Биз кечирган ҳаёт ҳикояларидан … Иккинчи китоб.

Муаллиф admin Haz 20, 2018

 

 

                        АЛИБОЙ ЙЎЛЯХШИ МАМАНАЗАРЗОДА       Кексалик расмларидан

 

Туғилдим, тоғ бағри бир қишлоқда,

Ўсдим, думалаб чангу тупроқда,

Шукрки,ўқидим олий даргоҳда,

Ишладим, кимга, нега, қай чоғда?

Саволга жавобим фақат салбий,

Ё Аллоҳим! Мен қулинг, бир осий!

 

                           

                  БИЗ КЕЧИРГАН ҲАЁТ ҲИҚОЯЛАРИДАН …

                                    ИККИНЧИ КИТОБ  

 

                                 

                                                                                                                                                                                       

   ИСТАНБУЛ 2012 й. (ЎЗБЕКИСТОН, ТУРКИЯ, НОРВЕГИЯ)

Муаллифнинг таржимаи ҳоли ва сиёсий фаолиятининг бошланиши                                                           ҳақида ҳиқоялар.

 

 

 

 

 

СЎЗ БОШИ.

БИСМИЛЛОҲИРРАМОНИРРАҲИЙМ

Оламларнинг рабби Аллоҳу таолога ҳамду санолар бўлсин. Унинг оламларга раҳмат ўлароқ юборган энг севимли бандаси Муҳаммад Мустафо(соллаллоҳи алейҳи ва салом)га салот ва салом, Олийга ва Асҳобига ҳам дуоларла саломлар бўлсин. Бу китобни ўқишни бошлаган муҳтарам ҳар бир ўқувчига Ассалому алайкум!

Қадрли ўқувчи, мен фан ва технология замони аталган 20 асрнинг 40-йилларидан бошланган ва  21 асрнинг бугунларигача (2017 йил май ойи)  бўлган оралиқни ўз ичига олган жуда ҳам сокин ҳисобланмаган, ҳатто вақт-вақти билан ўта ташвишли, мураккаб воқеа-ҳодисалар содир бўлиб турган бир даврда ҳаёт кечирдим. Бу даврда жаҳонда бир неча ўнлаб миллион инсонларнинг қурбон бўлишига сабаб бўлган “иккинчи дунё уруши” аталмиш машъум воқеалар содир бўлди. У даврда  кишилар очарчилик, турли хил табиий офатлар каби оғир ва аянчли кунлар кечиришга ҳам мажбур қолди. Шу билан бирга бу даврда дунё бўйлаб фан ва техника жаҳоншумул ривожланишга юз тутди. Бу давр бошқа тарафдан коинот кашф этилган давр ҳам ҳисобланади. Ой сатҳига одамизотининг оёғи тегиши, осмон жисмлари(планеталар)га учувчи аппаратлар юбориш, Марс планетасига лаборатория қўндириш ҳам шу даврда содир бўлди. Ана шу даврда дунёнинг иккита буюк империялари(Россия чоризми ва Усмонлилар халифалиги) ҳам сиёсий шахс кўринишларини битирди. Яна қизиғи Россия чоризми ўрнида пайдо бўлган коммунистик Россия империяси ҳам етмиш йилдан кўпроқ умр кўрар-кўрмас ўз борлигини тугатди. Бу воқеанинг оқибатида жаҳонда бир қатор янги  мустақил давлатлар дунё харитасини безай бошлади. Аллоҳу таолога ҳамдлар бўлсин, уларнинг бири менинг Она ватаним Мустақил Ўзбекистон Республикасидир.

Қуйида ана ўшандай бир замоннинг шахсан мен ҳам қатнашган қисми ҳақида баҳоли қудрат ҳикоя қилишга ҳаракат қилинади. У ҳикояларни биргалаштириб  “Биз кечирган ҳаёт ҳикояларидан …” , деб атадим.

“Биз кечирган ҳаёт ҳикояларидан…”ни баён қилишга киришишдан олдин мен бир вақтлар (2015-2016 йилларда), ўз ҳаётим мазмунини қисқача ифодалаган мисраларни келтиришни лозим кўрдим:

 Мен:

Туғилдим, тоғ бағри бир қишлоқда,

Ўсдим, думалаб чангу тупроқда,

Шукрки, ўқидим олий даргоҳда,

Ишладим, кимга, нега, қай чоғда?

Саволга жавобим фақат салбий,

Ё Аллоҳим! Мен қулинг, бир осий!

Мен кимман?

Эл севган бир ўғул бўлдимми мен?

Эл ичида хайрларга толдимми мен?

Элда муқим бўлиб қолдимми мен?

Элга хизмат недир, билдимми мен?

Буларга ҳам жавоб йўқ ижобий,

Ё Аллоҳим! Мен қулинг, бир осий!

 Н е г а …?

Элдан, юртдан кетдим узоқларга,

Эргашдим қайсидир сайёҳларга,

Қисматмиш, ризқ топдим уёқларда,

Ёзсам гар оқ-қора сиёҳларда,

Мен –муҳожир, бўларми инсофий?

Эй Аллоҳим! Мен қулинг, бир осий!

 Мен ҳақиқатан сиёсий муҳожир бўла олдимми?

Чорок аср кечди муҳожир гўё,

Умр ўтмоқда, сассиз мисли рўё,

Ватан эмасми шараф ва ҳаё?

Шундай! Бошқа  борми жавобим ё?

Жавоб изларман жонли, виждоний,

Эй Аллоҳим! Мен қулинг, бир осий

 А р з и р м и …?

Одамман истагим баландпарвоз,

Изларим дунёда қолсин бироз,

Савол кўп, жавобларим эса оз,

Мен фақирга бу оламда андоз,

Топиларми, ҳеч қурса жисмоний?

Эй Аллоҳим! Мен қулинг бир осий!

 М е н ҳам б и р м е ҳ м о н …

Бу дунё кимларни кўрмади, ё?

Қанча пайғамбар, қанча фузало?

Бари меҳмонди, кетди алвидо,

Кимга абадий макон бу дунё?

Ҳеч кимга, чун бу олам меҳмоний,

Эй Аллоҳим! Мен қулинг бир осий!

Ш у к р …

Шукрки мусулмонман, Алҳамдуллоҳ!

Орқада қолар, неъмати Оллоҳ –

Фарзандларим, умримгадир изоҳ,

Оз бўлса-да ижодим ҳам гувоҳ.

Ватан – Туркистон, мен-туркистоний,

Эй Аллоҳим! Мен қулинг, бир осий!

 У м и д …

Бўлса Оллоҳга умид ва ихлос!

Қилсанг ибодат қиёматга хос!

Иншооллоҳ, зулмнинг изи қолмас,

Ватан ҳам бўлар золимдан халос.

Тақдир Аллоҳдан, инонч инсоний,

Эй Аллоҳим! Мен қулинг, бир осий!

Бу имсралар поэтик қоидаларга жуда уйғун бўлмасликлари мумкин. Чунки мен ҳеч замон шеърий мисралар тузиш билан шуғулланмадим. Мен бир оддий математика ўқитувчисиман. Аммо муҳожирлик ҳаётимнинг бир хаёлга толган замонида ўшандай сўзлар уюлиб келиб қолди ва уларни блокнотимга ёзиб қўйдим.

Ҳақиқатан мен, Ўзбекистоннинг Ғалла орол тумани, Ғубдун  тоғи бағрида жойлашган “Катта қишлоқ” номли бир маконда бу ёлғончи дунёга келдим. Болалик ва ўсмирлик даврим чанг ва тупроқли қишлоқ даласи ва кўчаларида кечди. Бироқ советларнинг батамом атейстик мактабида бошланғич ва ўрта таҳсил олдим. Советларнинг университети (бу ҳам батамом атейистик тарбияга қурилган Олий ўқув юрти)да талаба бўлишга ҳам муяссар бўлдим. Уларнинг ўрта ва олий мактабларида фоалият ўтказишга мажбур қолдим. У замонларда менда яшашнинг бошқа йўли ҳам, имкони ҳам йўқ эди, ахир. Шунинг учун иш фаолиятимни “Ишладим, кимга, нега, қай чоғда” каби ифодаладим. Чунки совет жамияти  менинг бутун дунё қарашларимга, фақат менинг эмас, балки бутун прогрессив инсониятнинг дунё қарашига зид жамият эди. Мен советларнинг бутун қонун-қоидаларига мос келмайдиган фикрдаги одам эдим. Аммо у замонлар кишиларда ўз фикрини эркин ифодалашга заррача ҳам имкон мавжуд эмасди. Шу сабаб мен нима учун, нега ишлаяпман, меҳнат қилаяпман, кимга хизмат қилаяпман дердим. Бу қандай давр? Мен қайси чоғдаман, дея ўзимга савол берардим?

Аллоҳга чексиз ҳамду санолар бўлсинки, мен ва менга ўхшаш кишилар учун ёд бўлган “совет жамияти”, “совет давлати” сингари терминлар тилга олинмайдиган давр ҳам келди. Бу давр 1991 август ойида бошлнганди. Бу вақтга келиб, коммунизм (ноинсоний бир ғоя) тарғиботчиси ҳисобланган совет давлати қулади. Дунёда коммунизм хавфи сиёсат саҳнасидан батамом туширилди. Шу муносабат билан Ўзбекистон дея аталадиган бир гўзал ўлка ҳам рус коммунистик истибдодидан қутилиб, мустақил республика эълон қилинди. Аллоҳга шукр, бугун дунёда Ўзбекистон Республикаси номи билан аталадиган мустақил давлат мавжуд. Дунё давлатлари байроқлари осиладиган БМТ биноси олдида Унинг шанли байроғи ҳам ҳилпирамоқда.

Узоқ йиллар Ватандан ташқарида қолдим, бироқ мутахассис сифатида, даврига кўра етук бир даражага кўтарилган бир ватандош сифатида фаолиятимнинг қанчалик ватанимга фойдалигини тўла аниқлй олмаётгандим. Шу сабаб юқоридаги мисралар хаёлдан кечганди ва қоғозга туширилганди.

 Пастроқда муҳожирлик ҳаётимни тўлароқ тушунтиришга ҳаракат қиламан. Ҳа, мен 1993 йилдан сўнгра муҳожирлик ҳаётини ўташга мажбур қолдим ва Ватандан ташқарида ўшандай ҳаёт кечирдим. Бироқ мен танлаган бу ҳаёт, Ваатнимнинг келажаги ҳақида мен тушунган ғоя ва  фикрларимга тўла уйғун келмасди. Тўғриси, менинг бу ҳаётим ватанимнинг келажаги учун мен истаган натижани бермаётганди, бера олмаётганди. Бу ҳол, айниқса мен билан бирга муҳожирликда бўлишган қардошларим-сафдошларим (агар уларни шундай аташ мумкин бўлсалар)нинг кўпчилиги сиёсий муҳожирлик вазифасини муносиб бижаришмаганлари, ҳатто тўғриси уларнинг ватан қайғулари йўқлиги оқибатида содир бўлаётганди. Шу сабабдан ҳам муҳожирликнинг асил моҳияти ва мақсадига футур этганди. “Нега”, аталаётган мисралар ана ўша кечинмаларимни ифодалайди.

 Умримнинг чорок асрини муҳожирликда кечиришга мажбур қолдим. Аммо бу давр деярли бир фойдали из қолдирмай гўё туш каби ўтди кетди, менимча. Аслида эса, барча ҳаракатларимиз, курашимиз ватан шарафи ва миллат ҳаёси учун бўлмоғи лозим эди. Бутун ҳаракатлар ватанда ва унинг келажаги учун бўлиши шарт эди. Афсус, бизнинг ҳаётимизда, жумладан менинг ҳаётимда ҳам ундай бўлмади. Шунинг учун биз кечирган ҳаётнинг мазмунига ҳало жавоб изламоқдаман. Бироқ уни бугунгача топа олмадим … Шу сабабдан “Мен муҳожирми, сиёсий муҳожир бўла олдимми?” мисралари дунёга келганди.

Инсон зоти ҳамиша қандайдир истагу орзулар хаёлида яшайди. Мен ҳам мустасно эмасман, албатта. Шунинг учун орзуларимга арзийдиган бирон из қодирдимми демоқдаман.

Бутун яратилганлар каби мен ҳам бу дунёга меҳмонлигимни ҳам эслатишни истадим:

Ҳар бир иймонли киши, Аллоҳнинг насиб этганларига  шукр қилиши шарт. Шу сабаб мен ҳам бир мусулмон киши сифатида Аллоҳу таоло менга насиб этганлари фарзандларим борлиги ва кўпми, озми нималардир ижод қила олиш неъмати ҳам берилганлиги учун Яратганга ўз шукроналаримни ҳам бир нав ифодалашга уриндим.

Ниҳоят, “ноумид шайтондир”, келажакка умидларимни ҳам ифодалашга ҳаракат қилдим.

Шундай қилиб, мен ўз ҳаётим мазмунини тўла баён қилдим, дея ҳисобласам ҳам бўларди. Бироқ тақдир тақозаси билан умрим давомида бир қатор дунёвий ташвишлар билан ҳам машғул бўлдим. Ана шу машғулотларимнинг бир қисмини бир китоб шаклига келтиришни ният қилдим. Китобнинг исмини эса, “Мен кечирган ҳаёт ҳиқояларидан …”, деб аташни лойиқ топдим.

Хуллас, китобда келтириладиган ҳикоялар, қадрли ўқувчиларга муаллифнинг 20-аср охирги йиллари ва 21 – аср бошларида мусофирлик-муҳожирлик ҳаётини баён этиши билан бирга ўша даврдаги дунёнинг сиёсий ва ижтимоий ҳаёти ҳақида ҳам анчагина маълумотлар берар, деган умидда қоламан.

 Биринчи боб.

Мен туғилиб ўсган жойлар ҳақида қисқача тарихий ва жуғрофик маълумотлар.

Ўзбекистоннинг бугунги жуғрофик тузилишига кўра, Жизак вилоятининг  Ғаллаорол тумани (райони), Самарқанд вилоятининг Булунғур, Жамбой ва Пайариқ  туманлари ҳудудини ушлаштириб турган Ғубдун тоғи бор. Шу тоғнинг шарқий-ғарбий тарафида,  Ғаллаорол районига қарашли “Ғаллаорол-2” (шу замонда у ерлар “Эшонқулов номли совхоз”, деб юритилади) номли хўжалигининг 4-бўлимида “Катта қишлоқ” номи билан юритиладиган бир қишлоқ бўларди. Бу қишлоқнинг ғарб тарафида ”Давул”, Нақраж номли, шарқий тарафида Тушбулоқ, Қўрғончол ва Солин (Қипчоқ сув ҳам деб аташади. Айниқса советлар замонида “Қипчоқ  сув” номи машҳур бўлди.) номли қишлоқлар жойлашгандир.

Катта қишлоқнинг Ғубдун тоғи қисмида ичимлиги жуда яхши, ширин сувли бир неча кичик-кичик булоқлари бўлиб, март-июн ойлари давомида уларнинг анчагина суви бўлади. Уларнинг сувларидан бирмунча суғориш ишларида фойдаланса ҳам бўлади.  Бироқ август ойларига бориб булоқларнинг суви жуда камайиб кетади. Баъзиларидан батамом сув чиқмай қолади. Яъни куз ва қиш ойларида у булоқларнинг суви ўша атрофда яшовчиларнинг ичиши ва молларини суғоришга аранг етадиган бўлиб қолади. Ўша булоқлардан бири қишлоқнинг ҳозирги жойлашишига кўра, унинг ўртасида бўлиб, суви ниҳоятда ширин, ёз ойларида жуда ҳам салқиндир. Аммо йилнинг август ойларига келиб бу булоқнинг суви тамоман тўхтаб қолади. Март ойидан бошлаб сув янгидан чиқа бошлайди. Ана шу булоқ “сафар булоқ”, деб ҳам юритилади. Шунинг учун “Катта қишлоқ” ўрнида “Сафар булоқ” номи ҳам иштилади.

Қишлоқнинг “Катта қишлоқ” деб аталиши ҳам ўз тарихига эга. Бир замонлар, яъни советлар замонидан бирмунча вақт илгари ўша атрофдаги қишлоқлар ичида бу қишлоқ ҳақиқатан ҳар тарафлама, яъни қишлоқда яшашадиган аҳоли сони ва бошқа моддий, ижтимоий хизматлари жаҳатидан катта бўлган экан. Менинг боболарим ўзларига яраша бадавлат кишилар бўлиб, ўша жойдаги қишлоқларнинг энг каттасида яшаганлар. Улар, чорвачилик (асосан ушоқ  моллар – қўй ва эчкичилик), деҳқончилик (ғаллакорлик) билан шуғулланишганлар. Ғаллаорол, Булунғур, Жамбой, Пайариқ, Иштихон, Самарқанд, Пенжакент бозорларида ва бошқа ўша атрофлардаги катта-кичик бозорларда ғалла, ғалла маҳсулотлари, чорва ва чорва маҳсулотлари савдоси билан ҳам шуғулланиб, ўша жойларда улар анчагина молу-мулкларга эга бўлишганлар. Советлар даврида ҳеч қан-дай асосга суянмай уларнинг молу-мулклари давлат ҳисобига ўзлаштирилган, тўғриси босқинчиларча тортиб олинган.

Менинг отам ва унинг қариндошлари советлар даврига келиб нисбатан камбағаллашиб қолишган бўлсалар-да, буларнинг ҳам ўтироқ жойларидаги молу-мулклари мусадора қилиниб, ўзлари кулак(бу русча  сўз бўлиб, ўзбекчаси “мушт” демакдир) синфи сифатида жазога тортилганлар. Бу воқеалар кейинроқ батафсил баён қилинади.

Мен, отам ва унинг қариндошлари бир тарафдан ўзларича бирмунча камбағаллашган, бошқа тарафдан эса, советларнинг таловчилик сиёсатидан жабрланганларидан кейин янада иқтисодий заифлашиб қолишган замонда, ўша Катта қишлоқда дунёга келдим.

1. Мен тугилган сана.

Менинг болалигим ва ёшлигим кечган томонларда, мен дунёга келган замонлар болаларнинг туғилиш вақти ҳақида ҳужжат олиш ҳали урф бўлмаганди. Кишилар, туғилиб улғайган у ерларда ўз ёшларини ва бошқа баъзи тарихий воқеаларни мучал тақвими ёрдамида ҳисоблаб, ёдда сақлаб юришарди. Шунинг учун мен туғилган кун (число) аниқ эмас. Аммо туғилган йилим аниқдир, яъни мен мучал ҳисобида  Паланг йили, 1938 йилда туғилганман. Қизиғи шундаки, 1938 йил январдан 21-мартгача туғилганлар Паланг йили ҳисобланмайди. Мен туғилган кун учун аҳамиятли бўлган йил бошининг мана шу нозик жойини батафсиллироқ ифодалайман. Паланг йили туғилганим аниқ бўлгани билан бирга, мен 1938 йили бошида ўтказиладиган сумалаклар пишириш, йил оши бериш каби маросимлар ўтказилганидан кейин дунёга келганим ҳам аниқ. Чунки раҳматли онам менга “Паланг йили морқаси ҳисобланасан, сен туғилганда сўфи акангнинг ўриклари давчалаб қолганди” (Амакиларимдан бирининг лақаби сўфи эди. У кишини янгалари шундай аташардилар. Ҳа, ҳақиқатида ҳам ўша амакимнинг исломий билими бор бўлиб, бир муслим сўфи киши эди), деб жуда кўп марта сўзлаган эдилар. Бу нима, демак? Йилнинг бош уч ойи (масалан, мартнинг 21-дан июннинг 21-га қадар) давомида туғилган болалар биз томонларда “морқа”(яъни йил бошида ва биринчи яримида дунёга келган маъносида), деб юритилади. Демак, мен мартнинг охирлари, апрел ё май ойида туғилган бўлишим керак. Март тўғри келмайди. Чунки мен мартда туғилган бўлсайдим, менинг туғилган кунимга, йил бошида ўтказиладиган қатор маросимлар, “сумалак пишган кун, йил оши берилган кун” ёки ўша кунлардан кейин каби қўшимчалар тиркалган бўларди. Ўрик ҳам бизда, яъни мен туғилиб ўсган жойларда анча кеч гуллайди. У яна давчалган бўлса, сўзсиз бу вақт мартдан сўнг бўлади. Энди майни олсак, унда бироз кеч бўлади менимча, чунки у замон “ўрик давчалаш” эмас, давча сарғая бошлаган ёки давча пишган бўларди. Шунинг учун мен апрелда туғилган бўлишим эҳтимоли кучлидир. Бу вақт кўпроқ ойнинг ўртаси ёки ўни ва йигирмаси оралари бўлиши мумкин. Шулардан келиб чиқиб, мен туғилган кунимни ўзимча тахминан апрелнинг ўнинчисида, деб белгилаганман. Аллоҳ Ўзи ислоҳ этсин.

Мен ўзим, ўз туғилишим ҳақидаги маълумот билан 1954 йили танишдим. Чунки 1954 йилда етти йиллик мактабни битириб, Самарқандга ўқишга бориш сабаби билан менга ҳужжатлар тўплаш зарур бўлди. Жумладан, туғилганим ҳақида гувоҳнома лозим эди. Бунинг учун эса, бир қатор ишларни бажармоқ керак бўлганди. У замонлар, аввал Қишлоқ советидан туғилганлик ҳақида маълумотнома, ундан сўнгра район марказига бориб медитсина комиссиясида уни тасдиқлатиб, уларнинг қарорларига мувофиқ РайЗАГС-дан туғилганлик ҳақида гувоҳнома олинар экан.

У гувоҳномани олиш учун унча ҳам қулай ва енгил бўлмаган бу қатор ишларни мен бажардим, албатта. Аммо қишлоқ совети менга 1936 йилда туғилгансан, деган маълумотнома берди. Бу жуда нотўғри эди. Чунки бирданига икки ёш фарқ бўлаётганди. Билмадим, улар бу маълумотни қаердан олишганди. Аҳоли ҳақида маълумотлар талаб қилинган юқоридан туширилган бирор кўрсатмага жавоб шаклида ўзларича ҳаводан олиб ёзиб қўяверишган бўлсалар керак. Ўша справка (маълумотнома) билан районга медкомиссияга бордим. Комиссияда туғилган йилим 1936 – лиги нотўғрилигини сўзладим. У комиссияда ўтирганлар, кишиларнинг ёшларини аниқлайдиган билим ва илмдан узоқ одамлар бўлсалар керак. Шунинг учун улар менинг шикоятимга кўра, ёшимни фақат бир йилга пастлатиб, 1937 йил 4 – февралда туғилгансан, деб справка беришди. Билмадим, улар 4-феврални қаердан олишдилар?  Агар мен индамай, ёшимнинг улуғлиги ҳақида шикоят қилмаганимда эди, менинг туғилиш йилимни ҳам ўша 1936-ни кўрсатиб юбораверишарди. Чунки уларнинг иши мижозларнинг ёшини аниқлаш эмас, фақат қоғоз тўлдиришдан иборат эди, шекилли. Бўлмаса, қаранг, улар  4-феврални қаердан олишди?  Шу сабаб бўлиб кўп вақт мен ўз ёшимдан бир йилга улуғ бўлиб яшадим. Лекин ўзим ҳеч маҳал расмий ҳужжатимни тан олмасдим. Ҳатто 1987 йили дўстлар 50-га кирдинг, деб табрик қилишганда, уларнинг табригини қабул қилмагандим. Болаларим узоқ вақтлар давомида, совет даврида қоидага кирган одатга кўра мени 4-феврал куни табрик этишиб келдилар. Бу ҳолга мен унча эътибор ҳам бермасдим. Аслида туғилган кунни нишонлаш ҳам руслардан келган одат бўлганидан унга мен доимо салбий муносабатда бўлдим.

Оқибат, Норвегияга муҳожир бўлиб келганимда туғилган вақтимни ҳақиқатга яқин этиб тўғрилаб олдим. Энди мен ҳужжат бўйича ҳам 1938 йил 10 апрелда туғилган ҳисобланаман. Юқорида ҳам таъкидладим. Мен ҳатто 20-апрелга қадар туғилган эканлигимга кўпроқ ишонч ҳосил қилганман. Ҳар ҳолда кун (число)да хато бўлса бордир. Аммо энди туғилган йилда хато йўқ, ой ҳам тўғридир, деб ўйлайман. Туғилган ойим ҳам апрел ёки майнинг боши бўлиши жуда эҳтимолга яқин.

Инсон ўз гўдаклик даврини билмайди. Болалик давридан ҳам эсдаликлар жуда оз ёдда сақланади. Одатда гўдаклик ва болалик даврини киши ота-онаси ҳикоялари асосида шакллантирган бўлиб, ана ўшалар асосида эслайди. Шунинг учун мен ҳам гўдаклигим ва болалигим ҳақида онамдан  эшитган баъзи ҳолларни, ҳикояларни ёзишга уринаман.

2. Гўдаклик ва болалигим.

Онам раҳматлининг сўзлашига кўра, мен жуда юввош, унча-мунчага йиғлайвермайдиган чақалоқ, гўдак бўлганмишман. Онам раҳматли айтишича, бир сафар, энди девор суяниб юра оладиган бўлганимда уй девори бўйлаб докчага бориб у ерда осилиб турган латтани тортиб юборганмишман. У латтага қатиқ увитиладиган кади ўраб қўйилган бўлиб, қатиқ устимга ағдарилиб кетибди. Мен эса, ўзимни “гуноҳкор” ҳисоблаб, шунда ҳам йиғламаганмишман. Ҳар ҳолда қатиқ бўлгани учун совуб қолгандир. Сут ҳали иссиқлигича бўлганида йиғламаслик мумкин бўлмасди, албатта. Билмадим, гўдакликдаги бу хусусият нимани билдиради? Бу салбийлик белгисими ё ижобийлик? Масалан, акам, акаларимдан бири жуда ҳам йиғлоқи чақалоқ бўлганлар. Уни доим кўкнори бериб, “маст” этиб ухлатар эканлар. Аммо Аллоҳга шукр акам кўкнори у ёқда турсин, сегарита чекувчи ҳам бўлмадилар.

Тахминан уч ёшлигимда бўлган бир воқеани оз-оз хотирлайман. Аммо у воқеа ҳақиқатан эсимда қолганми ёки кейинги вақтларда кишилар ўша воқеани такрорлайвериши натижасида менинг хотирамга ўрнашиб олганми, ажратиш қийин. Менимча ўз хотирамда сақлангандай туюлади менга. Ўша замондаги уйлар, яъни иморатлар, кишиларнинг қаергадир югуриб кетишаётганлари жуда аниқ хотирамда сақланган.

Воқеа менинг катта акам (Менинг учта акам бўлиб, уларнинг исмлари: Жўрабой, Карим ва Раҳимдир. Битта укам бор, унинг исми Омондир), яъни Карим акамдан улуғ акамнинг Совет – Филландия урушидан қайтиши билан боғли бўлган. Акамнинг исми Жўрабой аталарди.

Бу воқеа 1940 йилнинг охири ёки 1941 йилнинг бошида бўлган бўлса керак. Чунки онам раҳматли, акамнинг урушдан келиб, яна қайтиб янги урушга кетишини “олти ой ёки саккиз ойми ўтиб, болам бечора яна душман қўлига тушди”, деб хотирларди.  Биламизки, янги уруш, немис-совет уруши 1941 йил июнда бошланган. Акам эса, бу уруш бошланмасидан аввал совет-фин урушидан қайтиб келган бўлган. Акс ҳолда уруш кетаётганда уйга қайтишнинг иложи йўқ эди. Демак, мен кўпи билан уч ёшар бола бўлганман.

Ана ўшанда кишилар Жўрабой акамнинг аскарликдан келишида уни кутиб олиш учун югуришган бўлганлар. Ўша югуришлардами ёки бошқа бир вақтми, иш қилиб, мен  яна бир манзарани хотирлайман, яъни мени аскар кийимидаги кишининг қўлига олгани ҳам эсимда қолган. Аммо Жўрабой акамнинг юз кўринишларини, бўю бастини ҳеч хотирлай олмайман. Гўдаклик эсдаликлари шулардир, холос.

Болалик давридан ҳам баъзи хотираларни эслайман. Улардан бири отам раҳматли билан боғли бир эсдаликдир.

Тахминан 1951 йил бўлса керак. Чунки раҳматли отам 1952 йили вафот этганлар. Шундай қилиб, бир кун отам уйимиз олдида, ташқарида нимадир қилаётганди. Менимча оёқ кийимларини тамирлаётгандилар. Мен эса, отам атрофида ивирланиб юрардим. Бир вақт, негадир қўлимдаги нарсани улоқтирдим. Хотирамда йўқ, нима эди у нарса. Оташ куракмиди, иш қилиб бир қаттиқ нарса эди. У мен отган нарса отамнинг нақт кўзининг ёнидан ўтиб кетса бўладими? Хатто у нарса отамга тегиб кетишига жуда, жуда оз қолди. Борди-ю, отамга у нарса тегиб кетгудай бўлсайди, у-ҳу, Аллоҳ кўрсатмасин, нималар  бўлиши мумкинди …! У ҳолда бирон фалокат бўлиши аниқ эди. Ана ўшанда отам раҳматли мени жуда қаттиқ койидилар, лекин урмадилар. Аммо уруши ҳам мумкин эди. Аллоҳ кўнглига раҳм солди, урмади. Раҳматлининг жаҳли қаттиқ ва жуда тез жаҳли чиқадиган бир инсон эдилар. Шапалоқлари ҳам жуда зўр ва аччиқ эди. Раҳматлининг шапалоқларидан ҳам хабарим бор. Ростини айтганда, биз болалигимизда отам раҳматлининг жаҳлидан қўрқардик. Аммо ҳеч қачон отадан норози бўлиш хаёлимизга ҳам келмасди. Ота шундай бўлиши керак, деб қабул қилинарди, бошқача  бўлиши ҳақида хаёл ҳам қилмасдик. Отанинг шапалоғини қабул қиларканмиз, ўзимизни гуноҳкор ҳисоблаб, жазомизни олдик, деб кетаверардик. Қолаверса, бизни “Отанинг шапалоғи теккан бадан жаҳаннамда куймайди”, нақлига мос тарбиялашардилар. Бу нақл ҳеч му-лоҳазасиз, қонун сифатида одамлар орасида мавжуд эди. Шунинг учун мен буюганимда, университетда талабалик даврларимда, ҳатто иш жойимда ҳам баъзиларнинг оталаридан шапалоқ еганларини гапириб, уларнинг, “ҳеч  ёдимдан, чиқмайди, отам мени ундай урганди, бундай урганди”, дейишларини мен ёқтирмасдим. Мен ҳар доим, “қизиқ, отанинг тарбиявий жазосига ҳам киши хафа бўладими, уни ёдда сақлаб юрадиларми”, деб ҳайрон бўлардим.

Менимча, ҳеч бир ота-она боласини, унинг одобли, яхши қилиғи учун жазоламайди. Ҳар бир ота-она боласини “яхши одам бўл, болам”, дейди. Унинг яхши қилиқларидан хурсанд бўлади. Ёмон хусусиятларидан хафа бўлади, ташвишланади. Ҳатто машҳур ўғрилар ўз болаларини ўғри, безори бўлишга ўргатмайди ва ундамайдилар.

Тақдирнинг тақозаси билан, мен 1998 йил ноябрнинг учинчисидан декабрнинг еттинчисига қадар Руссия қамоқхонасида ўтирдим. Ўша ерда менинг хонадошларим (камерадошларим) асосан ўғрилар, чўнтак кесарлар эди. Уларнинг ичида ўғрилар(чўнтак кесарлар)нинг кичиги ҳам, буюги ҳам бор эди. Мен уларга, “Фарзандларинг ишларингни давом этказишини истайсилар-ми?”, деб савол берганимда, улар, “йўқ, старик (улар мени “старик – ўзбекчаси қария”, дейишарди), инсон зоти боласига ёмон йўлни истамайди. Бизнинг ишимиз, чиндан ёмон, одобсизлик, нотўғри тирикчилик. Нима қиламиз, ҳаёт, тақдир экан, биз нонимизни ўғирликдан топамиз. Аммо боламизга буни, бу ҳаётни, бизнинг турмушимизни ҳеч замон раво кўрмаймиз”, деб  чин кўнгулдан эзилиб жавоб қилишгандилар. Демак, кўраяпсизми, ҳеч ким боласини ёмон қилиқ қил, деб койи-мас экан. Шунинг учун ота-она койишларини, тарбиявий жазоларини хотирлаб юриш одоб чегарасига кирмайди, менимча.

Яна бир гап, хотирамда жуда яхши сақланган, масалан, биз болалар орасида каттамиз кичигимизни қандай хафа қилса ҳам, биз ҳеч вақт отамизга бир-биримиз ҳақида шикоят қилмасдик. Буни бизга ҳеч ким ўргатмаганди. Балки бу қишлоқдаги умумий тартиб бўлгандир.

Болалик давридан яна икки ҳолни яхши хотирлайман. Бири, 4-синфдалигимда, қиш ойлари, яъни 1950 йил декабри ёки 1951 йил январининг бошлари бўлиши керак, содир бўлганди. Ўша замонлар биз яшайдиган қишлоғимиздан уч километрлар чамаси узоқдаги қишлоқда жойлашган бошланғич мактабга ўқишга қатнардик. 4-синфда ўқирдик. Совуқлар бошланиб қолган вақтлар эди, оёқ кийимимиз мутлақо йўқ ва уст кийимларимиз ҳам тайинли эмас. Шунинг учун совуқлар бошлангандан сўнг мактабга қатнамай қўйдик, яъни қатнай олмай қолгандик. Ўшанда мактаб ўқитувчимиз қишлоғимизга келиб, бизларнинг нега мактабга қатнамай қўйганимиз ҳақида ота-оналаримиз билан сўзлашди. Уларнинг ораларида қандай гапу-сўзлар бўлган биз болалар билолмадик. Иш қилиб, уларнинг сўзлашувлари натижасида, ялангоёқ бўлсак ҳам эртаси куни биз-болалар мактабга бормоғимиз шарт бўлди. Чунки болаларнинг мактабга бориши, уларнинг ўқиши ҳам совет-партия ҳукуматининг муҳим сиёсати ҳисобланарди. Мактабдан бўйин тавлаш Совет ҳукумати сиёсатига “хиёнат” эди. Аммо қишда яланг оёқ, яланғоч гўдакларнинг тўрт-беш километр йўлни ўтиши, уларни совуқ уриши, касалликка чалиниб қолиши, совет-партия ҳукумати сиёсатига кирмаган бўлса, эҳтимол. Сиёсатнинг ёшларнинг ўқишини ташкил этиш тарафи ва талаби яхши, аммо инсонларнинг яшаш таъминоти ҳам аҳамиятлику, ахир.

Хуллас, ота-оналаримизнинг ҳукумат сиёсатидан қўрқанларидан бўлса керак, биз эр-таси кундан бошлаб “Осмондан тош ёғса ҳам” мактабга борадиган қарор қабул этилди. Эртаси куни, ҳаво совуқ, ерда бироз қор ҳам бор эди. Шунга қарамасдан биз уч-тўрт болалар яланг оёқ, устимизда эски латта-путталар билан бир амаллаб мактабга бордик. Айнан шу ҳолда мактабдан уйга ҳам қайтдик, албатта. Бу ҳол совет-партия ҳукумати кўрсатмасини оғишмай амалга ошираётган мактаб ўқитувчимизга ҳам, ота-онамизга ҳам ўта аянчли бўлди шекилли, шу-шу ўша йили то кунлар исиб, бемалол яланг оёқ юравериш мумкин бўладиган вақтларгача мактабга қатнашни бутунлай тўхтатдик. Шундай бўлиб, ўша қиш бўйи биз-болалар мактабга қатнамадик.

Болалик йилларимдан хотирамда сақланган иккинчи воқеа, содир бўлган йилини эслай олмайман. Аммо унинг тафсилотларини жуда аниқ хотирлайман. Йилнинг август ёки сентябр ойлари бўлса керак. Чунки путалар, яъни тоғ ва унинг пастликларида ўсадиган тиканакли ўсимликлар донлаб, қуруб қолганди. Бизнинг 4-5 та эчкимиз бўларди. Бир кун улар тоғга узоққа чиқиб кетишибди. Онам раҳматли эчкиларни қайтариб келишни менга буюрдилар. Балки ўша орада мендан ёши буюгироқ бошқа ҳеч ким бўлмагандир. Мен эчкиларни қайтариб ҳайдаб келгунча ўша қуруқ тиканак ўсимликлар орасида роса қийналдим. Чунки устимда узун, бўйим бараварида бўз куйлак бўлиб, иштоним йўқ эди. Рўзғор иқтисодидан келиб чиқиб, бизга, болаларга ёзда иштон кийтиришмасди-лар. Фақат авратни ёпиш ниятида куйлак узун бўларди. Ана шунда, эчкиларни қайтариб келиб онам раҳматлига роса йиғлаб берганимни хотирлайман. “Нима учун иштоним йўқ? Ҳамма жойимни тиканаклар тирнаб ташлади”, деб йиғлагандим, ўшанда. Бундан кўринадики, XX асрнинг 50-йилларида ҳам биз томонларда одамлар моддий жиҳатдан нақадар ночор яшашганлар. Мактаб ёшидаги болаларига ҳатто иштон кийидириш имконларига ҳам эга бўлмаганлар.

Яна бир воқеа хотирамга келди. 7-синфга мактабга боришимда, яъни 1953 йил сентябрида умримда илк марта  мактабга оёқ кийимида борган эдим. У ҳам ўша замонларда эндигина сотувга чиқарилган жуда оддийгина латтадан тикилган туфли эди. У туфлини кийиб, оёқларимга қарай-қарай қанчалар хурсанд бўлгандим ва ўзимни мендан ҳам бахтлироқ бошқа бирор киши йўқ каби ҳис этгандим. Менинг ўша ҳолимни, шодланганимни, сўзлар, менинг сўз бойлигим билан ифодалаб бўлмайди.

Қаранг, тубанда келтириладиган бир воқеада менинг катта одам бўлганимдаги характеримдаги баъзи белги-аломатлар болалигимдаёқ мавжудлигидан дарак беради. Бугунги характерим белгиларига мос бу воқеа хронология бўйича юқорида сўзлаганларимдан бироз илгарироқ бўлиб ўтганди. Энди уруш тугаган вақтлар ёки урушнинг сўнгги йиллари бўлиши ҳам мумкиндир. Демак, воқеа 1945 ё 1946 йилларда бўлиб ўтган бўлиши керак. Ҳар ҳолда вақт йилнинг апрел ойи ахири, майнинг биринчи ярими эди. Иш қилиб, бу вақт тутлар  пишган эди. Яна шу нон танқислиги сабаб уйимизда эрталаб ва кечқурун қандайдир емак бўлиб, у ҳам асосан сигир сутидан пиширилган бир хил овқат бўлар эди. Сигир ҳам бизники эмасди. Уни отамнинг бир бадавлатироқ дўсти бизга ёр-дамга, вақтинча соғиб ичишга бериб қўйганди. Тушликни эса, тут еб ўтказмоғимиз лозим бўларди. Мана шунақа ўқувчилар, Маманазарбойдай бадавлат бир кишининг боласи, Йўляхшибой (бизнинг авлодимиз, совет давригача анчагина ўзига дўқ кишилар бўлишган, ҳатто бой яшашган десак ҳам бўлади) шундай ночор ҳолга тушиб қолганди. Бунинг ҳам сабаби совет тузуми ва совет ҳукумати қусурларида турарди. Бу ҳақда отам тўғрисида сўзлаганда тўлароқ ёзарман.

Шундай қилиб, бизга тушлик емак ўрнига ўтадиган тут қишлоғимиздан бирор километр паст тарафда, далада ўсарди. Бу ерни “Сафар булоқ”, деб аташарди. Чунки бу ерда битта булоқ ҳам бор эди. Унинг суви жуда тотли бўлиб, ёзда ниҳоятда салқин бўларди. Аммо бу булоқ суви июлнинг охири, августнинг бошларига бориб, деярли қуриб қоларди. Ана шу булоқнинг суви оқар ерда боболаримиздан бири ўн бир туб тут ўтқазганлар экан. У тутларнинг ўнтаси пайванти, катта-катта оппоқ мева (тут) берарди. Аммо биттаси пайванти эмасди, яъни ўз вақтида пайвант олмай қолганди. Уни ҳасаки тут дейишарди. У бир дона хасаки тутни бирор кимса пайвант қилайлик ёки бирор биладиганга  пайвант қилдирайлик, дейишмасди. Қисқаси, тут емоқ учун, яъни тушлик қилмоқ учун болалар ўша ерга бориш лозим бўларди. Тутни фақат тут дарахтлари устига чиқиб ейиларди. Ана шунақа навбатдаги тушликка кетишда, мен нимадандир аразлаб қолиб, тушликка бормайман, деб туриб олдим. Гўё бу менинг норозилигим ва “очлик” эълон қилишим эди. У замонлар бу очлик эълон қилишлигини билмасдикда, лекин тасодифан шундай чиқиб қолганди. Билмадим, бу “очлик”дан кимга фойда, кимга зарар бўлган? Ўжарлик, характер шундаки, Раҳим акам тут ейишга олиб кетишга қанчалик уринишига қарамасдан, мен тут ейишга бормадим ва кечки сутга қадар чидашга тўғри келди. Ўжарлик “рўзаси“ эди-да,  бу. Отам уйда йўқ эди, онам бечора жуда кўн-гулчак, юмшоқ кўнгул бир инсонди. Шунинг учун мени тут ейишга боришга мажбур қила олмагандилар. Аммо бечора онам кўп эзилган бўлсалар керак, ўшанда. Мен каттагина одам бўлиб қолганимда ҳам онам раҳматли, “Сен энг юввошим бўлсанг-да (мен онам раҳматлининг энг юввоши бўлган эканман), сенда ҳам ўжарликдан бир анчаси бор, болам”, деб ўша тут воқеасини баъзан эслаб турардилар.

Мен болалигимда ўз тенгқурларим ичида бироз гавдалироқ, жисмоний бақувватлироқ кўринардим. Шу сабабми, иш қилиб, мен қишлоқда ўз тенгқурларим ичида ўктамироқ эдим, яъни тенгқурларимдан таёқ емасдим. Аммо болалар, тенгқурларим билан жанжаллашганим, тепалашиб, бирор ерим яраланиш, тирланишганини ҳам ҳеч хотирламайман.

Хуллас, болалигимдан эслаганларим шулардир. Балки яна бошқа қизиқарли эсдаликлар хотирага келиб қолса, улар ҳақида ҳам қўшимча ёзилар.

3. Падари бузрукворим ва меҳрибон онаи зорим ҳақида билганларим.

Отамнинг отаси, менинг катта отам(бобом)нинг исми Маманазарбой аталган. У киши ҳақиқатан ўз атрофида ўзига тўқ, бой ҳисобланган. Бизнинг қишлоғимиз, яъни мен туғилган ер, юқорида таъкидланганидек, “Катта қишлоқ”, деб юритилади. Қишлоқнинг шарқий, куёш чиқар тарафида бизга энг яқин, “Тушбулоқ” қишлоғи жойлашган бўлиб, у ерда Маманазарбойнинг ва бошқа бизга яқин қариндошларимизнинг хизматчилари (ўша октябр давлат тўнтариши содир бўлган замонгача аталишича қуллари) ўтиришган. Ўша қишлоқ ҳозир ҳам мавжуд бўлиб, у ерда айни замонда ҳам одамлар, яъни менинг бобомнинг хизматчилирининг авлодлари истиқомат қилишади. Улар бугун қул деб юритилмайди, албатта. Аллоҳга шукрки, бугунларга келиб бизда ҳам қулдорчилик батамом битказилган.

Отам даврига келиб, бобомнинг мулки бирмунча озайиб, отамларнинг мулк бойлиги даражалари ва бошқа ижтимоий имкониятлари ҳам пасайган бўлган. Унинг устига советлар замони бошланиб кетиб отамларни талашган, яъни бутун молу мулкларини тортиб олишган. Жумладан отамларнинг ҳам бори йўғи тортиб олинган.

Отамнинг учта укаси ва учта синглиси бўлиб, улар етти қардош-оғайни бўлишганлар. Отамнинг Норқўзи (бу кишини Онам раҳматли “Сўфи”, дерди. Чунки ўзбекистон қишлоқларида аёллар эрларининг қариндошларига исми билан мурожаат қилишмайдилар. Шундан келиб чиқиб бизлар ҳам у кишини “сўфи ака” дердик, ҳатто бутун қишлоқ у кишига “сўфи”, деб мурожаат қилишарди. Ҳақиқатан Сўфи аканинг бироз Қуръон саводи ҳам чиққанди. Шунинг учун “Сўфи” номига лойиқ бўлганди), Мардон, Назар исмли укалари ва Бибисора, Ўғилхон, Асал исмли сингиллари бор эди. Мен фақат Асал амам раҳматлини эслай олмайман. Чунки бу аммам мен гўдаклигимда вафот қилганлар. Отамнинг бошқа туғишганларини яхши билардим. Уларнинг барчалари мени яхши кўришардилар. Уларнинг барчасидан Аллоҳ рози бўлсин, жойлари жаннатда  бўлсин, Амин!

Отам раҳматлининг ўқиш-ёзиш саводи чиқмаганди. Фақат намоз қилмоқ учун зарур бўлган Қуръони карим суралари ва аятларини ёд билардилар, холос. Динга жуда эътиқоди баланд, чин муслим инсон эдилар, раҳматли. Диний билими бор кишиларга алоҳида ҳурмат билан қарардилар. Ўзбек оғзаки адабиётини ва уруғчилик тарихини яхши билардилар. Ота-боболарининг узун-узун тарихларини, уларга оид қизиқарли воқеаларни хотирида сақлаган эди. Отам раҳматли, жуда зукко, фикр-мулоҳазали бўлиб, илмли, зиёли кишилар суҳбатида кўп қатнашган, эшитганларини хотирасида яхши сақлайдиган одам эдилар. Ўзбек халқ достони “Гўрўғли”дан қатор ҳикояларни, термаларни ёд билардилар. Баъзан қўлига дўмбирасини олиб (раҳматлининг бир кичикроқ дўмбираси ҳам бўларди. Дўмбира-дуторга ўхшаш, икки торли чалғу асбоби) бизга, яъни фарзанд-ларига “Гўрўғли”дан парчалар хиргойи қилардилар. Баъзида бизни ўша хиргойилари ила ўз қучоғида ухлатиб қўярди. Аммо бизда отамнинг бу хусусияти такрорланмади.

Отам раҳматли жуда уруғ-аймоқ суруштурувчи одам эди. Уйимизга келган меҳмон нотаниш бўлса, салом-аликдан сўнгра, меҳмондан уруғини суриштирардилар. Бордию, меҳмон отамнинг уруғидан чиқиб қолса, у билан қайтадан қучоқлашиб кўришарди ва “э, буни қара-я, жигарим экансан”, деб меҳмоннинг елкасига секин-секин уриб қўярдилар.

Бизнинг томонларда “ориятчи”, деган атама, тушунча бор. Масалан, ўзига қарашли қариндошларни, ошна – оғайниларни қўллайдиган, улар адресига бирор жойда ғийбат ва бошқа шу каби қилиқлар кўриб, эшитса унга дарҳол қарши жавоб қиладиган одамни биз тарафда “ориятчи”, дейишади. Отам раҳматли шу маънода жуда ориятчи одам эдилар.

Мен, бўю ақлим етилгандан сўнг, турмушда кўп одамларни кузатиб, отамда кўрган ва хотирамда сақланган хусусиятларни эслаб, уларни солиштириб, отам раҳматли керакли жойда ниҳоятда шиддатли, лозим бўлгпанида кескин сўзлайдиган одам бўлганлар, деган хулоса қилганман. Менинг бу фикрларимни онам раҳматли ҳам  тасдиқлардилар. Аммо советларнинг болшовой жаллодлари отамнинг шаштини анча тушира олганлар. Биринчидан, у жаллодлар отамларнинг бутун молу мулкини талаганлар. Иккинчидан, бир туҳмат оқибати ўлароқ отамни ўн икки ой қамоқда сақлашганлар. Чунки советлар бир деб дунёга келганидан бошлабоқ кишиларга бир-бирига туҳмат қилишга шароит туғдирганлар. “Ҳақ эгилади, аммо синмайди”, дерди совет қамоғида кечирган заҳматларини хотирлаб, раҳматли отам.

1930-32 йилларда содир бўлган бир тергов ва маҳкама жараёнига туҳмат билан отам раҳматли ҳам тортилади. Шу муносабат билан у қамоққа олинади ва тергов, суд жараёни дегандай уни қамоқхонада ўн икки ой сақлашадилар. Аллоҳ ёрдами билан маҳкама жараёнида отамга туҳмат қилувчиларлардан бири ўргатилган сўзларни эплай олмай адашиб қолади. Натижада, улар  ўзлари бир-бирига ёпишиб кетиб, отам бутунлай четда қолиб кетади ва дарҳол отам суд жараёнидан четлаштирилади. Аммо негадир қамоқдан чиқарилмайди. Чунки бу замон қишлоқдан маҳкамага “бу одам “буюк” кулакнинг боласи”, мазмунида бошқа бир янги туҳмат келиб турган бўлади. Натижада, биринчи туҳматдан қутулган одам иккинчи туҳмат аниқлангунча қамоқхонада қолдирилади. Бу аниқлаш муддати яна икки ойга чўзилади. Азиз ўқувчи, сиз, “Бу нимаси, кишини фақат бой бўлганлиги учун ҳам қамоқда сақлайдиларми?”, дерсилар. Мен ҳам бунга кўп ҳайронман. Аммо ўша замонлар “кулакларни душман синф сифатида” тугатиш компанияси бошланган бўлган. Шу сабабдан “кулакни ёки кулак боласини” қўлларидан чиқариб қўйишга қўрқишган бўлсалар, ажаб эмас.

Ҳайрият, Аллоҳ каромати билан қишлоғимизда маҳаллий ҳукумат ўзгариб, Қишлоқ советига қариндошлардан бириси Раисликка ўтиб қолади. У киши дарҳол отам масаласи билан шуғулланиб, маҳкамага отам ҳақида тушган маълумот туҳмат эканлиги тўғрисида Самарқандга янги хабар жўнатади. Шундан сўнггина раҳматли отам бу дунёнинг жаҳаннами совет қамоқхонасидан тўла озод бўлади. Шунақа, отамга кетма-кет иккита туҳмат уюштиришади. Отам раҳматли соф ва пок бўлганлигидан ҳар иккала туҳматдан ҳам қутулади.

Отамга иккинчи туҳматни ёзганлар уч киши бўлиб, улар “Қўрғончол” қишлоғида яшовчилар бўлишганлар. Туҳматчилар йўлбошчисининг исми Донабой бўлган экан. Аллоҳнинг кароматини қарангки, отам устидан ўша туҳмат ёзганлардан бугун бирорта нишона, авлод қолмади. Ўша замонлардаги урушлар ва бошқа хил хасталиклар сабаб бўлиб, уларнинг барчаси ўз-ўзларича тугаб битиб кетишдилар. Шу сабабдан ҳам “Ҳақ эгилади, синмайди”, нақлини жуда кўп такрорларди, отам раҳматли. Аммо ўша воқеалардан сўнгра  отам раҳматли совет ҳукуматидан жуда қўрқадиган бўлиб қолган бўлса керак. Масалан, Совет-Олмон урушидан қайтмаган буюк ўғлини хотирлаб, “Болагинамни душман қўлига отаси раҳматли ўз қўли билан топширди”, дерди раҳматли онам. Онамнинг бу таънаси ҳам бир тарихга асосланади. Чунки отам раҳматли янги уруш, совет – олмон уруши бошлангани ҳамон Совет – Филландия урушидан эндигина қайтарилган боласини, яъни Журабой акамни ҳарбий комиссариятга ўзлари олиб бориб топширганлар. Ҳақиқатан бу ҳол жуда қизиқ. Нимага керак эди бу шошмашошарлик, навбати билан чақирув келгандан кейин ҳам ҳарбий комиссариятга борса бўларди-ку. Ё отам раҳматли, шунчалар совет ватанпарвари бўлиб, шунчалар совет ватанини севармидики, биринчилардан бўлиб “кўнгуллилар” гуруҳини тузса? Аммо отам ўз боласидан бошқа бирор кимсани урушга даъват этгани йўқ, ахир. Аксинча, “Шўро ҳукуматининг умри қисқа”, деб кўп такрорларди, отам раҳматли. Мен буни яхши эслайман. Шўролар ҳукуматининг тугаши муқарарлигига жуда-жуда ишонарди, раҳматли отам. Онам учун эса, бу ҳукумат фуқарога душман эди. У киши боласини “душман қўлига топширди”, деганида совет ҳукуматини душман демоқда эди. Бундан кўринадики, менинг ота-онамда совет юртига севги, совет ватанпарварлиги бўлиши ва бундай ватан учун жон қурбон этиш ҳисси бўлиши эҳтимолдан узоқ эди. Қолаверса, нима учун бу уруш бўлаяпти уларга мутлақо тушунарли эмасди, ахир. Шундай бўлгач, отам эндигина бир урушдан қайтган боласини нима учун янги урушга топширишга бунчалар шошмоқда? Ҳа! Ана айнан шу ерда, менимча, отам раҳматлининг советлардан, болшовой-лардан ниҳоятда қўрққанлиги кўзга ташланади. Чунки онам раҳматли, “кўплар урушдан қочиб душман қўлига тушмади, ажал ўтидан қутулиб қолишди. Отанг раҳматли эса, “ҳа” демасдан болам бечорани душманга топширмай қочирганида Жўрабойжоним омон қолармиди?!”, деб менга такрор-такрор сўзларди. Бундан кўринадики, Жўрабой акамнинг урушдан, ҳукуматдан қочувчиларга қўшилиб қолиш хавфи бўлган. Уруш хабари тўла тарқалиб улгурмасдан атрофда қоч-қочлар бошланиб кетган. Қочиш, болшовойлардан қочиш, бу катта ташвиш ва зўр таҳликалиги бўлгани аниқ. Бордию бир замон, отамнинг боласи ҳам қочиб, болшовойлар қўлига “ҳукуматдан, урушдан қочди” бўлиб тушса? Аллоҳ кўрсатмасин, у  яна суд бўлиб, қамоқхонага тушиб қолса-чи? У ерда аҳвол қандайлигини отамнинг ўзи кўрган, уни билади. У ерга, у совет қамоқхонасига отам ўз боласининг эмас, ҳатто душман  боласининг тушишини ҳам истамаган бўлиши керак.

Шунинг учун бирорта яхши-ёмон сабабчи бўлиб, урушдан қочувчилар сафига тушиб қолмасдан, қамоқхонадан урушни афзал кўриб, боласини ўз қўли билан урушга жўнатишни маъқул топган, бўлса керак отам раҳматли. Ҳар ҳолда уруш очиқ майдон, “Қирқ йил қирғин келса, ажали етган ўлади”, дейдилар, Аллоҳ умр берган бўлса бу сафар ҳам соғ-саломат қaйтар, деб умид қилган, раҳматли. Аммо тақдир экан, акам  бу янги урушда бедарак йўқолди. Аллоҳга минг шукр, отамнинг  қолган тўртта фарзанди ҳаётмиз.

Отамнинг яна бир ижобий ҳунари бор эди. Раҳматли, беморнинг билак томирларини ушлаб, унинг аҳволини жуда яхши аниқлай биларди. Ҳатто касалнинг соғайиш ёки соғаймаслигини жуда катта аниқликда белгилай оларди. Шунақа, у киши туғма табиб эдилар.

Онам ва отам бир-бирига унча узоқ бўлмаган, яъни бир-икки ота алмашишган қариндош бўлишган. Онамнинг отасини Довудбой атаганлар. Аммо онамлар отамларга нисбатан моддий ночорлироқ, яъни камбағаллироқ бўлишганлар.

Онамнинг ҳам бир туғишгани-укаси урушдан қайтмади. Мен уни ҳеч хотирлай олмайман. Унинг яна бир укаси борди. У иккинчи тағомни яхши эслайман. Аммо у ҳам мен ҳали ўзимни яхши англай олмайдиган, гўдаклик давримда бу оламдан ўтиб кетганлар. Шунинг учун онам тарафдан мен биладиган яқин қариндош-уруғ йўқ эди.

Онам раҳматли ўзлари унча қисқа бўлмаган умр яшадилар. Онам 1981 йили 80 ёшдан ошган бир замонда Аллоҳнинг омонатини уздилар. Ўша йил қизларимдан каттаси Гавҳаржон Самарқанд Тиббиёт институтига ўқишга кирадиган йил эди.

Онамнинг  ҳам ўқиш-ёзиш саводи чиқмаганди, яъни онам раҳматли ҳам ўқиш ва ёзишни билмасдилар. Аммо ўзбеклар урф-одатларини, оғзаки адабиётини, қариндошу боболарнинг жуда узоқ тарихларини яхши билардилар. Самарқанд вилоятининг Ғаллаорол, Пайариқ, Жомбой, Булунғур районларида, Панжакент тарафларда яшайдиган қариндошлиги анча узоқлашиб қолганларнинг  ҳам ота – бобоси ҳақида узоқ ҳикоялар сўзларди.

Онам раҳматли ҳам отам сингари намозхон, динга жуда эътиқоди юқори муслима аёл эдилар. Дастурхонга ниҳоятда гўзал дуо ўқирдилар, раҳматли. Нонўшта, тушлик ва оқшом овқатининг дастурхонида алоҳида-алоҳида дуолари бўларди. Йил давомида, қовун пишганда, узум етилганда ва ҳ.к. айрим-айрим дуолари бор эди, онам раҳматлининг. У муҳтарам зотнинг дастурхон дуоларидан бирортасини ёзиб олмаганим учун ҳозирлар кўп афсусланаман.

Онам раҳматлининг бир кўзи кўрмасди. Онам 1932 йили отам қамоқдалигида бош оғриқ касалига учраб, бир кўзи бутунлай кўрмайдиган бўлиб хасталикдан қутулади. У замонлар биринчидан, докторнинг ўзи бўлмаган. Иккинчидан, отам қамоқда бўлганлиги сабаб у – бу маҳаллий табибларга ҳам кўрсата олишмаганлар. Онамнинг соғлом кўзи узоқ замонлар жуда яхши ишлади. Аммо 1957 йилларга келганда, соғлом кўзи ҳам унча яхши кўрмайдиган бўлиб қолганди. Лекин кундузлари ҳали яхши кўриб, фақат кечалари бироз ноқулайлик сезардилар, холос.

Мен қишлоқдан узоқроқ ерда ўқиганим сабабли кўпинча онамдан узоқда қолдим. Чунки 1954 йилдан қишлоқдан узоқ бир ерда ўрта мактабда ўқидим, 1957 йил сентябридан бошлаб эса, Самарқанд шаҳрида ўқий бошладим. Шунинг учун қишлоққа, яъни уйга 3-4 ойда бир келардим. Шунда онам мени жуда соғиниб қоларди. Мен эса, раҳматлининг қўлтуғига кириб ўтирардим. Она-жоним бошимни тиззасига олиб, уни узоқ вақт силаб ўтирардилар. Менинг ҳаётим, ётиб-туришим, еб-ичишим, кечалари бевақт юриш-юрмаслигимни жуда майдалаб сўраб, суруштирардилар. Унинг бу сўроқларини, бу тергашларини, мен уйланиб, бир неча болали бўлганимда ҳам канда қилмасдилар, онам раҳматли. Ўша замонлар мен ўзим-ўзимга “э, қизиқ, онамга қаранг-а, мен каттагина одам бўлиб қолган бўлсам, ҳатто менда, ўзимда ҳам болалар бўлса. Нега бунчалар онам мени “тергайдилар”, деб ҳайрон бўлардим. Аммо ўз болаларим улғайиб, уларнинг ўзлари мустақил юрадиган бўлганидан сўнг, булар ҳам ўқишда, ишда, армияда юрадиган бўлганларидан кейин мен ҳам онамга ўхшаб қолдим. Уч-тўрт ой эмас, ҳатто мўлжалдан бир, икки соат кеч қолсалар ҳам чидай олмайдиган, безовталанадиган бўлиб қолганимдан сўнграгина, меҳрибон онажонимни яхши тушунадиган бўлдим.

Менинг болам мўлжалимдан бир-икки соат кечигигаётганда шунчалар безовта бўлсам, боласини уч-тўрт ойлаб кутган она қандай аҳволга тушдийикин …?

Бизда, қишлоқда Самарқанд шаҳри ҳақида кўп нохуш сўзлар, бўлган, бўлмаган воқеалар тўғрисида турли хил ҳикоялар айтиларди. Самарқанд шаҳрини қишлоғимизда жуда нотинч шаҳар, деб билашардилар. Ўшандай бир нотинч шаҳарда эса, онамнинг бир боласи уч ойлаб, тўрт ойлаб хат, хабарсиз қолиб кетади?! О, бу онам раҳматлини қанчалар қийнаб юборган  бўлса? Шунинг учун ҳам мен шаҳардан келганимда мени чақалоқни суйган сингари суяр эканлар. Шунинг учун ҳам каттакан, “ҳўкиздай” одамни, яъни мени онам раҳматли қўлтуғига олиб ўтирар эканлар. Аммо мен ҳам онамнинг у илқ қучоғида ўзимни эмчак боласидай сезардим.

Вақт, замон кишини кўникишга ҳам ўргатади. Мен, тақдирнинг тақозоси билан сўнгги вақтларда жонажон болаларимдан узоқ давр айри қолишга мажбур бўлдим. Кўп қийин бўлса-да, ўшандай ҳаётга, болалардан айри яшаш ҳаётига кўникма ҳам ҳосил бўлар экан.

Аллоҳ билади, масалан, мен онам раҳматлига нима хизмат қилдим? Ўзимча, онамни қўлимдан келгунича ҳурмат қилишга интилдим, шунга ҳаракат қилдим, деб ҳисоблайман, албатта. Бу менинг хизматларим нималарда кўринарди? Уч-тўрт ойда бир қишлоққа бориб онамни кўриш, иложи борича бирорта совға қилиш, муомалада мулойим бўлиш, ширин сўз бўлиб, унинг сўзларига, насиҳатларига “Энажон бўлди, шундай бўлади, Сиз нима, десангиз шу бўлади”, дейишни мен онамни ҳурмат қилиш ва унга хизмат қилиш, деб билардим. Масалан, ўша вақтлар бизнинг қишлоқларимиздан шаҳарга қизларини ўқишга юбориш одат бўлмаганди. Бироқ онам раҳматли акамнинг (Карим акамнинг) қизларидан бирига (унинг исми Ҳурматой эди) Самарқанд университетига ўқишга киришда ёрдамчи бўлишимни сўрадилар. Акам эса, қизининг шаҳарга ке-лишига қарши эди. Шунинг учун бу ишга онам раҳматлининг фақатгина розилиги эмас, унинг қаттиқ талаби ҳам лозим бўлганди. Онам раҳматли “эски замон” одами бўлишига қарамасдан, ўшанда биздан, мен ва акамдан прогрессив эканлигини кўрсатганди ва мендан Ҳурматойнинг ўқишга киришида ёрдамчи бўлишимни қаттиқ талаб қилганди. Онам раҳматлининг бу ишда жуда жиддий талаби юзага чиққани учун ўша замон қишлоқ одатига мос бўлмаса-да, онамнинг райини қайтармай жиянимга ўқишга киришида ёрдам қилдим. Шундай қилиб, мен туғилиб ўлғайган ҳудуддан университетга (умуман шаҳарга ўқишга келган) кирган энг биринчи қиз бола, менинг жияним, онам раҳматлининг қиз невараси Ҳурматой бўлганди.

Афсуски, вақт ўтиб кетди. Онам энди олдимда эмас. У энди мени қучоқламайди, эркалаб, менинг бошларимни силамайди. Юқорида онамни ҳурмат қилиб, эъзозлаш ўрнида санаганларимнинг ҳеч бири ва ҳаммаси йиғилиб, ҳеч нарса эмас эканлигини энди, жуда кеч тушунаяпман.

Болаларим ва невараларим, менинг бу ёзганларимни ўқиган қадрли ўқувчилар,  ота-о-нангизнинг ҳурматини жойига қўйишни орқага қўйманг. Ҳар куни, ҳар соатда уларнинг ҳурматини жойида тутишни унутманг. Ҳеч қачон уларнинг сўзларини икки қилманг. Уларга доим ширин муомалада бўлинг, хор бўлмайсиз, иншоллоҳ!

Онам раҳматли, жуда юмшоқ характерли, инсон зотига, умуман жонлиларга меҳрибон аёл эдилар.

Биз томонларда, онажоним ҳам бенасиб қолмаган ва шу кунларда ҳам сақланиб қолган, бир бемаза одат мавжуд. Бу одатга кўра келиннинг қайин юртлари, яъни келин бийининг ака-укаси, опа-сингиллари, ҳатто бошқа узоқ-яқин қариндошлари ҳам келинни хилма-хил ҳурматсизликларга, ҳатто ҳақоратларга дучор этишлари мумкин. Бу ярамас одат, ўзбек, қазоқ, қирғизларда ҳам анча кенг тарқалгандир.

Келажакда бу номуносиб чиркин одатдан миллат бутунлай қутулмоғи шарт.

Мен ва менинг ҳамфикрларим истаган давлат тузумида оила ва никоҳ ҳақида алоҳида қонун амал қилади. У қонун оилага тегишли барча икир-чикирларни Давлатнинг умумий ижтимоий қоидалари асосида қайта кўриб чиқади ва тўла тартибга солади. Бизнинг қонунларимиз ҳеч кимга, ҳеч бир жойда қонунсиз ҳаракат қилишга  заррача ўрин қолдирмайди. Ўзбек турклари оиласи келажакда барча маҳаллий ярамасликлардан, инсон ҳақ-ҳуқуқини заррача бўлса-да камситадиган одатлардан тозаланиб, ҳурриятли оилалар бўлишига ишонаман. Оналарни, Пайғамбар ҳазратлари марҳамат этгани каби

Оёғи остига тўшалган муборак жаннат!

Азиз ва кўп муҳтарам Аллоҳдан омонат!

Оналардир, меҳри чексиз, соҳиби матонат!

Деб билиш ҳар бир фарзанднинг қутлуғ бурчидир.

Сиз болаларим ва азиз ўқувчи, ўз фарзандларинг (менинг невараларим) билан биргаликда ўшандай ҳурриятли, ибратли оилалар қаторида бўларсиз, иншоолоҳ.

Катта эналари неваралари Абдуллоҳ ва Амина билан бирга

Катта эналари неваралари Абдуллоҳ ва Амина билан бирга

Онам раҳматлининг замонларида расмга тушиш одат бўлмаганди. Уларни расмга тушириш воситалари ҳам тарқолмаганди. Шу сабабли ота-онамдан расм каби бир нарса сақланмаган албатта. Шунга қарамасдан оналарнинг тимсоли сифатида онам раҳматлининг келини (менинг турмуш йўлдошим)ни  унинг(онам раҳматлининг) чеваралари билан акс эттирилган расмини бу ерга илова қилишни лозим кўрдим.  Хойрулло исмли ўғлимиз Пайғамбаримизнинг( саллоллоҳу алейҳи ва саллам) оналари исмига ҳавас қилиб тўнғич боласи-қизининг исмини Амина атаганди. Ўғлининг исмини эса, мусулмонларда кенг тарқалган исмлардан бири, яъни энг яхши исм Аллоҳнинг қули(бандаси) маъносига келадиган Абдуллоҳ атаганди.

Болаларингизнинг ўқимишли, зиёли бўлишига бор имконингиз ила кўмаклашинг. Олим бўлиш, бир томондан, кўп чидамли меҳнат талаб қилса, бошқа тарафдан тақдирга тегишлидир. Аммо одам бўлиш, етарли илм ва билимга эга бўлиб, ахлоқли бўлиш ҳар бир инсон авлодининг муқаддас бурчи, вазифасидир. Бизнинг одобимиз, хулқимиз, характер-хусусиятимиз ҳақида китобларим ва турли хил мақолаларимда ҳам ёзиб ўтдим. Уларни ўқинг. Одоб ахлоқ ҳақида ўрни келган жойларда яна сўзлаб ўтавераман.

Инсон илми ва билими даражаси учун андоза, бу ҳозирги ХХ аср охири ва келажак аср замонавий илм-фан ютуқларидир. Замон фанидан орқада қолмасликка ҳаракат қилинг. Имкони борича, қўлингиздан келгани қадар Ватаннинг замонадан орқада қолмаслиги учун меҳнат қилинг.

Узр, бироз мавзудан четга чиқишга тўғри келди.

Хуллас, онам раҳматли ҳақида юқорида ёзганларнигина биламан, холос. Ҳа, айтгандай раҳматли онам ўзбек халқ мақолларининг жуда кўпини билардилар. У кишининг сўзлари мақол билан бошланиб, мақол билан тугарди. Мақолларни жуда ўринли ишлатардилар. Мен китобларимда қўллаган мақоллар, онамдан эшитган ва хотирамда сақланган мақоллардир.

Онам ҳам халқ достонларидан термалар ёд билардилар. Ҳа, онамнинг оталари Довуд бобом, ўзбек халқ достонларининг жуда кўпини ёд биладиган бахши бўлганлар. Онам раҳматли, жуда кўп, узун-узун эртаклар билардилар ва уларни ниҳоятда чиройли қилиб ҳикоя қилардилар. Афсус, биз бирорта ўзбек халқ эртагини бошдан-оёқ дурустроқ ёддан билмаймиз.

XX асрнинг 60-йилларидан сўнг Ўзбекистон коммунистик нашриёти ўзбек халқ мақолларини китоб шаклида нашр қиладиган бўлди. Ҳатто у китоблар катта-кичик ҳажмларда бир неча марталаб қайта-қайта нашр этиладиган бўлинди. Аммо коммунистлар замонидан бир қанча минг йил муқаддам тарих давомида тузилган халқ мақоллари ҳам коммунистик партия мафкурасига мослаб ўзгартирилган ҳолда нашр қилинарди. Масалан, онам раҳматлидан эшитган кўпгина мақоллар бу нашрларда учрамасди ёки шакллан ва мазмунан ўзгартирилган бўларди.

Ана шунақа, коммунистлар ўзларига, ўзларининг “абадийлигига” жуда қаттиқ ишонишгандиларки, ҳатто улар бир неча минг йиллар муқаддам тузилган халқ мақолларини ҳам ўз ғояларига мослаб қайта ёзишгандилар. Аммо Аллоҳнинг ўз ҳисоби бор, Унинг ҳисобини ўзгартириш ҳеч бир кимсанинг ёки ғоянинг қўлидан келмайди.

Тарихга оид яна бир ҳолат ҳақида сўзлаб ўтсам дуруст бўлар, деб тушунаман. Масалан, ҳар бир шахснинг ўзига тегишли бўлган бир тарихни, яъни “етти отасини билмаган қулдир”, нақлни мен болалигимдан жуда кўп эшитганман. Аммо қунтсизлик қилиб, оталаримизнинг исмларини ёзиб қўймаганман. Онам раҳматли ва Ўғилхон аммам раҳматлилар, боболарнинг йигирма ўттизининг исмларини, уларнинг ҳаётларига доир баъзи тарихий ҳикояларни билардилар. Ҳозир эса, боболарнинг еттидан ҳам кўпроғи исмларни бизнинг авлодда фақат акам (Карим бобо) билади, холос.

Биз ғофил бандалар, оғзаки тарихимизни чуқур биладиган оналарни ўлмас билдикда, улардан ҳеч бўлмаса бирорта ҳикоя ёзиб олмадик. Оқибатда, “қул” бўлиб қолдик. Бир томондан истилочилар бизни моддий ва маънавий қул этган бўлса, иккинчи тарафдан ўзимиз ҳам қунтсизлик, оқибатсиз қилиб, қўлимиздаги тайёр оғзаки энстиклопедия  (қомус)-оналаримиздан фойдаланмадик, фойдалана олмадик.

Сиз учун болаларим ва ўқувчилар, миллатнинг бу яхши, муҳим тарихий анъанасини давом этказиш имкони бор. Масалан, менинг болаларим учун, мана ушбу ёзувларни ёзиб турганимда мен тўртта бобомнинг исмини хотирлайман, яъни улар Муҳаммадбой, Эрназарбой, Саримсоқбой ва Маманазарбойлардир (Уларнинг ҳар бирининг яшаш даври тарихидан ҳам билиш керак, аммо менда бундай маълумот йўқ). Менинг фарзандларим учун эса, бу исмлар олтитага чиқади. Чунки бу тўрт исмга яна икки исм қўшилади. Яъни менинг болаларимнинг боболарининг исмлари: Муҳаммад, Эрназар, Маманазар, Саримсоқ, Йўляхши ва Алибой бўлади. Улардан ҳеч бўлмаганда иккиси ҳақида унча – мунча маълумотни мен болаларимга мерос қолдирмоқдаман. Менинг невараларим учун оталар сони еттитага етишади. Ўқувчилар ҳам бу анъанани давом қилди-ришсалар кўп савобли иш бўлар деб ўйлайман. Одат бўйича оталарни ва улар ҳақидаги қисқа тарихни авлоддан авлодга ташиб юриш қадимда кўпроқ ўғилларга тегишли, деб қаролган, яъни оталарнинг исмларини, уларга оид тарихни ташиш ўғиллар зиммасига юкланган. Аммо юқорида сўзлаганим каби бундай тарихни менинг онам ва аммам жуда яхши билишганларига қараганда, ўтмишда ҳам ўғилдир, қиздир тарих-ўтмиш уларга бирдай тегишли бўлгандир. Бизда тарих суриштириш, тарихни давом этказиш кўпроқ ўғилларга мўлжаллангандир. Бу бизнинг тарихий одатимиз. Бундай ибратли одатга мен тил тегиза олмайман. Аксинча бу одатнинг давом этиши тарафдориман. Аммо бу соҳада, бундай тарихни давом этказиш одати дунёнинг жуда кўп мамлакатларида, ҳатто Овропада ҳам биздагига жуда ўхшашдир.

Ёзма тарих ривожланмаган даврларда истеъмолга киритилган “етти отани билиш” одати, аслида оталарнинг еттитасининг исмларини фақат санашдан иборат бўлмаган, албатта. Уларнинг ҳар бири ҳақида бир қатор ҳиқоялар сақланилган бўлиши керак. Бу эса, айни тарихнинг ўзи ва жуда қисқа(мини) энстиклапедия (қомус)дир. Биз ҳозирча   фақат исмлар санашга ҳам ожиз қолмоқдамиз. Шу сабаб Маманазар бобом (менинг отамнинг отаси) ҳақида онам раҳматли (аммам раҳматли ҳам бу ҳикояни сўзларди) сўзлаган бир ҳикояни бу ерда сўзлаб ўтишни лозим кўрдим.

Бу ҳақда юқорироқда ҳам бироз сўз кетган эди. Масалан, бизга қўшни “Тўшбулоқ” қишлоғида бобомларнинг жумладан Маманазар бобомнинг ҳам хизматчилари ўтиришган. Бобом раҳматли ҳар якшанба куни бозорга чиқиб, ўз рўзғори ва хизматчиларига ҳам мўлжаллаб ҳафталик заруратларни харид қилар эканлар. Бобом бозордан тўғри “Тўшбулоққа” ўтиб, аввал хизматчиларига зарур нарсаларни улашиб, ундан сўнгра ўз уйига келиш одати бўларкан. Кунлардан бир кун Бобом раҳматли хаста бўлиб, бозор қилиш унинг буюк ўғли, менинг отам, раҳматли Йўляхши чекига тушибди. Отам эса, бозор ишларини бажариб, “Тўшбулоқ”да тўхтамай тўғри ўз уйларига ўтиб кетаверибди. Чунки у отаси йўлда нималар бажаришини билмас экан-да. Бобом эса, уни огоҳ-лантирмаган бўлган, балки бу ҳақда  огоҳлантиришни унутган бўлиши мумкин. Ана ўшанда бозор куни кўчага чиқиб Бой бобони кутиб ўтирган хизматчилар отамга қарата “ҳе, аттанг, Аллоҳ раҳмат қилсин, Маманазарбой дунёдан ўтибди-да. Бойнинг мона (бизнинг шевада “мана“ сўзи шундай талафус қилинади) боласи бизнинг ҳақимизни бермай ўтиб кетаяпти”, дейишибди.

Билмадим, бу ҳикоядан силарга бирор нарса англашилдими, йўқми? Аммо ҳикояда (аслида бу ҳикоя эмас, ҳаётда бўлган воқеийлик) бир қатор ибратлар бор. Биринчидан, бу ерда коммунистик тушунтиришга мутлақо зид бўлган, бойнинг одамшавандалигини кўрасиз. Қаранг, бой аввал қулларнинг тегишини бериб, ундан сўнг ўз уйига боради. Бу иш унинг доимий вазифасига киритилган, одатига айланган, аммо бу кўпларга ибрат бўладиган жуда яхши одамий ҳислатни, одатини бировга айтиб, кўрсатиб ўзини кўз-кўз қилмайди. Шунинг учун унинг болалари отасининг одатларидан хабарсиз. Аслида бой, қуллар қишлоғида тўхтаб, улар билан чапакилашиб ўтирганча, уларга, яъни қулларга берадиганини бошқа бировдан бериб юборса ҳам бўлади-ку. Шунда ҳам қуллар нега бой ўзи келмади, демасдилар-ку, ахир. Йўқ, бойда одат бошқача, у ҳеч бўлмаса ҳафтада бир марта қулнинг эшигига бориб, уларнинг ҳафталик заруратини ўз қўли билан топширишни лозим кўради ва буни одатга айлантиради. Бой бобо, уларни бунчалар ҳурмат қилганини кўрган қулларнинг боши осмонда бўлади. Иккинчидан, кўраяпсизми, эркинликни қаранг? Қуллар бойнинг ўғлига “Отанг ўлдими”, деб бемалол сўзламоқдалар. Бу тарих эмасми? Бу тарих. Сиз коммунистик давр китобларида ўқиб, киноларда кўрган, бойларнинг бутунлай тескариси, чиндан ҳам, ҳақиқий бойнинг образини тасвирловчи ва ҳақиқий тарихдир. Маманазарбой ҳеч қанақа бадиий асар образи эмас, балки менинг отамнинг отаси, менинг жонажон бобомдир.

Бобом раҳматли, болаларини жуда яхши кўрарканлар. Жумладан қизларини ҳам жуда суярканлар. Масалан, бобомнинг тўртинчи фарзанди, яъни Ўғилхон аммам 9-ёшга тўлганида ҳам бобомдан ҳеч ажралмас экан. Бобом қаерга борса қизи ҳам у билан бирга ўша ерга бораркан. Баъзан уни уйда қолдиришга ҳаракат қилсалар, отаси билан доим бирга юришга одатланган қизалоқ йиғлаб ҳарҳаша қиларкан. Шунда бобом раҳматли, “монавини қаранглар, катта қиз бўлиб қолди, мендан ажралмайди, одамлар кулаяпти. Мана бой, бўй етган қизини ҳалиям қултуғидан ташламайди, дейишаяпти”, деб кампирига шикоят қиларканлар. Бу ҳам тарих. Бу ўзбекларда фарзандларга муносабатни кўрсатадиган тарих. Унинг устига бу яна бадиий тўқима эмас, чин ҳақиқий ҳаёт.

Онам раҳматли ва ўша отасининг эркаси аммам боболаримизнинг ҳар бири ҳақида шу каби кўп ҳикоялар билишардилар.

Ана шундай қилиб, отам ва онам раҳматлилар ҳақида бироз хотираларимни сўзладим. Ўзим ҳақимда эса, мана ушбу ёзганларим эсдалик бўлар. Бунга қўшимча, менинг китобларимни ҳам ўқирсилар, иншооллоҳ.

Шу ерга келганда отам раҳматлининг яна бир хусусияти хотиримга келиб қолди. 1932-35 йилларда совет ҳукумати битта қишлоқдан ёки иккита кичикроқ қишлоқларни бирлаштириб колхозлар (жамоа хўжаликлари) тузган эди. Бу кичик-кичик колхозлар 1952-йилларда ҳам биз томонларда фаолият кўрсатишардилар. Мос равишда уларда экин экиладиган майдонлар ҳам оз эди. Биз яшайдиган колхоз “Янги йўл”, деб аталарди. Хўжалик кузги дон (арпа-буғдой, бироз кўнжут ва зиғир) етиштириш ва чорвачилик (йирик шохли ҳайвон, ушоқ ҳайвон, яъни қўй-эчки) билан шуғулланарди.

Дон экиладиган ерлар қўш хўкизларда ҳайдалиб, ерга уруғ (дон, арпа-буғдой ва бошқа донлар) қўлда сепиларди ва ҳосил ҳам қўлда ўриб-йиғиларди ва отлар, хўкизлар ёрдамида янчиларди. Бу янчилган самон аралаш дон, яна қўлда, паншаҳолар билан  шамолга отиб самонидан ажратиларди. Ана шунча ташвишлардан сўнг, у дон давлатга топшириларди. У дон, эшакларга ортилиб, 25-30 км масофага олиб борилар ва давлат омбарига тўкиларди.

“Янги йўл” колхозининг 1952 йили етиштирган бутун ғалласини отам раҳматли якка ўзи қўлда самондан ажиратган, яъни паншаҳолаб шамолга отганлар. Отам раҳматли доим, қишин-ёзин маҳсида юрардилар. Шу сабаб, колхоз хирмонида ишлаган вақтида ҳам маҳсида бўлиб, дон суғиришда маҳси қўнжисига унча-мунча дон кириб қоларканда, уйга келиб ечинганида, у донлар уйимизга тўкиларкан. У дон қанча ҳам бўларди, дейсиз, центр ёки тонна бўлармиди? Кўп бўлса, у жонивар 100-150 грамм оғирликдаги дон бўлгандир-да. Шунга қарамасдан, отам раҳматли, онам раҳматлига “эҳтиёт бўл, бу донларни товуқ-мавуғинг емасин. Бутун боримиз ҳаром бўлади. Колхоз донига етим моли аралашган, бу ҳаром”, дер эканлар. Бу огоҳга яхши эътибор беринглар. Бу “Кол-хоз донига етим моли аралашган, бу ҳаром” дейилиши катта тарихдир. Бу тарихда жуда яхши ибрат бор. Бу ерда отам раҳматлининг совет ҳукуматига норозилик нуқтаи назари ҳам турибди. Ушбу нуқтаи назарнинг ўзигинаси бир катта тарихдир. Бу тарихни мустақил Ўзбекистон тарихчилари том-том китоб этмоқлари лозим, ҳатто зарур.

Советларнинг қишлоқда коллективлаштириш сиёсатига халқ норозилиги тарихини холис, одилона тўла ёритиш менинг отамнинг, сизнинг бобонгизнинг ҳақини ерига келтириш ва бошқа кўплаб ота-боболарнинг, умуман коллективлаштириш барча қурбонларининг руҳини шод этиш бўлади. Буни унутманг! Замони келиб, Аллоҳ сизга имкон берса, албатта бу тарихга қайтинг ва уни асрлар сўнгра бўлса-да ёздиринг. Чунки бизнинг ота-боболаримиз коллективлаштириш, деган зулмга ҳеч бир замон рози бўлмаганлар. Бу ишга болшовой золимлар уларни зўрлаганлар. Бу иш, болшовойлар – нинг коллективлаштиришдаги жиноятларини очиб ташлаш, у замон тарихини очиқ ёзишни ташкил этиш бугунги мустақил Ўзбекистон ҳукуматининг муқаддас ва қутлуғ вазифаси ҳисобланмоғи керак эди. Афсус, нима ҳам қиламиз, ҳукумат ҳамон ота-боболаримиздан молини, мулкини тортиб олган душман жаллодлари қўлида қолмоқда.

Энди болаларим, отам раҳматлининг маҳсисидан тўкилган дон билан боғли ибратни ва ундаги тарихни дурустроқ изоҳламоқчиман.

Қаранг, “… колхоз дони ҳаром, унга етим моли аралашган”, демоқда отам раҳматли. Демак, бу донда, яъни колхоз мулкида етимлар ҳақи бор, чунки колхозлаштиришда етимлардан ҳам уларнинг молу ва мулки тортиб олиниб колхоз мулки эълон қилинган. Шу сабаб, отам раҳматли колхоз тузумию унинг мулки  ҳақиқат, инсоф, холислик ва ҳалолликдан узоқ, яъни ҳаром, демоқда. Шу билан бирга  отам раҳматлининг колхозлар тузилгандан сўнгра кўп йиллар ўтиб ҳам бу ҳаром йўлга, колхозлаштириш йўлига қўшилмаганлигини кўрсатади.

Бир неча марта такрорлаганимдек, ҳақиқатан ҳам қишлоқда яшовчи аҳолидан уларнинг барча молу мулки мажбурий тортиб олиш йўли билан колхозлаштириш амалга оширилган. Бунда, сен етим, сен етим эмассан, деб ўтиришмаганлар. Кимнинг қўлга илинадиган нимаси бўлса, унинг ҳаммасини колхоз, яъни болшовойлар ҳокимияти  ҳисобига ўзлаштиришганлар. Отам раҳматлининг бу огоҳидан, советларга қадар етим-есирнинг молига хиёнат қилмаслик қанчалар аҳамиятли, қанчалар маънавиятлиги кўринмоқда. Қаранг, колхоз хирмонидан маҳси пайтавасига ўралашиб келган тўртта дон, унга етимларнинг ҳақи ноҳақ аралашгани учун ҳаром, яъни советларнинг ўша ноҳақ ҳаракати, колхозлаштиришда етимларнинг ҳам молини олиш ҳаракати ҳаром. Билмадим, совет даврида ўсиб-улғайган, бизнинг замондош, уларнинг болалари Сиз, бу гапдаги, бу огоҳдаги ибратни, ахлоқни, маънавиятни уқиб ола билармикансиз?! Етим ҳақи борлиги, у аралашгани учун колхоз донини ҳатто товуғига лозим кўрмаган табарук инсонлар яшаган замон ва бугунги замон, имконини топса бутун колхоз, ҳатто колхозлар мулкини ўзлаштириб, ютуб юбораётган ҳозирги колхоз раислари яшаётган замон орасидаги фарқни англай олаяпсиларми?

О, болаларим! Эй азиз ўқувчи! Менинг болаларимнинг отаси, мана шу бир-бирига мутлақо ўхшамас ва яқинлашмас икки замонни бирлаштирмоққа қўл урди, унга жазм қилди. Балки унинг барча муваффақиётсизликлари ҳам шундадир. Ҳа, болаларим, тан олишим керак, мен ўз замонамдан ташқарига чиқолмадим. Натижада, кўплар қатори отам раҳматли ҳисобича, мен ҳам ҳаром едим, ҳаром кийдим, ҳаром юрдим. Аллоҳ Ўзи мағфират етсин. Биласизми, отам замонида ҳалол еб, ҳалол юриш, ҳалоллик томонида қолиш имкони ҳали мавжуд эди. Менинг замонимда эса, бунинг имкони деярли битганди. Кишилар ортиқ унча ҳам ҳалол-ҳаромга эътибор бермай қўйишганди. Ҳатто кўпчилик нима ҳалол, нима ҳаромлигининг фарқига боролмайдаган бўлиб қолишгандилар. Унинг устига биз, ундай маънавият асосида тарбияланмадик, ундай бизнинг ажойиб миллий маънавиятимизни бизга ёд қилиб кўрсатишдилар. Ундай миллий қадриятлар ҳақида ҳеч кимса бизга сўзламади ва уни ҳеч ким бизга ўргатмади. Диндан диёнатдан бизни узоқ тутдилар. Отам раҳматли жуда эрта, яъни мен кичик болалигим вақти дунёдан кетдилар. Шу сабаб мен у табарук зотнинг панду-насиҳатларидан етарли даражада баҳраманд бўлолмадим.

Биз илм ўрганган, тарбия олган мактабда совет жамиятини мақташ ва уни кўкка кўтаришни маданият ва маънавият, деб ўргатишди. Балки шундандир, ақлим тўлишиб, яхши-ёмоннинг фарқига борадиган бўлганимдан бошлаб, менда тузумга, жамиятдаги яшаш қоидаларига қарши фикрлар пайдо бўла бошлади. Менинг бу хусусиятларим, яъни совет тузумига нисбатан нуқтаи назарим, ошкоралик сиёсатига, яъни советлар тугаганга қадар, Ўзбекистон мустақилликка эришишдан анча илгари шаклланган эди. Болаларим хотирласалар, мен баъзан эҳтиётлик билан болаларимга ўз нуқтаи назаримни тушунтиришга уринардим. Аммо ҳукуматдан қўрқиб, уларни бу нуқтаи назарга жиддий тарғиб қилмасдим. Мен эса, айрим “дўстлар” каби фақат Горбачев даврига келиб эмас, балки ундан жуда кўп аввал совет тузумига қарши бўлганлар сафида турардим. Аммо у сафнинг ташкилий бир кўриниши йўқ эди. Фаолиятимнинг бу қисми ҳақида кейинроқ батафсил сўзларман.

Кўраяпсизми, оталар ва боболар ҳақида дурустроқ маълумотга эга бўлиш, бу тарихни, ҳақиқий тирик тарихни билишдир. Бу ўзига хос махсус мактабдир, тарбиядир. Бу миллатга, элга хос бир хусусиятдир. Бундай хусусиятни, бундай анъанани сақлаш, давом эттириш ва уни мукаммаллаштириш лозим. Аммо юқорида таъкидлаганим сингари шу замонда, бизнинг замонимизда ҳам давом этиб турган бир қатор салбий урф-одатларимиз борки, улардан мутлақо узил-кесил қутулмоқ, улардан озод бўлмоқ ҳам зарурдир. Ўрни келганда у одатларни ҳам эслатиб ўтаман. Аммо мен бу ерда бизнинг одатларимиздаги келинга  ва умуман хотин-қизларга муносабат, “ҳурматли” меҳмонга тўн кийдириш, болаларни ортиқча камтарликка ўргатиш, ҳурмат ҳисобланадиган ортиқча тавозелар, лаганбардорлик, тўйлардаги керагидан ортиқча маш-машалар, ўринсиз харажатлар,  иккиюзламачилик, молпарастлик  ва шунга ўхшашларни кўзда тутмоқдаман. Бу саналган каби урф-одатлардан ҳам миллат воз кечиши, тозаланиши керак …

4. Қардошларим (туғишганларим) ҳақида.

Менинг билишимча, онам раҳматли саккиз дона фарзанд кўрганлар. Улардан учтаси гўдаклигида нобуд бўлиб, Оллоҳга шукрки, биз беш ўғил (Журабой, Карим, Раҳим, мен ва энг кичигимиз Омон) улғайганмиз. Энг буюгимиз, Журабой акам 1939 йили совет-фин уруши ва ундан сўнг 1941-1945 йилларда давом қилган совет-олмон урушида қатнашган. У сўнгги урушдан, яъни совет-олмон урушидан қайтмади. Умуман олганда ўша совет-олмон урушида Жўрабой акамиз бедарак йўқолди. Чунки бизда у киши ҳақида бирорта маълумот сақланмаган ҳукумат тарафидан ҳам бизга у акамиз ҳақида ҳеч қандай маълумот берилмаган. Тирик бўлса омон бўлсин. Бошқа ҳолда Аллоҳ ундан рози бўлсин, Аллоҳнинг раҳматига лойиқ бўлсин, Амин! Онам раҳматли, буюк акамизни узун бўйли, келишган, жуда баркамол, ақлли киши сифатида таърифларди. Онам раҳматли учун ҳамиша ўша ўғли эшикдан кириб келаётгандек эди. Буюк акамизнинг ёши ҳозирлар (яъни 1999 йилларда) 80-ларда бўлган бўларди.

Аллоҳга минг шукр, қолган жигарларим билан бирга ўсдик, яшадик. Уларнинг ҳар бири ҳақида узун ҳикоялар ёзишга ҳожат йўқдир, деб ўйлайман. Бироқ Карим акам тўғрисида бир-икки оғиз сўзлашим лозим, деб ҳисобладим.

Масалан, отам раҳматли вафот этганда, мен 12 ёшда, мендан кичигимиз Омон эса, 8 ёшда, гўдаклар бўлган бўлсак, Раҳим акам 16 ёшда бўлса-да, унинг ҳам қўлидан ҳеч бир иш келмайдиган қишлоқ боласи бўлган, холос. Фақат акам эр етиб, уйланган ва фарзандли, 25 ёшдаги йигит бўлган эди. Қиёслаш учун, бу хатлар қоғозга тушаётганда менинг иккинчи ўғлим Хайрулло 30-да, каттаси Баҳодир 36-да эдилар. Амалда биз акамнинг қўлида етим қолган эдик. Чунки  онам раҳматли бир томондан аёл бўлиб, бошқа тарафдан бир умр уйдан ташқари нималигини билмаган, умрида бирор марта ҳатто бозорга ҳам чиқмаган тўла уй бекаси бўлган киши эди. Шунинг учун акам бизга ота ўрнини ўтаган, уни биз жуда ҳурмат қилардик. Ҳар ҳолда, мен ўзимни Карим акамнинг ҳурматини жойига қўярдим, деб ҳисоблайман. Аслида бу баҳони акамнинг ўзи айтмоғи керак, албатта. Шунинг учун мен Карим акамни отам ўрнида ҳисоблаб, болаларимни уни  “Катта ота”, деб аташга ўргатган эдим.

Отам раҳматли, 1952 йили вафот қилган бўлиб, у замонлар ҳали, айниқса мен яшаган чекка жойларда  иқтисодий оғир йиллар эди. Камбағалчилик, етишмовчилик ҳали катта эди. Иштонсиз эчки қайтариб, йиғлаб юрган йиллар эди, ўша замонлар. Ана шундай оғир йиллари биз уч бола, онам ва акам уйли, бир боласи ҳам бор эди, акамнинг қўлида қолдик. Энди бизнинг уйимизда қўлидан иш келиб, бирор бурда нон топа оладиган киши биргина Карим акам эди. Ўша кун кечириш жуда қийин бўлган замонларда акам бизни боқди, ўстирди ва атрофдан қўруқлади. Билмадим, биз ўсиб, етишиб, акамга нима хизмат қилдик? Биздан қайтмаса Аллоҳдан қайтсин, илоҳим. Акамдан Аллоҳ рози бўлсин. Мен ўз навбатида акамдан чексиз миннатдорлигимни мамнунлик билан таъкидлайман. Бу дунёда ва у дунёда акам Аллоҳнинг раҳми – шафқати, мағфиратига муносиб бўлсин, иллойим!

Киши ёшлигида яхши нарсалар ҳақида ўйлайди, унинг хаёлидан кўп соф фикрлар кечади. Акамда ҳам худди шундай хаёллар бўлган, албатта. Хотирамда бор, бир замон акам бир ибратли воқеани сўзлаб, бизнинг оиламизда ҳам ўшандай бўлишини жуда истаганди.

Воқеа бундай бўлган экан. Акам бир вақт, қаердадир кимнингдир оиласида меҳмонда бўлиб, у ерда ака-укаларнинг жуда иноқ яшаётганининг гувоҳи бўлибди. Масалан, ўша оилада, ака-укалардан бириси бозорга боргудай бўлса, у бутун қардошлар ва уларнинг болалари учун зарурий нарсаларни харид қилар экан. Уйга келиб, у нарсаларни онасига берар, она эса, ўз адолатига кўра, нарсаларни болалари ва неваралари орасида бўлар экан. Уларда ҳам оталари оламдан ўтган бўлиб, оналари уй баковули экан. Худди “Келинлар қўзғолони”дагидек экан – да. Аммо уларда “револютсионер” келин йўқ экан. Ана шу ҳолат ҳали 25 ёшар ёш йигит, акамни бутун асир етган ва уни уйга келиб онам раҳматлига тўлқинланиб сўзлаб берганини яхши эслайман. Ўшанда акам, “Эна, мен ҳам ўша одамларга ўхшашни истайман. Биз ҳам ўшалардай иноқ бўлсак, дейман. Уларга жуда ҳавасим келди”, дегани ҳали-ҳали ёдимда сақланган. Аммо афсуски, бизда ундай бўлмади. Акамнинг у ҳаваслари ёшликнинг ўткинчи хаёлларидан бирига айланиб қолди, холос. Шукр, биз унча ноиноқ ҳам бўлмадик-да. Мен Ўзбекистонда жигарларимга яқин яшаган даврда бизнинг иноқлигимиз учун нима лозим бўлса, шуни бажардим ва қардошларимни ҳам иноқ тутишга ҳаракат қилдим. Жигарларим, ҳар ҳолда мени ҳурмат қилишар ва мендан ўтиб бирор кескин ҳаракат қилишмасдилар. Аллоҳ улардан рози бўлсин. Азиз, ўқувчи, мақтанчоқликка юймайсиз, мен дўстларим, ўртоқларим орасида ҳам қардошларим орасидагидек алоҳида ўз ҳурматимга эга бўлдим.

Бирор марта ҳам акамнинг сўзини икки қилмадим. Ҳеч бир замон, ҳеч бир сабаб ила акамга терс гапирмадим. Аммо баъзан ётиғи билан акамга маслаҳат – насиҳат ҳам қилган вақтимларим бўлгандир.

Болаларим ҳам яхши билишади, менинг қардошларим ичида чиндан ҳам бизга ва бошқа қариндошларга меҳрибонироғи, одамшавандаси ўша Карим акам эди. Аллоҳ рози бўлсин, у одамдан. Шуни ҳам билиш керакки, совет даврида тарбия кўрганлар ичида менинг қардошларимдан дурустроқ одамларни топиш ҳам амри маҳал эди, ахир.

Юқорироқда ҳам бир мақтаниш бўлганди. Яна шунга ўхшаш бўлаяпти, кулмайсилар. Мен силарга яна бир нарса сўзлайин. Масалан, менинг болаларим доим менинг ёнимда бўлдилар, ҳар бир ишда, ҳар хил вазиятда, турли хил ишларга  муносабатда энг аввал мени кўрдилар, мени тингладилар. Шунинг учун менинг болаларим, одатда бошқаларда ҳам дадаларининг хусусиятларини излашдилар, уларни дадаларига солиштиришга уринадилар ва ўхшашини топа олмай, уларни ёмон кишиларга чиқаришганларини кўрдим. Бу эса, унча тўғри хулоса эмас. Чунки совет тузуми, совет мафкураси 70-йил давомида аксарият одамларни мутлақо ўзгартириб юборди. У замонда, яъни советлар замонида, кишилар чиндан ҳам сўзда бир, кўнгулда икки, амалда учинчи хил яшашга шундай мослашдиларки, ҳеч қўяверинг. Бундай яшаш тарзида одамизотнинг аслини билиб олиш жуда мушкулдир.

Совет кишилари имкони борича кам ишлаш ва кўп олишга, тўғрироғи ўртадаги давлат мулки аталмиш мулкдан ўғирлик қилиб яшашга ўрганишганди. Чунки ўртадаги мулк, давлат мулки ҳисобланиб, ўз вақтида уларнинг ота-боболаридан тортиб олинган бўлиб, ундан ўғирлик қилиш айб саналмай, аксинча одатга айланганди. Бу мулкни ҳаром ҳисобловчи отам раҳматли каби кишилар энди бу оламда йўқ эдилар. Менинг қардошларим эса, ўша совет кишиларининг қаторидан яхши ўрин олишгандилар. Мен эса, ана ўшандай фақат ўғрилар яшайдиган мамлакатда кўп замонлар тўғри яшашга ҳам ҳаракат қилиб кўрдим. Аммо бўлмади, чунки у замонда, у тузимда ўртача нормал ҳаёт кечирмоқ учун, нормал кийинмоқ, нормал емоқ учун тўғри яшашнинг, том маънода соф бўлишнинг деярли иложи йўқ эди.

Раҳим акам мендан тўрт ёшга улуғ бўлиб, совет армиясида хизматни тугатганидан то нафақадор бўлгунича юк машинасининг ҳайдовчиси бўлиб хизмат қилди. Ўнта фарзандлари бор. Ҳозир эса, нафақа олади. Энг кенжамиз Омон, мендан тўрт ёш кичик бўлиб, Самарқанд қишлоқ хўжалиги институтида ветврачлик (ҳайвон доктори) унвонини олган эди. Кўп йиллар мен туғилиб ўсган хўжаликнинг бир бўлимида ветврачлик вазифасида ишлади. Шу кунларда у ҳам нафақахўрдир. Унинг бешта фарзандлари бор.

Менинг сиёсий фаолиятим қардошларимга ва уларнинг болаларига ҳам кўпгина ташвишлар келтирмай қолмади. Бу ташвишлар, тўғрироғи зулм, тазйиқлар, исканжалар ҳақида алоҳида ҳикоя қиламан.

5. Ўсмирлик ёҳуд ўрта мактабда ўқиш даврим ҳақида.

Шундай қилиб, бошланғич 1-4 синфларни биз яшайдиган қишлоқдан 3-4 километр узоқликда жойлашган Қўрғончол қишлоғига, 5-7 синфларни эса, бизнинг қишлоқдан 4-5 км. узоқликка, Нақроч қишлоғига қатнаб ўқидим ва ниҳоят 1953/1954 ўқув йилида мактабнинг 7-синфини тугатдим. Энди ўрта мактабнинг 8-10 синфларида ўқиб, ўрта мактабни ёки бирор ўрта махсус ўқув юрти(бирор техникум)да ўқиб, ўрта мхсус маълумотли мутахассис бўлиш мумкин эди. Советларнинг ўша замонлардаги ўқиш системасидаги тартибига кўра, умуман 7-синфдан сўнгра ўқишни давом қилмаслик  ҳам мумкин эди. Чунки у замонлар совет мамлакатида фақат етти йилик мажбурий ўқиш системаси мавжуд эди. Тўғрисини айтганда, мен ўзим ўқишни давом қилиш ёки тўхтатиб қўйиш ҳақида бирор фикрга келмагндим, у замонлар. Бироқ Карим акам менинг ўқишимда давом этишимни истарди. Шунинг учун у мени Самарқандга педогогика ўқув юртига ўқишга жойлаштиришга олиб борди. Чунки ўша замонларда, айниқса қишлоқда ўқитувчилар моддий ва маънавий жиҳатдан анчагина бообрў ҳисобланар эдилар. Самарқандда эса, педогогика билим юрти эмас, жисмоний тарбия махсус ўрта мактаби бор бўлиб, у мактаблар учун жисмоний тарбия ўқитувчилари тайёрлаб чиқарар экан. Аммо билмадим, урушдан кейинги йилларда нима учундир жисмоний тарбияловчилар мактаби ташкил қилинган? Урушдан кейин ҳамма нарсадан аввал физкултурачилар, жисмоний бақувват кишилар лозим бўлгандир. Балки у мактаб, уруш вақти-да бирор ҳарбий мақсадга зарур бўлган иш билан машғул бўлган бўлса, энди эса, жисмоний тарбия билан шуғулланувчилардан бошқа мутахассис тайёрлашга тўғри келмай қолган бўлгандир.

Хуллас, Самарқанддаги физкултурачилар мактабига акам мени этаклаб келган эди. Ўшанда биз, мен ва акам шаҳарда ўша мактабни излаб роса юрдик. Кечга яқин етарлича чарчадик. Аммо бу вақтга келиб мактаб ҳам топилди. Лекин бугун кеч бўлди, мактаб ёпиқ, эртага келишимиз керак бўлди. Шу сабаб кечалаш учун Самарқандда ўтирадиган бир шайхникига меҳмонга бордик. У шайх биз томонларга, яъни бизнинг қишлоққа ҳам келиб турадиган бир шайх эди. У кишининг бир қўли ишламасди. Биз тарафда одамлар бу кишини ҳам “эшон бобо, бир қўл эшон бобо” дейишардилар. Шундай қилиб, биз “бир қўл эшонбобо”га меҳмон бўлдик. Эшонбобонинг меҳмон(биз)га зиёфат тайёрлаш жараёни жуда чўзилиб кетди. Вақт  кечаси бир маҳалга бориб тақалди. Мен эса зиёфат дастурхонга келгунига қадар ухлаб қолдим, албатта. Ўшанда овқат олиб келишганларида, акам мени овқат ейишга уйғота олмабди. Шунинг учун эрталаб, техникумга эмас, уйга жўнайдиган бўлдик. Чунки мени Самарқандда қолдириб, ўқитиш хавфли бўлиб чиқди. Худди бугунгидек бирор ерда ухлаб қолишим мумкин эди-да, ахир. Шу сабабдан акам эрталаб “сен бир жойда ухлаб қоларсанда, сени йўқотиб қўярмиз. Йўқ бўлмас экан. Энди уйга кетамиз”, деди. Шундай қилиб, Самарқандда ўқишга жойлашиш ишларнинг барчаси тўхтади, битди. Самарқандда ўқиш, физкултурачи  ҳам шу ерга келганида, бир кеча-кундуз давомида битди қўйди.

Самарқандга Тошкент тарафдан кириб келишда Улуғбек расатхонаси атрофи, Самарқандда “Боғи баланд”, деб юритилади. Ўша ерда ҳозирлар Улуғбекка ҳайкал ҳам ўрнатилган. Ҳар ҳолда 1993 йилга қадар ўша ерда Улуғбекка ўрнатилган ҳайкал бор эди. Мен ухлаб қолиб, акам овқатга уйғота олмаган уй, яъни “бир қўл эшонбобонинг” уйи ана ўша тарафда, яъни Самарқанддан чиқишда Улуғбекка ҳайкал ўрнатилган ердан чап ва шаҳарга киришда ўнг томонда эди.

Шундай қилиб, Самарқандда “ўқишни экстерно битириб” қайтганимдан сўнгра бироз вақт уй ишлари, яъни қишга ўтин тайёрлаш билан шуғулландим. Кўп ўтмай 1954 йил сентябри ҳам келди. Бизнинг қишлоқдан мен ва Муҳаммад Иброҳимов исмли ҳамроҳим билан “Жума” номли қишлоқда ўша йили очилган ўрта мактабнинг 8-синфида ўқишга қатнай бошладик. Чунки бу вақтга келиб, яъни 1954/55 ўқув йилига келиб, Ўзбекистонда ўн йиллик мактаблар сони кўпайтирилди. Жумладан ҳозирги Жизах (собиқ Самарқанд) вилоятига қарашли Ғаллаорол район “Иттифоқ” зонасида (шу замонда у ерлар “Эшонқулов номли совхоз”, деб юритилади.) жойлашган “Жума” қишлоғида ўн йиллик мактаб ҳам ишга тушурилганди. 1954/55 ўқув йили “Жума” қишлоғи атрофида ерлашган барча кичик-кичик етти йиллик мактабни битирган болалар бу янги ўн йиллик мактабга  жалб қилинди. Жумладан, мен ҳам ўша мактабга 8-синфда ўқишни давом етказишга бордим.

Мактабга узоқдан келган ўқувчилар ётхонаси учун катта бир сарай танланганди. Ҳамма ерда ётишардилар. Гигиена масалалари ҳам жуда хароб бир аҳволда эди, албатта. Шу сабабдан чамамда, 1954 йил октябри эди, яна ўша Карим акам бизни кўришга келиб, бу сарайдан бизни олиб чиқиш лозим деб топди. Ўша мактаб яқинида жойлашган Довуд бобоникига бизни ўтказиб қўйди. Ҳар ҳолда  Довудбобонинг уйи мактаб ётоқхонаси-умумий сарай ва ўша замондаги бизнинг ўз уйимиздан ҳам дурустроқ эди, шекилли. Бу дуруст уйда эса, биз ётиб турадиган макон сифатида Довудбобонинг ош хонасидаги бир токча, яъни ошхонадаги бир кичкинагина суфача ажратилган эди. Кўрпа-тўшак ҳам ўзига яраша, яъни замонига яраша, латта-бутта. Дарсни ҳам ўша суфачада узолан тушиб қилардик. Чунки ўтирсак тепамиз шиптга тегиб қоларди.  Овқатимиз, қатган нон ва сувдан иборат бўларди. Ширинлик,  иссиқ овқат, деган нарсалар бўлмасди. Нонни эса, бир ҳафтага етарли қилиб уйимиздан олиб келардик. Жонивор нонларимиз қатиб қолар, ҳатто понглаб кетарди. Баъзан Довудбобонинг кампири раҳматли, ўзлари учун тайёрлаган товуқ шурвасининг сувидан бироз марҳамат қиларди. Довудбобо ва унинг кампиридан Аллоҳ рози бўлсин.

Шуниси бор эдики, Довудбобо раҳматли,  жуда мулойим, яхши одам эди. Бироқ у кишининг кампири ҳақиқий кампиршоҳ(биз уни капиршо атардик) эди. Капиршо, уйда якка ҳукумрон эдилар. Мен илк дафа “диктатурани” ўша Довудбобонинг уйида кўрганман. У уйда кампиршонинг сўзи ҳеч замон икки бўлиши мумкин эмасди. Унинг эри Довудбобо учун ҳам айни ҳукм эди. Шунинг учун кампиршо бизга ҳам тўла ҳукмрон бўлиб, бизнинг дарсдан ташқари машғулотимизни ҳам кампиршо белгилаб берганди. Довудбобонинг битта сигири бўларди. Кампиршо сигирига сомонни қайта майдалаб едирарди. Ана шу сомонни майдалашни биз икки ўқувчи бажаришимиз лозим эди. Мана шу сомон майдалаш биз учун капиршо белгилаган дарсдан сўнгги меҳнат машғулоти эди. Аслида эса, сигир емиши сомонни мйдалашга ҳеч қандай ҳожат йўқди. Чунки сигир майдаланмаган сомонни ҳам еяверарди. Лекин кампиршо квартира ҳақига биздан бирор нарса олиши керак эди-да. Шунинг учун уй кираси шаклида бизга бу вазифа юклатилганди. Бу иш менга жуда ёқмасди. Кампиршога бу ишингиз менга ёқмаяпти, деб бўлмасди, албатта. Шу сабабдан бўлса керак, мен бироз ишга кўнгулсиз уринардим. Чунки мен учун бу иш эксплуататорлик эди. Буни кампиршо сезмаслиги мумкин эмасди, албатта. Аммо Муҳаммад бирмунча ишнинг бу тарафига, яъни ишнинг “сиёсий” тарафига эътиборсиз қараб, ишни бажаришда мендан тетикроқ ҳаракат қиларди. Биринчидан, Муҳаммад мендан уч ёшга улуғ эди. Болаликда бу фарқ жуда сезилади. Иккинчидан, у гўдаклигидан тоғасиникида доимий меҳнатда ўсган бўлиб, бу хил ишларга кўникган бола эди. Менда эса, бу вақтгача кечган ҳаёт бошқачароқ ўтган эди. Шунинг учун бизлар бир-биримиздан бирмунча фарқ қилардик.

Ана ўша сигирга сомон майдалаш иши бўйича мен кампиршога ёмонга чиқиб қолдим. Натижада, мен кампиршо учун танбал бўлиб, Муҳаммад унинг “любимчигига” айланди. У ёқ, бу ёқ қилиб, кампиршонинг сигирига сомон майдалаб, унинг товуқ шурвасини  ичиб, бир амаллаб Довудбобоникида ҳам бирор 8-ойни ўтказдик.

Икки оғиз Довудбобонинг ўзи ҳақида. Довудбобо ва капиршонинг фарзанди йўқ эди. Довудбобо ва унинг кампири қон жиҳатидан Руссия ичидаги татар туркларидан ҳисобланарди. Қишлоқда коллективлаштириш замонида Довудбобо Руссиядан биз томонга ишга сафарбар қилинган мутахасислардан бири эди. Ўша замонларда мамлакат бўйлаб бир неча колхозларга хизмат қилишга мўлжалланган машино-тракторная стансия (МТС)лар ташкил этилган бўлган. Жумладан ана шу Жума қишлоғида ҳам МТС қурурилган. Довудбобо эса, ушбу МТСга ёнилғиларни сақлаш ва тақсимлаш бўйича масъул ходим сифатида ишга келган киши эди. Мусулмончилиги анча яхши одам эди. Қуръон саводи бор, ширин сўзли, хушмуомалали, жуда яхши одам эди, раҳматли. Аммо кампиршо, раҳматли, Боббонинг бутунлай акси эди.

Довудбобо, аслида отам раҳматлининг ошнаси бўларди. Акамнинг у киши билан танишлиги ҳам отам ҳисобидан эди. Отам раҳматли узоқ вақт МТС-дан колхозга от аравада ёнилғи ташиган. Довудбобо эса, у ерда ёнилғи тақсимловчи бўлган. Улар ўша замон ошна тутишганлар.

Довудбобо кампиршо билан умрининг ахирига қадар Жумада яшаб қолишди. Бобо нафақага чиққандан сўнгра намоз-рўзасини канда қилмади. Уларнинг ҳар иккисидан ҳам Аллоҳ рози бўлсин.

Отам ва унинг ажойиб ошнаси Довудбобо раҳматлиларга ва капришога Аллоҳнинг буюк раҳмати насиб қилган бўлсин, Амин.

Ўша вақтлар, 8-синфда ўқиб, Довудбобоникида яшаб юрган вақт, мен унга бир савол бергандим. Менинг саволим, “Довудбобо, қаранг киноларда мусулмон давлатларининг бошлиқларини кўрсатишади. Уларнинг кўпчилиги соч қўйишганлар. Аммо биздаги кексалар эса, соч қўйсанг “кофир бўласан“-дейишади. Сизнинг фикрингизча бунинг сабаби нимадан иборат? мазмунида тузилган эди. “Дарҳақиқат, Қуръони каримда соч қўйиш ёки қўймаслик ҳақида ҳеч бир кўрсатма йўқ. Шундай бўлгач, кинода кўрганларинг тўғри. Улар мусулмонлар бўлиши керак. Аммо бу ерларда одоб тусига кирган бир одат бор. У ҳам бўлса баъзи уломаларнинг кўрсатмасига мувофиқ урфга айланган. Менимча, қайси бир олимнинг тафсирига кўра таҳоратланганда, бошга масиҳ тортишда калла терисига сув тегсин, каби кўрсатма ҳам бўлса керак. Шундан келиб чиқиб, бошда соч бўлмаса масиҳ жойида бўлади, деган хулоса бўлаяпти. Аммо “кофир”лик ҳукмига мен қўшила олмайман”, деб жавоб қайтарганди Довудбобо раҳматли. Мен эса, бу жавобдан қаноат ҳосил қилдим. Ҳатто бу жавоб, анчагина билимли мусулмоннинг жавоби эканлигини, Довудбобо ўқимишли мўлла одам эканлигини ўша маҳал англаб етгандим. Ҳа, Аллоҳ рози бўлсин у одамдан, чиндан саводи чиққан зиёли, муслим инсон эди, раҳматли Довудбобо. Унинг замонавий билими ҳам яхши, дурустгина эди.

Хуллас, биз 8-синфда ўқиб юриб, 7-синфда бизга математикадан дарс ўтган ўқитувчимиз Абдуғони Усмоновни (раҳматли) ҳеч унута олмадик. Бизнинг бу йилги, янги мактабимиздаги математика ўқитувчимиз ҳеч унга ўхшамасди. Шунинг учун тоға-жиян (Муҳаммад аммамнинг ўғли бўлганлиги учун у менга жиян ҳисобланарди), 9-синфдан бошлаб ўша Ғ.Усмонов ўқиган мактабда ўқиймиз, деб янги режа туздик. Ғ.Усмоновнинг мактаби, у-ҳу бизнинг қишлоғимиз қуёш чиқиш тарафида, поезд ўтадиган ерда, Куропоткинода жойлашганди. Бу жой, бизнинг қишлоғимизга 30-35 километр чамаси узоқликда эди. У масофадан ҳар ҳафта келиб-кетиш унча ҳам енгил эмасди. Аммо биз янги ўқув йилидан Куропоткинода ўқиймиз, деб қаттиқ аҳд қилдик. Қишлоқларда у ер “Курапаткин”, деб юритиларди. Тўғриси Куропоткинодир. Бу исм Туркистонни истило қилишда қатнашган рус босқинчи генералларидан бирининг исмидир. 1970-йилларга қадар Ўзбекистон ҳудудидан ўтадиган темир йўллари қисми бўйлаб барча стансиялар рус босқинчи генераллари исмлари (Черняев, Ломакин, Милютин, Куропоткино ва бошқалар) билан аталарди.

Менимча, 1975 йилдан сўнг бу исмлар алмаштирилди. Жумладан, Куропоткино ҳам ўзгартирилиб, энди яна русча “Богарная”, деб аталадиган бўлинди. Ҳозир ҳам ўша ном сақланиб қолган бўлса керак. У замонлар ўзбекча аташ урф эмасди. Акс ҳолда «Богарная» дейиш ўрнида “Лалмикор” ёки “Баҳори”, “Баҳорикор”, деса ҳам бўларди.

Бироз кейинроқ бизга маълум бўлдики, бизнинг қўшни қишлоқлардан баъзи болалар у ерда ўқиб, ҳатто ўрта мактабни тугатишган эканлар. Масалан, биздан ғарб тарафдаги “Кўса” қишлоғидан, биздан шарқ томонда “Қўрғончол” қишлоғидан 4-5 йигитлар, ўша биз 8-ни битирган йили  улар Куропокинода ўрта мактабни тугатишган эканлар.

Оқибат, биз тоға-жиян 1955/56 ўқув йилида Куропоткинода жойлашган Ленин номли 22-ўрта мактабнинг 9-синфида ўқишни давом эттира бошладик. Энди бизнинг яшаш харажатларимиз ҳам бироз ошди. Чунки бу ерда уй киралаш лозим бўлди. Ҳозир унутдим, ҳар ҳолда уй кираси 2-2,5 сўм (рубл) бўлса керак эди. Аммо бу пул у замон учун оз эмасди. Чунки у замонлар кишилар ойига 30-40 сўм топса, дўписини осмонга отган бўларди. Унинг ҳам 2-2,5 сўмини кимгадир бериш унча ҳам енгил эмасди. Емак масаласи эса, яна асосан уйдан келтириладиган қатган нон ва “текин” сувдан иборат бўлиб қолаверди. Бу ерда баъзан чой ҳам дамлардик. Аммо энди уйдан бирданига икки ҳафталик нон ташийдиган бўлинди. Энди талқон ҳам келтирардик. Чунки талқон понгламайдида. Менинг болаларимнинг даврида биз итеъмол қилган талқонлар у замон йўқ эди. Бизнинг у даврлардаги талқонимиз қотиб қолган ноннинг майдалангани эмасди. У қуруқ буғдойни қазонда қавуриб, келида туйиларди. Аммо ноннинг қуриганини майдалаб қилинган талқондан у замондаги бизнинг талқонимиз каллорияли бўларди. Алло-ҳим, ундай даврларни инсонлар бошига такрор солмасин, амин.

Уруш (1941-1945 йиллари давом этган рус-олмон уруши) замонида эса, кишилар талқон уёқда турсун, ноннинг ушоғига ҳам зор бўлишганлар. Натижада, кўкариб  турган ўтларни, алафларни ейишганлар. Хом ўт еган киши шишиб кетаркан. Ўша уруш замонида бечора одамларнинг қанчалари шишиб ўлишган эканлар. Аллоҳим, бандаларинг бошига ундай мусибатларни бошқа насиб этмагайсан, амин.

Шукрким, Аллоҳнинг изни ила 50-йилларнинг бошларидан бошлаб, мен туғилиб улғайган жойларда кишиларнинг моддий яшаш шароитлари йилдан-йил дурустланиб борди. Биз Куропоткинода умумга нисбатан ўртача кун кечирдик. Ҳар икки ҳафтада бир марта қишлоқдан емагимизни, яъни нон ва талқонларни системали олиб турдик. Муҳаммад ҳамроғим  бир чарчамас бола эди. У ҳар ҳафтада ҳам қишлоққа бориб келаверарди. Бу жуда қулай эмасди, албатта. Чунки  қишлоққа бориб келиш 30-35 километр йўлни икки марта пиёда ўтиш керак бўларди. Мен бироз дангасароқ бола эдим. Имкони бўлса ойида бир марта ҳам қишлоққа бориб келмасам, дердим. Стансия ва унинг яқинида яшовчи ўртоқларимизда энди велосипедлар ҳам пайдо бўла бошлаганди. Бу ҳам яшашнинг ўнгланаётганидан бир дарак эди. Улар бизни велосипедни бошқаришга ўргат-дилар. Эндигина тета-пая велосипедда юрадиган бўлганимда, бир мактабдош ўртоғимдан қишлоққа бориб келмоқ учун велосипедини сўрадим. У ҳам мард бола эди, велосипедини менга берди. Ана ўшанда, бориб-келиши қарийб 70 километрлик йўлда якка ўзим йиқилиб – суруниб, велосипедни бир неча километрлаб этаклаб юриб, охирий уни ҳайдашни дурустроқ ўрганиб олгандим.

Оқибат, биз икки йил, яъни мактабнинг 9 ва 10-синфларини Ғ.Усмонов муаллимимиз ўқиган мактабда ўқидик, унинг математика ўқитувчиси, Якуб Сейинович Ғаффаров қўлида биз ҳам математикадан дарс олишга муяссар бўлдик. Мен Я.С.Ғаффаровнинг аълочи ўқувчисига, яъни матеметикадан нуқул аъло баҳоларга ўқийдиган ўқувчига айландим. Тўғриси, математкани ва уни тушунишни мен Я.С.Ғаффаровдан ўргандим. У киши чинакамига ҳақиқий педагог эди. Қаттиқ қўл, чуқур билимли, ўқувчига математикани ўргатиш техникасини аъло даражада билувчи, жонкуяр ўқитувчи эди. Аллоҳ у кишидан рози бўлсин. Жойи жаннатда бўлсин, раҳматлининг. Ана ўша Ғаффаров сингари ўқитувчиларнинг нони чиндан ҳам ҳалол ва меҳнатидан, пешона тери тўкилиб топилган эди. Чунки улар мактабдан олган маошига яшашарди. Уларда “лева” ва ота – оналар “савғоси”, деган гаплар бўлмаганди ва бўлмасди. Я.С. Ғаффаров раҳматли бутун борлиги, бутун билими билан ўқувчига билим беришга жон куйдириб уринарди ва ўргатарди, ўргата оларди.

Илгарилаб бўлса-да, яна бир нарсани сўзлаб ўтай. Мен ишлаётган жойда “левалар”, яъни очиқдан-очиқ порахўрликдан ташқари, бир соатлик дарсга ажратилган 45 минутдан атайлаб тўла фойдаланмайдиган бир қатор ўқитувчиларни учратдим. Мана бундай ёлғончи ўқитувчиларнинг ойлик маошининг ҳам ҳалоллигига шубҳа қиласан киши. Бундай ўқитувчиларни миллатнинг душмани, дейиш лозим десам, хато қилмаган бўламан. Бугун лўлининг замонида эса, беш баттар бўлди. Бугун ҳукумат тўла халқ душманига айланди. Ўқитувчи билмадим, қаерда қолди, у бечора, дуруст, ҳалол ўқитувчилар … Бугун зулмнинг юки билимли, инсофли, зиёли ўқитувчилар елкасида қолди.

Сиз болаларим ва азиз ўқувчи, ҳеч замон, бундай йўлга киргувчи бўлманг. Мутахасислигингиз бўйича доим ҳалол ишлашга ҳаракат қилинг. Қобилиятингиз ва имконингиз даражасида ҳалол  бўлишга интилинг, ҳалол бўлинг. Ишончингиз комил бўлсин, мен меҳнатда ҳалол бўлдим. Аллоҳга минг шукр, мен ҳар доим билганимни тўла, охирига қадар бутун имкониятларимни ишга солиб ўқувчиларга ўргатишга ҳаракат қилдим. Иш фаолиятимда доим ўқитувчим Я.С.Ғаффаровдай бўлишга уриндим. Институтларга кириш ва жорий имтиҳонларда бирор марта, бирор кимсага жабр қилмадим. Ҳар доим уларнинг ўз нисбий баҳоларини қўйдим. Аммо турмуший сабаблардан келиб чиқиб, тушуниб, билатуриб кўплар қатори бошқа бир хил хатога йўл қўйган вақтларим бўлди, албатта. Аллоҳ Ўзинг мағфират этгайсан бу ғофил бадангни. Бизнинг, яъни олий мактаб ўқитувчиларининг хатоси (ҳатто жинояти дейиш лозимдир) талабаларни имтиҳондан кечирилганда уларга номуносиб баҳо қўйишдан иборат бўларди. Масалан, олий мактабга кириш имтиҳони ёки ўқиш йили давомида топшириладиган жорий имтиҳонларда имтиҳон олувчи ўқитувчи тарафидан талабаларнинг билимларини нотўғри баҳолаш ҳоллар кўп учраб турарди. Ана ўшандай хатоларга мен ҳам йўл қўйган эдим.  Лекин шуни ҳам айтайинки, мен, билими паст талабага юксак баҳо қўйдим(аслида бу ҳам катта хато, ҳатто айб), бироқ  ҳеч бир вақт менга имтиҳон топширган талабанинг билимини лозимидан паст баҳоламадим.

Шу ерда ҳаётимдаги яна бир детални сўзлаб қўяйин. Мен ҳар доим ўз имконим доираси-атрофимда порахўрликдан қутулиш йўлларини изладим. Ҳатто фан номзоди даражасига кўтарилганимдан сўнгра бирмунча вақт ойлик маошимдан бироз иқтисод қилишим ҳам мумкин бўлди. Аммо афсуски, бутун иш фаолиятим давомида бу принсипни давом этказиш мумкин бўлмади. Чунки мамлакатнинг иқтисодий аҳволи танглигидан кетма-кет нархларнинг ўзгариши, болаларимнинг улғайиши сабаб бўлиб, харажатлар ошиб, соф-ҳалол яшаш режалари бузилиб кетди. Аммо шундай бўлишига қарамасдан ҳамиша инсоф доирасидан чиқмасликка ҳаракат қилдим. Сизнинг(ўқувчилар ва болаларимга ҳам тегишли) ҳам шундай бўлишингизни истайман, Аллоҳ ёрдамчингиз бўлиб, тўғри йўлдан адашмагайсиз, илоҳим. Шунинг учун азиз болажонларим ва қадрли ўқувчи, мамлакатда сиёсат ўзгарганида мен ҳалолликка, тўғриликка ўтармиз, деб ўйлаб бу янги сиёсатни фаол қўллаб-қувватловчилар сафида бўлганларнинг биринчиларидан бўлдим. Муҳожирлигим ва болаларимнинг муҳожирлигининг асосий сабаби ҳам менинг ҳалолликка интилишларим натижасида келиб чиқди.

Мен фақат ўзим ҳалол ейдиган шароитни эмас, балки барча, бутун миллат ҳалол ейдиган, ҳалол яшайдиган шароит туғдириш истагида сиёсат билан қизиқдим ва унга (сиёсатга) аралашиш имкони туғилган ҳамон сиёсатчи бўлиб қолдим. Аммо менинг яхшиликларни истаб қилган ҳаракатларимдан менинг болажонларим кўп азобда қолдилар. Шу сабаб мен, болаларим олдида ҳам ўзимни қарздор ҳис қиламан. Ифлосликларни тазолаш ниятидаги ҳаракатларим давомида йўлда учраган қийинчиликлар довули болаларимни ҳам ўз домига тортиб кетди. Бу учун улардан мени бағишлашларини сўрайман.

Юқоридаги фикрлар йўлда хаёлга келиб қолгани учун сўзлаб ўтишга тўғри келди. Тартиб бўйича давом этамиз.

Хуллас, 1955/56 ва 1956/57 ўқув йиллари Куропоткинода ўқиб, ўрта мактабни тугатдим.

Макnабда ўқиш предметларига киритилган ўзбек тилида ёзма ва рус тили предметлари мен учун оғир ўзлаштириладиган фанлар эди. Ўзбек адабиётидан, айниқса оғзаки предметлардан аълога ўқирдим. Аммо ёзмага келганда камчилликларим анчагина бўларди. Шунинг учун “Ўзбек тили”, “Рус тили ва адабиёти” ва “Чизмачилик” предметларидан аттестатимга “тўрт” баҳо қўйилганди. Мен ҳозирлар ҳам жуда тез-тез “а” ва “о” ҳарфларини нотўғри ишлатаман. Бунда шева сабабчи бўлса керак. Шунинг учун болаларимнинг шевада сўзлашмасликларига ҳаракат қилиб, уларни ўзбек грамматик тилига ўргатишга ҳаракат қилдик. Аммо натижа қанчалик муваффақиятли бўлганини болаларимнинг ўзлари биладилар. Кишининг етарли даражада билимли бўлишида мактабнинг роли мислсиз катталигини ҳисобдан чиқариб бўлмайди. Афсус менинг болаларим ўқиган мактабнинг савияси менимча етарли даражада юқори эмасди. Чунки ўзбекистонда ўзбек тилида ўқитиладиган мактабларда умумий савия жуда паст бўларди. Шунинг учун маориф масаласи алоҳида муҳим бир муаммодир. Мамлакат, давлат ўз сиёсатида маориф системасига алоҳида ўрин бериши керак. Бизнинг маориф системамизда чуқур илоҳотлар ўтказилмоғи энг муҳим масаладир.

Ўзбекистоннинг маориф системасида ислоҳотлар ўтказиш бошқа барча ислоҳотлардан ҳам аҳамиятлидир. Бу система, энг аввал мамлакат мактабларида шеваларда сўзлашишдан тўла ва узил-кесил озод бўлиш асосида қайта қурулиши зарур. Бу масала ўзбек элатини ягона миллат даражасига кўтаришда, унинг умумий саводхонлигини оширишда энг асосий омиллардан бири, балки асосийсидир.

Ўзбекистонда маориф ислоҳоти амалга оширилишида японларнинг мана бу присипига амал қилинса олам(Ўзбекистон) гулистон бўлади, иншооллоҳ. Масалан, Япония Вазиридан мамлакатининг технологик тарақиётининг сабаби сўралганида у қуйидагича жавоб қилган экан: “Биз, ўқитувчиларга вазирларнинг маошини, дипломатларнинг даҳлсизлигини ва императорнинг ҳурматини бердик.”

Мен ўн йиллик (бизнинг давримизда ўрта мактаб дейиларди)  мактабни тугатиб, олий мактаблардан қайси бирига ва қаерга ўқишга киришни ўзим танладим. Негадир бизнинг ўқитувчиларимиз бизга олий мактабларга ўқишга кириш тўғрисида маслаҳатлар беришмасдилар. Акамлардан ҳам бу маслаҳат чиқмасди. Чунки уларнинг ўзлари ўрта мактабда ҳам ўқишмагандилар. Шунинг учун акамларнинг олий мактаблар ҳақида тушунчалари оз эди, балки йўқ эди дейилса тўғри бўлади.

Мен аслида ревизор бўлишни ёқтирардим. Менда бу истак Гоголнинг “Ревизор” ҳажвиясига ҳавас хоҳиши эмасди, албатта. Ўша замонларда ҳам колхозлар идораларини, магазинларни қандайдир текширувчилар текширардилар. Улар(текширувчилар)ни ревизорлар, дейишарди. Менинг болалик тушунчамда ревизор камчиликларни аниқлаб, ҳақиқатни ўртага чиқарувчи бўлиб шаклланганди. Аслида ҳам ревизорларнинг иши шунақароқ бўлиши керак эканда. Менга эса, ана шунақа теркширишлар, кишиларни тўғри йўлга солиш каби хусусиятлар кўпроқ ёқарди. Шунинг учун менда ревизор бўлиш истаги пайдо бўлганди. Аммо ревизорлар қайси мактабда ўқишларини билмасдим. Шу билан бирга университетларнинг математика факултетига имтиҳонлар топшира оларман, деб ўзимга ишонар ҳам эдим. Шунинг учун ҳали мактабни битирмасдан, бу йил, яъни 1957 йили Самарқанд университети математика факултетига ўқишга киришга уриниб кўраман, киролсам яхши, акс ҳолда армия хизматига кетаман, хизматдан сўнг эса, ревизорликка ўқишга кираман, албатта, деб ният қилгандим.

Насиба экан, ўша 1957 йили, яъни ўрта мактабни битирган йилиёқ Самарқанд университетининг математика факултетига ўқишга киришим мумкин бўлди. Оқибатда математика бўйича мутахассис бўлиш имконига эга бўлдим ва шундай ҳам бўлди. Математика мутахассислигида ишлаб топган нон билан болаларимни вояга етказдим, ўзим ҳам шу соҳада шахс сифатида шаклландим ва танилдим.

Университетга кириш имтиҳонларини топшириб бўлганимдан сўнг, мандат комиссияси, яъни кириш имтиҳонларида йиғилган баҳоларга кўра университетга қабул қилинганликни қаид қилувчи комиссия иш бошлагунича менинг ҳаётимда яна бир қизиқ воқеа рўй берди. У ҳақда сўзлаш ҳам ибратга лойиқдир деб ўйлайман.  Имтиҳонлар топшириш жадвали бўйича менинг имтиҳонларим умумий имтиҳонлар тугаш вақтидан уч кун илгари тугади. Шу муносабат билан мандатгача менда уч кун бўш вақт қолаётганди. Кириш имтиҳонлари топишириш вақтида биз ўқишга кирувчиларга университет ётоқхонасининг ҳавлисида, очиқ далада жой қилиб беришгандилар. Ўша ҳавлида мен ҳам ётиб турардим. Юқорида номи тилга олинган мен ўсган қишлоқга қўшни “Қўрғончол” қишлоғида яшавчи Худойберди Куланов исмли бола ҳам ўша йили мен билан параллел университетнинг биология факултетида кириш имтиҳонлари топшираётганди. Ана ўша мен бўш қолган биринчи куниёқ  қаердандир, ўша бола – Худойберди  менинг олдимга келиб қолди-да, қўярда-қўймай мени ўзи яшаётган ерга олиб кетди. Аслида у бола бу ишни менга меҳрибончилигидан эмас, қора ниятда қилганлиги бироз сўнгроқ маълум бўлди. Худойбердининг акасига ўгай бўлган бошқа бир бола биздан бир-икки йил илгари келиб, Самарқанд озиқ-овқат техникумида ўқирди. Худойберди эса, ўша боланинг уйида турарди. Худойберди мени ана шу уйга эргаштириб келди. Нарсаларимни, кийимларим, китоб-дафтарларимни уларнинг уйига қўйдим. Бир эски пахтадан костюмим бўларди. Ёз бўлса-да, онам раҳматлик “Ёзда ёпинчингни унутма, қишда ўзинг биласан” нақлига амал қилиб, у костюмни менга кийдириб юборганди. Паспортим ва ҳарбийлик гувоҳномам (аскарликка чақирилишим мумкинлиги ҳақида ҳажжат. Совет замонида шунақа ҳам бир ҳужжат бўларди) ўша костюм чўнтагида турарди. У костюмни ҳам илгичга илиб қўйдим. Ўша куниёқ бекорчиликдан зерикиб эски шаҳарга (Самарқанднинг бир қисми эски шаҳар деб аталарди. У ерда сомон бозори бўларди.), сомон бозорига тушдим. Чунки бу бозорга одатда бизнинг қишлоқдан кишилар сомон олиб келиб туришарди. Ҳақиқатан, у ерда ўша куни ҳам бизнинг қишлоқдан одамлар бор экан. Улар яна сомон олиб келиш учун юк машинаси кира қилиб, қишлоққа жўнамоқчи бўлиб туришган эканлар. Улар билан мен ҳам қишлоққа кетивордим. Яхши ёмон нарсаларим, ҳужжатларим Худойбердиникида қолаверди. Қишлоқдан мандатга бир кун қолганда келдим. Яна сомончилар билан сомон бозорига келдим, албатта. У ердан чиқиб Худойбердиникига кетаётгандим, олдимдан “Кўса”лик Суяров Холбўта исмли бола чиқиб қолди. Холбўта эса, университетнинг филология факултетига ўқишга кираётганди. Аммо у мандатдан ўта олмабди. Мен ундан “Худойберди қандай бўлди?”, деб сўрадим. Чунки Биология факултетида ҳам мандат ўтиб, Худойбердининг ҳам тақдири ҳал бўлган бўлиши керак эди. Холбўта, “Худойберди ҳам мандатдан ўта олмади”, деди. Бу жавобни эшитиб, негадир юрагим шув этди. Дарҳол ҳужжатларим ёдимга тушди. Шоша-пиша Худойбердининг уйига бордим. У ерда Худойберди йўқ. Уйда унинг ўгай жияни (Худойбердининг акасининг ўгай ўғли) бир ўзи ўтирибди. Илгакда осиғлик турган костюмим чўнтагини текширдим, ҳужжатларим йўқ. Уй эгасидан “бу ерда ҳужжатлар бор эди кўрмадингми?”, деб сўрадим, албатта. У менга “билмайман, сизнинг кийимларингизга мен тегинганим йўқ”, деб жавоб қилди. Дарҳақиқат, у билмаслиги мумкин эди. Чунки мен уникига кўчиб келганимда бу бола уйда йўқ эди, ахир. Агар Худойберди ҳужжатларни бузуқ ниятда олган бўлса, у ўз нияти ҳақида бунга сўзлаб ўтирмагандир.

Қисқаси, бозорда юрагимга тушган “шув”, ғул-ғула бежиз эмас экан. Ҳужжатларимни Худойберди бахиллик қилиб, бир балога дучор қилиб кетибди, шекилли. Иш қилиб, энди менинг аҳволим таранглашди. Чунки паспортсиз ва ҳарбий хизматга лаёқатлилик тўғрисидаги ҳужжатлар бўлмаса, менинг имтиҳонларда тўплаган балларимдан қатьи назар, мени мандатда қайтаришади. Шундан сўнг нима бўлса бўлдим, сувга тушган мушукдай бўлдим, десам камлик қилади. Шу ҳолда шумшайиб университетга келдим. Бу ерда Аллоҳнинг менга буюрилган тақдирига гувоҳ бўлдим. Қарангки, математика факултетига мандат комиссияси яна икки кунга кечиктирилибди. Худойберди исмли шайтон боласи (аслида унинг исми ҳам шайтонберди бўлиши керак эди) қўлидан келганича менга душманлик қилишга уринаяпти, Аллоҳ эса, ишимни ўнгламоқда. Мана менга яна икки кунлик имкон олдимга чиқди. У ғофил банда, ўз ҳисобининг Аллоҳ ҳисоби қаршисида ҳеч эканлигини билмайди-да. Мана Қудратли Аллоҳ менинг ҳисобимга яна икки кун вақт қўшиб қўйди. Аммо бу кунлар шанба ва якшанба кунлари эди. Шунга қарамасдан, бу хабарни билиб, яна сомончилар олдига қайта келдим ва ўша куни кечаси кирачи машина билан қишлоққа такрор келдим. Воқеани уйдагиларга сўзладим. Карим  акам дарҳол “Қўрғончол”га, Худойбердиларнинг уйига кетди. Аммо уни у ерда топа олмади. У топилганда ҳам масала ҳал бўлмаслиги аниқ эди. Чунки “Шайтонберди”ҳужжатларни қайтариб бериш учун олмаганди, албатта.

Шундай қилиб, шанба куни эрталаб акам иккимиз энди Ғаллаорол районига жўнадик. Аммо дам олиш кунлари район марказида бирорта ташкилот ишламайди. Унинг устига паспорт берадиган ташкилотнинг бошлиғи эса, район марказидан 25-30 километр узоқда яшаркан ва у дам олиш кунлари уйига кетар экан. Демак, паспорт масаласи душанбагача ҳал бўлмайдиган бўлди. Ҳарбий хизмат гувоҳномаси учун район ҳарбий комиссариятига бордик. Комиссариятнинг ҳам началниги (бошлиғи) райком мажлисида экан. У замонларда бутун район ҳудудида компартиянинг район комитети (Райком) ягона ҳоким, ягона ҳокимият ҳисобланарди. Шундан сўнг райком эшигига келиб мажлиснинг тугашини кутдик. Бу мажлис ҳеч тугамайди. Мен эса, икки кундан буён йўлдаман, уйқунинг ҳам ҳеч тайни бўлгани йўқ. Шунинг учун скамейкада ўтириб, кўзим юмилиб-юмилиб кетади. Акамга бу ҳолатим ҳеч ёқмайди, менга ўдағайлаб-ўдағайлаб қўяди. Аммо бирор нарса, демайди. Охири, бир замон мажлис тугади. Биз ҳарбий комиссарга рўпора бўлдик. Акам бир амаллаб масалани унга англатди. Аммо комиссар бизнинг масалани ҳал қилишни эртага қолдирди. Якшанба бўлса ҳам бизга ёрдам беришни у ваъда қилди. Ўша комиссар яхши одам экан. У ҳам бизга душанбе куни келасилар, деса қўлимиздан ҳеч нарса келмасди.

Ҳарбий комиссардан бу жавобни эшитиб бирмунча суюндик. Ундан сўнг акам мени бир тўйга эргаштириб борди. Ана ўша тўй сабабчиларини бир неча йиллардан сўнг мен Самарқандда учратдим ва куёв билан анча яхши таниш ҳам бўлдик.

Мен шу тўйда ҳам “қўлтиқдан торбуз тушурдим”. Тўйда мезбонлар манзират қилиб менга ароқ тутсалар, мен уни ичиб юборибманда. Бу ҳам акамга жуда ёқмади, албатта. Тартиб қоидага кўра акамнинг олдида тап тортмай ароқни кўтариб юборишим айб ҳисобланар экан. Мен эса, унақа қоидаларни билмасдим.

Хуллас, якшанба куни Ғаллаорол район ҳарбий комиссари бизга ҳарбий хизмат гувоҳномаси ёзиб берди. Шундан сўнг ака-ука маслаҳатлашиб, мен кечқурун поезд билан Самарқандга жўнайдиган бўлдим, акам эса бу ерда, Ғаллаоролда қолиб, душанба куни паспорт масаласини ҳал қиладиган бўлди.

Душанба куни эрталаб, университетга келдим. Бу сафар биз учун белгиланган вақтда мандат комиссияси иш бошлади. Мени ҳам ичкарига чақиришди. Менда паспорт йўқ. Оллоҳ мени ислоҳ этсин, ўшанда мен Мандат комиссиясига қайсидир маънода бироз ёлғон сўзладим. Ҳозир шу ерга, мандатга келаётганимда, автобусда чўнтак ўғрилари паспортимни олиб қўйишди, дедим. Самарқандда бундай бўлишига ишонишарди. Унга қўшимча қўлимда, колхозда ишлаганлигим ҳақида меҳнат дафтарчам ҳам бор эди. Комиссияга ана шу меҳнат дафтарчасини ва ҳарбий хизмат гувоҳномасини топширдим. Комиссияга раислик қилувчи, “ҳа, яхши, бу боланинг иш стажи ҳам бор экан, қабул қилинсин. Паспортини кейин тўғрилаб келади”, деди. Аллоҳ йўлимни очди, роса шод бўлдим. Ўқишни бошлаб юборганимдан кейин билдимки, ўша замон мандатга раислик қилган киши университет Ректори вазифасини бажарувчи Рафиқ Искандарович Искандаров, исмли домла бўлиб, у мен ўқийдиган факултетда ишлар ҳам эканлар.

Мен мандатдан энди чиқиб улгургандим, акам ҳам етиб келди. Аммо акам паспортсиз келганди. Чунки районда паспорт ёзиб берадиган шахс ўта бемаза, ярамас одам эди. Қоида бўйича қонуний паспорт ёзиб бериш учун ҳам 25 сўм пул пора оларди. У замонлар 25 сўм катта сўмма эди. Тахминан ҳозирги 50 $ миқдорида, балки бундан ҳам юксакроқ қимматга эга эди.

Ана шунақа ташвишу сарсонликлар билан 1957 йили Самарқанд давлат университети 1-курс студентлари сафига қўшилиб қолдим.

Ўша куниёқ акам билан мен Самарқанддан тўғри Ғаллаоролга жўнадик. Чунки мен паспорт олишим ва район ҳисобидан чиқишим зарур эди. Бу ерга келсак, районда ўқитувчилар август конференсияси бўлаётган экан. Шайтонберди (Худойберди) ҳам бу конференсияда қатнашмоқда экан. Акам уни кўчада бироз кайф устида учратиб қолибди-да,  дарҳол уни тутиб олиб, кўча тартибини бузган киши қилиб милитсияга топшириб юборибди. Шундай қилиб, у бахилдан акам илк бор “ўч” олганди. “Бахилнинг боғи кўкармас, кўкарса ҳам мева бермас”, дейилади халқ мақолида. Бу чин ҳақиқатдир, болаларим. Ана ўша Худойберди мисолида мен бунинг исботини ўз кўзим билан кўрдим.

Биринчидан,  ўша йили августда мен студент бўлдим, у эса, мендан икки йил муқаддам ўрта мактабни битирган бўлса-да, бу йил ҳам ўқишга кира олмади, унинг устига устак акамнинг тепкиларини еб, яна 15 кун милитсияда ўтириб чиқди. Иккинчидан, ундан сўнг ҳам Худойберди яна қатор йиллар Самарқанд университетига ўқишга киришга уриниб кўрди, аммо бўлмади. Қизиғи, доим мандатдан қайтиб турди. Ёши ўтавергандан сўнг, у университетга сиртдан киришга урина бошлади, яна бўлмади. Бу орада мен университетни битирдим, Самарқандда ишлай бошладим. У эса, ҳамон олий мактабга киролгани йўқ эди. Ҳатто энди мен, Аллоҳга минг шукр, истасам унинг ўқишга киришига ҳалақит бера оладиган даражада бўлиб қолдим. У эса, ҳамон кириш имти-ҳонлари тоширарди, аммо ўқишга кира олмасди. Ана ўша замонларда қора кўнглум унга махсус ҳалақит бер деса, тафаккурим, йўқ, ундай қилма унга Аллоҳ Ўзи ҳалақит берсин, дерди. Шунинг учун ақлимга қулоқ солиб, ўшанда мен унга ҳалақит бермай, Аллоҳга солганман ва Худойберди исмини хаёлимдан, калламдан бутунлай чиқариб ташлаганман.

Ўшанда, ҳақиқатан Худойберди Самарқанд олий мактабларининг бирортасига ҳам ўқишга киролмаганди.

Мен олим бўлиб, катта домла бўлганимда, у эса, 40-дан ошиб қариб қолганда Бухоро педогогика институтига сиртдан ўқишга киришга муяссар бўлганди. У ерда ҳам бир неча марта ҳайдалиб, сурулиб, суркалиб 10-15 йилда баъзур пединститутни битирди. Ана шу бояги мақолнинг яққол исботидир. Ҳеч бир замон бировга бахиллик қилманг. Ҳасад қилманг, доим ҳавас қилинг. Шундай яшангки, ишларингизни шундай ўрнига қўйингки, Сизга ҳам бошқалар ҳавас қилишсин. Ҳамиша, ҳар ерда муҳтожларга имконингиз қадар, қўлингиздан келгани қадар ёрдамингизни аяманг. Яхшилик дарҳол қайтмаслиги мумкин. Баъзан сиз яхшилик қилган кишидан ёмонлик ҳам қайтиши мумкин. Аммо булар ўткинчидир. Яхшилик абадий, у барибир яшайди ва бир кун сўзсиз олдингиздан қайтади. Яхшиликларнинг Ҳисобчиси Буюк Аллоҳдир, унинг ҳисобида янгилишлар бўлмайди.

Шунинг учун имкони бўлса яхшиликлар қилишдан, имконингиз қадар кишиларга, муҳтожларга ёрдам беришдан ҳеч чарчамнг, болаларим!

Муҳаммад соллалоҳу алайҳи вассалам ҳазратларининг дўстларидан тўртинчиси Алининг (бизда бу муҳтарам халифа кўпроқ ҳазрати Али номи билан машҳур. Унга Аллоҳнинг раҳматлари бўлсин) машҳур насиҳатларидан бирида шундай дейиладики: “Сен бировга яхшилик, мурувват қилсангда, у кимса сенга унинг қаршилиги учун миннатдорчилик билдирмаган бўлса-да, сен барибир яхшиликлар, эҳсонлар қилишдан қайтмаслинг керак. Чунки сен билмаган бошқа бириси сенга яхшилик қилади. Сен ундан, яъни ўзинг танимаган бошқа бир яхши одамдан янада кўпроқ яхшилик олишинг, эзгулик  кўришинг аниқ. Аллоҳ мурувват кўрсатувчиларни, яхшилик қилувчи, валламат, шафқатлиларни севгувчидир“ (Шаҳид Муртазо Мутоҳҳори, “Божест-Венное откро Вение и пророческая миссия“, Москва, 1998).

Мен 1955/56 ўқув йилидан, яъни Куропоткинодаги ўрта мактабга ўқишга бора бошлаганимдан бошлаб қишлоқдаги уй ишларидан анча четлашиб қолгандим. Ёзги дам олиш кунларида баъзи ишларни бажаришда қатнашиб турсам-да, йилнинг асосий қисмида уйдаги молларга қараш, ўтин ташиш каби менга ёқмайдиган ишлардан узоқда бўлардим. Самарқандда университетда ўқий бошлаганимдан сўнгра эса, уй ишларидан бутунлай чиқиб кетдим десам ҳам бўлаверади.

6. Талабалик (олтин) даврим.

Мен Университет талабаси бўлганим даврларда, советлар мамлакатида “студентлик олтин даврим”, дейиш одатга айланганди. Ўша даврларда бизда бошланғич ва ўрта мактабда ўқийдиган ёшларни бошланғич синф  ва ўрта мактаб ўқувчилари деб аталарди. Олий мактабларда ўқийдиган ёшларни эса, сдудентлар аташ одат эди. Ўша замонларда ўзбек тилида “талаба” калимаси деярли иштилмасди.

Ҳа, совет олий мактабларида ўқиётган ёшларнинг “студентлик олтин даврим” дейишларида умуман олганда бирмунча жон ҳам бор эди. Чунки, совет замонида кишининг энг эркин даври бу студентлик замони – олий мактабларда тўрт-беш йил ўқиш даври эди. Студентлар бир имтиҳон сессиясидан кейингисига қадар анча ўзларини эркин сезишардилар. Аммо студентлик даврининг ҳам ўзига яраша ташвишлари, муаммолари етарлича топиларди, албатта. Совет конститутсиясига мувофиқ 18 ёшга тўлган ўсмир мамлакатнинг тўла ҳуқуқли фуқароси ҳисобланарди. Демак, ҳар бир ўсмир олий мактаб студенти қаторига қўшилар экан ўзини “катта” киши ҳисоблай бошларди. Дарҳақиқат, олий мактабда ўқиш давомида киши маълум бир камолатга, яъни ўша замоннинг, советлар замонининг камолатига кўтарилиб, шахс кўринишига эга бўларди, десак унча хато бўлмайди. Менимча, менинг ҳаётимда ҳам шундай бўлган эди. Масалан, мен университетнинг 3-курсига келганимда дунё қарашларим,  деярли тўла шаклланганди, десам бўлади. Мен, ўз студентлик (олтин) даврим давомида,

1. Дунё қарашларим шаклланди; 2. Мутахасисликни тўла танладим; 3. Ҳаётий фаолиятим йўналишларини белгилаб олдим дейишим мумкин. Шундай қилиб:

6.1 Дунё қарашимнинг шаклланиши.

Менда дарслардан ташқари нарсалар ҳақида ҳам фикрлаш илк дафа 1956 йили КПСС (Коммунистической партии Советского Союза, ўзбекчаси – Совет Иттифоқи коммунистик партияси) ХХ сеъздидан сўнг, яъни 9-синфда ўқиб юрган давримда бошланди, дейишим мумкин. Чунки бу сеъзд совет мамлакати сиёсатида бир қатор янги йўналишларни бошлаб берганди. Менда эса, бу янгиликка қарши фикр-ҳиссиёт пайдо бўлди. Қишлоқ мактабининг 9-синф ўқувчиси, менинг қалбимда бу янгиликни тушуниб ёки тушунмай (тўғрироғи тушунмай) унга норозилик ҳиси қайнай бошлади. Бизнинг тилимиз чиқиб, у-бу нарсаларни сўзлай бошлаганимиздан буён дунёда тенгги йўқ донишманд, раҳнома, доҳий, деб тушунтириб келишган шахс Сталинни Партиянинг мазкур сеъзди танқид қиларди, унинг қатор камчиликлари бўлганлиги ҳақида қарорлар қабул қилинганди. Мен эса, буни негадир қабул қила олмадим. Ана ўшанда менда илк дафа атрофдаги ҳодисалар ҳақида нега бундай бўлаяпти, деган савол пайдо бўлди. Шу билан бирга мен ўзим-ўзимга ва тарих ўқитувчисига такрор-такрор “нима учун Сталин тирик вақтида унинг хатолари ўзига айтилмади?”, дейишдан тўхтамасдим. Ўқитувчи, “Сталиндан қўрқишган, шу сабаб у тириклигида айтиша олмаган”, деб жавоб берарди. Бу жавоб баттар ғашимга тегарди. “Коммунист ҳам қўрқадими”, дердим, мен ўқитувчимга. Чунки бизга коммунист ҳеч нарсадан, ҳар қандай қийинчиликдан  қўрқмайдиган “дев”, деб ўргатишарди. Мен аълочи ва интизомли ўқувчи сифатида мактабда нима ўргатилса унга жуда ишонардим, улар чин ҳақиқат, деб қабул этардим. Шунинг учун у замон коммунистнинг қўрқоқлиги менга тушунарли эмасди. Мен учун Сталин ҳақиқий коммунист, уни танқид қилаётганлар қўрқоқ ва чин коммунист эмас бўлиб кўринарди. Кейинроқ тушуниб етдимки, уларнинг ҳеч бири бизга тушунтиришган, ўргатишган образларга лойиқ одамлар, шахслар эмас эканлар. Улар ҳақиқатда фақат бир-биридан қўрққанликларидангина бирга ишлашаркан. Бутун система, бир бутун ҳокимият системаси қўрқув асосига қурилган эканлигини 9-синфдан кейин анча сўнг тушуниб етдим.

Коммунистлар ичидан ташқарига сасиб чиққан иллатлар натижаси ўлароқ менда махсус, ўзимга хос дунё қараш шакллана бошлади. Бошда, калламда қаттиқ ўрнашиб қолган Сталин образига ишонч(стреотип дейишади)ни ёқлаш , унинг учун кураш ҳисси пайдо бўлди. Бу ўзига яраша бир нуқтаи назар эди. Мен университетга ўқишга кирганимда менинг нуқтаи назаримча, Сталин ўлимидан сўнг компартия раҳбарлари Ленин-Сталин партияси ғояларига хиёнат қилаётган каби эди. Ана шундай янглиш нуқтаи назарда туриб студентлик давримни бошлаганман. Шу сабабдан бизга биринчи курсда КПСС тарихидан дарс берган Камолов исмли ўқитувчига ҳам мен ўз саволларим билан анча ташвиш берганман. Камолов деганлари ўта маданиятсиз жоҳил коммунист бўлган бўл-са керак.  У мени, унга кўп савол берганим учун роса жазолади,  яъни менга ўз предмети КПСС тарихидан “удов” (удовлетварительный, яъни ўртача) баҳо қўйди. Бу баҳо менинг ҳаётимда учраган биринчи энг паст баҳо эди. Шу билан бирга бу мен учун ҳаётда илк дафа турмушнинг ноҳақликларига дуч келиш бўлиб ҳам ҳисобланарди. Нима ҳам дейсиз, киши шунақа қилиб аста-секин шахс сифатида шакланади, ахир. Бошқа томондан бу баҳо мени КПСС тарихини яна дурустроқ ўрганишга ундади. Менинг бу уринишим эса, баҳо учун эмасди. Аксинча менинг бу ҳаракатим, дунёга қизиқишларим, дунёни тушунишга ҳаракатларим, биздаги ҳокимиятни тушуниб етишга уринишларимни белгилаётганди. Айтишим каракки, 2-чи курсда тарих ўқитувчимиз ҳам ўзгариб кетди, менинг бу предметдан баҳом ҳам “беш”-аълога ўзгарди. Натижада диплом иловасида “КПСС тарихи”дан баҳом “аъло” бўлди. Чунки бу иловага энг сўнгги баҳо қўйиладиган тартиб бўларди.

Ленин-Сталинларни мактаб қандай ўргатишган бўлса, худди ўшандай қабул қилганлигим ва даврни, сиёсатни яхши тушуниб етмаганлигим сабабли КПСС-нинг ХХ сеъзди қарорларига қарши менда жуш урган норозилик студентлик давримда секин-секин пасая бошлади. Мен энди турмушнинг у ёки бу масалалари тўғрисида бирмунча дуруст мулоҳазалар қиладиган бўлдим. Энди менга 1917 йилги октябр инқилобидан сўнг дарҳол бошланган фуқаро уруши ёқмай бошлади. Мен илк дафа фуқаро урушида ота ва фарзанд бир-бирига қарма-қарши, ҳатто бири, иккинчисига душман тарафларда туриб урушганларини, яъни отанинг ўқидан унинг боласи ўлиши мумкин бўлганини ёки тескариси, боланинг ўқи ўз отасини ўлдириши аниқлигини тушуниб етдим ва бу ҳолни ҳеч сингдира олмайдиган бўлиб қолдим. Шундан бошлаб советларни, совет давлатини ёқтирмай бошладим. Бунга миллатчилик қўшилди. Аслида Миллатчилик элементлари  менда ҳали 9-10-синфларда ўқиб юрган замонларда пайдо бўлганди. Чунки ўша замонларда бизнинг мактабимизда рус синфлари биздан илғор ва негадир бизлардан яхши кийинишар, уларда китоб-дафтарини соладиган папкалари ҳам бўларди. Бундан ташқари бир мактабнинг ўзида уларнинг синфлари бизникидан чиройли ва унинг ичидаги ашёлари бизнинг синфимиздагига кўра гўзаллироқ, янгироқ эди. Шунинг учун менда нега ундай, деган савол бўларди. Аммо у саволни ҳеч кимга сўзлай олмасдим. Чунки биринчидан, бу норозилигимни кимга сўзлаш лозимлигини билмасдим, иккинчидан, жуда тортинчоқ бўлиб, бундай савол билан ўқитувчига мурожаат қилишга тортинардим. Бир тарафдан тортинчоқлигим ҳам менга файдо берган экан. Акс ҳолда миллатчилигим керагидан аввал ошкора бўлиб қолиб, анча зарар кўришим мумкин экан. Энди эса, университетда ўқиб юрган вақтда бирмунча ақлим тўлишиб, ўзимни тутиш, фикр мулоҳазаларимни қандай ифодалаш тартибларини биладиган даражага кўтарилиб қолдим. Менинг миллатчилигим секин-аста мени ватан тушунчасига ўзгача қарашга олиб келди. Мен энди СССРни ватан ҳисобламайдиган бўлдим. Менинг Ватаним энди СССР эмас, Ўзбекистон, яна кенгроқ Туркистон эди. Энди мен бизнинг тилимизга яқин сўзлшадиган миллатлар, эллатлар ҳақида ўйлайдиган бўлгандим. СССР номидан қилинадиган ишларда ва унинг номидан айтиладиган маълумотларда бизнинг ҳам бўлишимизга ҳеч чидай олмайдиган бўлиб қолгандим. Масалан, СССР спортига, СССРда ишлаб чиқилган молларга ишқибоз бўлиш, улар учун жон куйдириш менга душман учун қилинаётгандек туюларди.

Хуллас, мен 3-курсни битирганимда, коммунистлар партиясининг энг катта хатоси, бу улар мамлакатда фуқаро урушининг келиб чиқишига сабабчи бўлган, деб хулоса қилдим. Чунки мен энди, фуқаро урушида ота боласини, фарзанд эса, отасини ўлдиришдан иборат бўлганлигини тўла тушуниб етгандим ва буни ҳеч юрагим қабул қила олмасди. Фарзандни отага, отани болага душман бўлишга ундаш, ҳатто бу ҳолни рағбатлантириш мен учун энг ашаддий бузғунчилик, адабсизлик, ахлоқсизлик ҳисобланарди.

Шундай қилиб, бу замонга келиб, менинг олдимда учта муҳум масала кўндаланг бўлганди. Биринчиси, коммунистлар ўз доҳийларини у ўлгандан сўнгра танқид қилишарди. Менда бу ҳолга нима учун унинг тириклигида эмас, у ўлгандан кейин, деган савол пайдо бўлди. Бу ҳақда қанчалар ёзишмасин, у доҳийнинг қанчалар хатоларини очиқ кўрсатишмасин, у ёзилганларга ишонмасдим. У ёзувлар мени ҳеч қаниқтирмасди. Иккинчиси, бу 1917-1919 йиллар давом этган фуқаро уруши бўлиб, бу ерда ҳам нима учун, қандай муқаддас маъбуд учун ота ўз жигар гўшасини ўз қўли билан ўлдирмоғи (тескариси, бола-фарзанд ўз жаножон падарибузруқворини ўз қўли билан ўлдирмоғи) лозим, деган савол эди. Учинчиси, миллатчилик бўлиб, нима учун руслар биздан кўпроқ имконият-ларга эга бўлади, нима учун руслар ўзбек тилини билмаса ҳам бўлаверади, аммо биз рус тилини билишимиз мажбурий, деган савол эди. Бироз вақт сўнг учинчи масала қаврами бироз кенгайди. Энди менинг олдимда фақат нима учун рус ундай ва ўзбек бундай, деган масала эмас, ундан анча кенгроқ Ватан масаласи кўндаланг бўла бошлади. Бу масалани мулоҳаза қилиш давомида Совет иттифоқдош республикалари мустақил, суверен давлатлар эмас, аксинча масалан, Туркистон Руссиянинг мустамлакасидир, деган қатьий хулосага келдим. Менинг Ватаним эса, бу Ўзбекистон, кенг маънода Туркистондир, деб хулоса чиқардим. Туркистон ўрнида ташкил қилинган бешта республикалар, мустамлакачилик сиёсатининг натижасидир, деб қарор қилдим, ўзимча. Ана шундан бошлаб, бу масалаларга нисбатан менинг нуқтаи назарларимда ҳеч бир замон иккиланиш бўлгани йўқ. Фақат ҳукуматнинг сиёсатидан ийманиб, тўғрироғи қўрқиб, ичимни ҳеч кимга тўла очмасдим. Аммо ҳамиша, ҳатто студентлар билан ўтказиладиган тарбия соатларида, сиёсий информатсия соатларида ватан тушунчасини, одоб-ахлоқ тушунчаларини усталик билан ўз нуқтаи назарим доирасида олиб борардим. Фикр ва тушунчалари менга яқин бўлган студентларни  очиқчасига миллатчиликка даъват қилган замонларим ҳам бўлган.

Мен, ёш йигит, студент эканман, ёшлик радикализмидан ҳоли бўлмаганман, албатта. Масалан, нима учун мен ёки биз рус тилини ўрганамиз, улар бизнинг тилимизни ўрганмайди, биз ҳам рус тилини ўрганмаймиз, дейишим, ўша радикализм аломати эди. Мен бир дафа факултет комсомол мажлисида айнан шундай мазмунда ўзбек тилида нутқ сўзлаганман. Бу мен тарафдан нотўғри позитсия эди. Чунки тил ўрганиш бу фойдали масала бўлиб ундан ҳеч қочмаслик керак. Тил ўрганишни доим рағбатлантириш ва етарли даражада бутун мамлакат бўйлаб мактабларда чет тилларни (бизда чет тили сифатида асосан икки тилни, инлиз ва рус тилларини мажбурий тартибда) ўрганмоқ учун барча имкониятларни туғдирмоқ зарур. Синфдан ташқари ва хусусий мактабларда араб, форс ва немис тилларини ўрганишни ҳам рағбатлантириш фойдадан ҳоли бўлмайди.

Студентлик давримда бир қатор бадиий китоблар мутолаа қилдим. Мен энг севиб ўқиган китоблар Абдулло Қодирий (Жўлқинбойнинг) асарларидир. Аммо кўпроқ газета ва журналлар ўқирдим. Мен масалан, “Шарқ юлдузи” журналини ўқиб, ўзбек ва совет адабиёти ҳақида маълумотлар билан тани-шардим. Бу журналда чоп этиладиган бадиий асарларни ҳам бироз ўқирдим. Кўпроқ шеърларга қизиқардим. Абдулло Орифов, Эркин Воҳидов, Шуҳрат, Рамз Бобожон сингари шоирларнинг асарларини ва ўзларини ҳам “Шарқ юлдузи” журнали орқали таниганман. Бу журналдаги бадиий танқидий мақолалар менга кўпроқ ёқарди. Озод Шарафиддиновнинг мақолалари менинг кўп хушимга келарди. Кейинроқ маълум бўлдики ҳақиқатан бирмунча миллий ғурури бор адбиётшунос олим ҳам шу О.Шарафиддинов бўлиб чиқди.

Мен асосан газета ва журналлардаги совет авторларининг мақолаларини ўқиб, энг аввал Совет сиёсатини, ундан сўнг дунё сиёсатини англашни ўргандим. Масалан, мен 4-курслигимда газеталарда, сиёсий журналларда босиладиган сиёсий мақолаларни анчагина яхши таҳлил қила олардим. Уларда яширинган фикрларни тушуниб, тескари моҳиятини ҳам англай билардим. Оқибатда, мен оддий суҳбатларда ҳам кўпинча сиёсат ҳақида кўпроқ сўзлайдиган бўлиб қолгандим. Қишлоққа борсам, раҳматли Турсун акам (Отам раҳматли икки марта уйлангандилар. Бизнинг онамиз раҳматли отамнинг иккинчи хотини эди. Биринчи онамиздан ҳам бир ўғил акамиз ва бир қиз опамиз бўлган эди. Уларнинг каттасининг исми Турсун акамиз ва кичиги қиз бўлиб, унинг исми Қундуз опамиз эди. Турсун ака ва Қундуз опамизнинг оналари мен дунёга келмасимдан вафот қилганлар. Қундуз опамизни ҳам эслай олмайман. Бу киши мен гўдаклигимда оламдан ўтиганлар.) менинг  соатлаб сиёсий таҳлилларимни тингларди, жуда кўп саволлар берарди. Карим акам ҳам менинг сиёсий суҳбатларимни ёқтирарди, у кишининг ҳам менга сиёсий саволлари анчагина бўларди. Дунё воқеаларидан яхши хабардор бўлмоқ учун телевизорда Марказдан, яъни Москвадан бериладиган ахборотни тинглашни канда қилмасликка ҳаракат қилардим. Янглишмасам, университетнинг 5-курсида ўқиётган замонлардан бошлаб “Озодлик” радиосинининг ўзбекча эшиттиришларини тинглайдиган бўлгандим. 2-курсдалигимдаёқ, Пекиндан бериладиган рус тилидаги эшиттиришларни ҳам тутадиган бўлдим ва уларни ҳам давомли тинглай бошлагандим. Чунки Хитой коммунистлари советларнинг ички сиёсатига қарши бўлиб, уларни қаттиқ танқид қилишарди. Мен уларнинг танқидларидан ўз нуқтаи назаримни мукаммаллаштиришда фойдаланган эдим.

Шундай қилиб, мен совет дипломини олиш учун совет мактабида ўқиш давомида советларга тўла қарама – қарши нуқтаи назардаги киши бўлиб етишдим. Аммо у замонлар пассив курашчи эдим. Чунки ҳали 1962 йиллари ҳеч бир кимса Совет ҳукуматига қарши фаол (актив), очиқ ҳаракат қилишга журъат қила олмасди, ҳатто ундай ҳаракат қилиш мумкинлигига ҳам ишониб бўлмасди. Д.Сахаровга ўхшаш кишилар ҳам 1968 йилдан сўнгра, атом бомбаси ишлабчиқаришни камайтириш маъносида кўзга ташлангандилар. Д.Сахаров, СССР Фанлар Академияси академиги, Ленин муқофоти лауреати, бир қанча чет эл академиялари фахрий академиги ва ҳакоза, ва ҳакоза унвонларга эга шахс ҳисобланарди. Шундай бўлишига қарамасдан, унинг қарашлари коммунистик сиёсат нуқтаи назаридан бироз фарқ қилгани учун у барча тутилларидан  ”озод” қилиниб, сибирга сургун қилинганди. Бизга ўхшашлар ўзини кўрсатса эди, дарҳол  жисмоний йўқотиб юборишлари жуда мумкин эди. Шу сабабдан у замонлар мен сингари “курашчилар” советларга қарши ўз уйларида фаолият кўрсатишарди. Ҳар ҳолда бу ҳам ўзига яраша кураш усули эди. Бу кураш пассив бўлса-да, тузумга, режимга мухолиф фикр бутунлай йўқ бўлмаганидан дарак бериб турарди. Мен эса, студентлик давримдаёқ шундай фикрни, совет расмий сиёсатига қарши нуқтаи назарни ташувчилардан бирига айланган эдим. Мен, Боймирза Хаит ва Мустафо Камол Ота Турк ҳақида сту-дентлик давримда маълум маълумотларга эга бўлгандим. Аммо бу маълумотларни мен улар ҳақида совет матбуоти тарқатган салбий хабарлардан тўплагандим. Баъзан совет матбуотида Ота Туркнинг “миллатчилиги” ва Б. Хаитнинг “хоинлиги” ҳақида катта-кичик мақолалар пойда бўлиб қоларди. Мен уларни синчиклаб ўқиб чиқардим ва ўзим учун зарур бўлган хулосалар, яъни совет расмий матбуоти фикрларига тескари хулосалар ясардим. Дин масаласида ҳам шундай бўлган эди. Бизда, совет даврида динга, айниқса Ислом динига қарши алоҳида бир шаклда жиддий ва ўта қаттиққўл сиёсат олиб бориларди. Коммунистлар “дин афюн”лигига кишиларни ишонтиришга жиддий киришгандилар. Бу соҳада ҳукуматнинг, компартиянинг қаттиқ сиёсати ўрнатилганди. Совет мамлакатида, жумладан Туркистонда диний фаолиятнинг исталган кўриниши тақиқланганди. Дарҳақиқат, бу сиёсат натижасида кишилар диндан, айниқса ислом динидан  анча четлашиб қолишгандилар. Совет даврида амал қилинадиган баъзи диний маросимлар миллий анъанага айланиб қолганлигидан уларга эътибор берилмасди, қолганлари, бирмунча исломийроқ, динийроқ кўринишдаги маросимлар ҳукуматдан яширин бажариларди. Мен диннинг, айниқса ислом динининг моҳияти ва аҳамиятини ҳам совет матбуотида исломга қарши чоп этилган материаллардан ўргандим ва динга муносабатим ҳам расмий сиёсатдан бутунлай фарқ қиладиган бўлди. Аммо ота-бобоси мусулмон бўлган кишиларнинг кўпчилиги дин соҳасида ҳукуматни доим алдардилар. Жуда кўп коммунистлар уйларида доим мусулмончиликни сақлашга ҳаракат қилишар-ди. Лекин узоқ йиллар давомида ўтказилган динга қарши сиёсат ҳам ўз ишини бажарганди. Натижада, кишиларнинг ҳаёт тарзида динсизлик белгилари жуда кўпайганди. Масалан, ичкиликбозлик, вечер шаклида ўтказиладиган тўйлар, оммавий намоз ўқимаслик, масжидларга бормаслик, жума намозларига фақат қарияларнинг айримларигина қатнаши, у ҳам фақат баъзи шаҳарларда бўлиши каби қусурлар авж олганди.

6.2. Мутахасислик танлаш.

Мен ким бўлишим кераклиги, қандай касбни истаганим ҳақида қисман юқорида ҳам сўзладим. Аммо бирор мутахассислик ҳақида ёшлигимда ўйлаган истакларимдан узоқроқ бўлган соҳада ўқишимга тўғри келди. Яъни ревизор бўлиш бўйича эмас, балки университетнинг математика фа култетида ўқий бошладим. Демак, энди мен университетни битириб, математик унвонига эга бўла оламан, холос. Университетни битирганларнинг жуда кўпчилиги мактаб ўқитувчилар бўлиб ишлашардилар. Шундан келиб чиқиб, ўқишни битириб қандай вазифада ишлашим мумкинлигини тушунардим. Бу ҳолда кўпроқ ўқитувчи бўлишим эҳтимолга жуда яқин эди. Аммо бу замонга, яъни 20 – асрнинг 70-йилларига келиб, қишлоқларда агроном, ветврач, инженер каби мутахасислар турмуш шароити ўқитувчиларникидан дурустроқ даражага кўтарилаётгани сезилмоқда эди. Шунинг учун менда ўқитувчиликдан бошқа бирор мутахассислик танлаш истаги пайдо бўлганди. Университетда ўқиб туриб математикадан бошқа мутахассис бўлиш мумкин эмас эди, албатта. Бироқ Математика факултетида 3-курсдан бошланадиган алоҳида бир гуруҳ бўларди, уларни механиклар, дейишарди. Ҳақиқатан улар, яъни математика факултетининг механиклар гуруҳига ўтишганлар, бошқа студентларга нисбатан бир қатор инженерликка оид предметларни ўрганишарди. Бу гуруҳда ўқиб университет битирганлар у ер, бу ерда инженерлик вазифаларида ишлашаётганликлари ҳам биз студунтларга аниқ эди. Шунинг учун мен ҳам балки инженер бўларман, деган умидда 2-курсни тугатганим ҳамон математика факултетининг ўша механика бўлимига ёзилдим ва шу гуруҳни битирдим. Аммо ҳаёт насибаси ўқитувчиликдан  ва муҳожирликдан тақдир этилган экан. На илож, оқибат, тақдир тақозоси билан мен фақат ўқитувчилик қилдим ва сўнгра муҳожирлик саргардонлигига тушдим.

Одатда Самарқанд университетининг механика бўлимини битирувчиларнинг асосий қисмини Ўзбекистон Фанлар Академияси ишга қабул қилардилар. Бизлардан бир йил илгари битирганлар ҳам шундай бўлганди.Тақдирни қарангки, биз университетни битирадиган йил Академияда кичик бир инқироз рўй бериб, биздан ҳеч кимни ишга олишмаса бўладими?

1962 йил бошида, университетни битириш арафасида факултет мени Академияга иш масаласида сафарга юборди. Ана ўшанда Академия механика институти директори қабулида бўлиб, бизни улар ишга ола олмасликларини ўзим билиб келганман. Ўша замонда ҳам мен бир марта ўз “халқчиллигим”ни кўрсатганман. Мен Академияга 10-12 кишини ишга олиш сўролган хат кўтариб борргандим. Улар ҳам бунча кишини ишга жойлай олмасликларини айтишди. Мендан бошқа бириси бу масалани фақат бир киши учун ҳал қилган бўларди, яъни ўша директордан ҳеч бўлмаса бир-икки кишига ўрин беринг, деган бўларди. Бу илтимос бажарилиши ҳам мумкин эди. Аммо мен, бу номардлик, ўз манфаатини бошқалардан олдинга олиш бўлади деб бундай қилмадим. Ана шуни “халқчиллик”, демоқдаман.

Дунё қарашларим ва мутахасислик танлашим билан бир қаторда ҳаётий фаолиятим ҳам шаклланди. Бу орада болаларимнинг оналари билан танишдим. Шу билан турмушнинг бошқа кўринишлари, оила масъулияти ҳам борлиги ҳаётимга кириб келди. Қисқаси, энди аста-аста турмушнинг, яъни ҳақиқий ҳаёт кечиришнинг тўла оқимига кира бошладим.

6.3 Талабалик ҳаётимда учраган баъзи бир ибратли  ва  салбий  ҳодисалар ҳақида.

Мен, беш йиллик талабалик давримда кўрган качирганимларнинг бир қисми ҳақида ҳам бироз сўзлашни лозим кўрдим. Энг аввал яшаш шароитим ҳақида, нима, десам бўлади? Мен талабалик даврни энг оддий ва кам пулли талабалардан бири бўлиб кечирдим. Чунки бу даврни мен отасиз кечирдим. Отам раҳматли бўлганди. Мен акам қарамоғида қолгандим. Унинг эса менга дурустроқ ёрдам бера оладиган иқтисодий имконияти йўқ эди. Ўзлари ҳам анча ночор яшашардилар. Аммо Аллоҳга минглар карра шукрлар бўлсинким, сабр ва боримни-степендиямни иқтисод қилиш ҳисобига айри бир қийинчилик сезмасдан ўша даврларни ўтказдим.

Биз студент бўлган замонда оддий степендия йигирма икки сўм эди. Ўша замонларда кўпчилик студентлар ҳақиқатан шу 22-сўмга кун кечиришардилар. Аммо шуни ҳам айтиш керакки, бир бухонка нон 20 тийин, бир кило гўшт бир сўм эллик тийиндан икки сўмгача турарди. Мен ҳар ҳолда уйимдан оз бўлса-да бироз ёрдам ҳам олардим. Аммо ҳеч бир замон акамга менга бунча пул керак, демадим. Қишлоққа борганимда акам қўлимга қанча пул берса, шуни индамай чўнтакка солиб келаверардим. Акам студентни боқиш қандай бўлишлигини ўз ўғлини ўқитганда сезди, албатта. Аммо акамнинг ўз ўғли Бурхонбой студент бўлган замонларда кишиларнинг, жумладан акамнинг ҳам моддий  аҳволи анчагина дурустлашиб қолганди. Ҳатто акам энди қишлоғимизда энг бақувват, яъни “бой” одамлардан бири ҳисобланадиган даражага чиққанди.

Талабалик даври менга эркин бўлишни, кишининг ўзини ўзи бошқаришни ва ўзимдан бошқа бирор кимсага суянмасликни ўргатди. Мен ўзимни таниб, киши сифатида шакллана бошлаганимдан бошлаб, бирор илми ёки амали ва бошқа бирор хил мансаби, жамиятда тутган мавқе каби ҳолатлари билан мендан юксакроқ пағонада турган кишига хушомад қилишни жуда ёқтирмайдиган бўлдим. Мен ёмон кўрадиган нарсалардан энг хунуги ҳам ўша лаганбадорлик бўлса керак. Бу хусусият, яъни лаганбардорликни ёқтирмаслик ҳам менда ўша талабалик даврида шаклланди.

Самарқанд жуда нотинч шаҳар ҳисобланарди. Аммо мен Самарқандда талаба бўлиб юриб, бирор марта ҳам жанжалга аралашмадим. Ҳатто шаҳарда тасодифан ҳам бирор жанжал, тепалашнинг устидан чиқиб қолмадим. Бу ҳам Аллоҳнинг каромати бўлса керак. Аллоҳимга ҳамдлар айтаман, У мени номуносиб, ёмон кўринишларга гувоҳ бўлишимдан сақлади.

Мен, университет биринчи курсида ўқиган йили(1957-1958 йиллар) тўрт кишининг бири бўлиб бир кирага тутилган уйда яшадим. Ўшанда менинг ёнимда, математика факултетининг 4-курсида таълим олувчи икки талаба ва тарих факултетида ўқийдиган яна бир 1-курс талабаси яшашдилар. Факултетнинг катта курсидагиларнинг исмлари Мусурмон ва Молик эди. Тарихда  ўқийдиган боланинг исми эса, Акбар аталарди. Уйимиз, Самарқанд шаҳридаги лимонад заводи тарафда, университет бош корпусининг шарқий-шимолий томонида жойлашганди. Менимча, биз яшаган кўча “Озодлик“, деб аталарди. Уйимизга яқин жойда, бир тор кўча бўларди, ундан бир тарафи шаҳарга чиқиш бўлиб, бошқа тарафи лимонад заводига тушиб кетиларди. 1957 йилнинг сентябр ойи эди, университетда эндигина ўқишлар бошланган замонлар, ҳали пахта теримига ҳайдашлар бошланмаганди. Кунлардан бир кун китоб-дафтарларимни қучоқлаб(чунки у замон портфел каби нарсалар йўқ), университетнинг бош корпусидан уйга келаётиб, бояги тор кўчага  етиб қолгандим,  орқамдан иккита, бироз ширакайф, мендан ёшлари ҳам (мен у маҳал бола эдим-да, ахир), гавдалари ҳам каттароқ кишилар етиб келишиб, улардан бири ҳеч нарсадан ҳеч нарса йўқ менинг чаккамга бир шапалоқ туширди-ю, мендан олдинга ўтиб  кетаверди. Мен китобимни қучоқлаб қолавердим. Кўриниб турибди, мен уларга бирор нарса дея олмайман. Уларнинг ҳар бири мендан катта ва кўп бақувват бир бало эди. Бу ҳол менга анча алам қилди, албатта. Уларга жавоб қайтариш истаги кўнглимни ўртай бошлади. Аммо кучсиз эдим. Шу ҳолатда, аламзода ҳолда уйимизга келсам, квартирамизда юқори курс студенти, Мусурмон акам ўтирган экан. Бу Мусурмон, дегани ўзини бироз тетик тутиб юрарди. Гердайгангина, олифта сифат бола эди. Шунинг учун унинг юриши ва савлатига қараб, “Мусурмон ака, кўчада иккитаси мени уриб кетди, юринг орқасидан борайлик, биз ҳам уларга жавоб қайтарайлик”, дедим. Мусурмон акам, бир нарсаларни баҳона қилиб, менга ҳамкор бўла олмади, яъни безориларнинг ортидан мен билан ташқарига чиқмади. Тўғриси, у қўрқди. Мен ўзим уларни тақиб эта олмаслигим турган гап эди. Шундай қилиб, бу нотинч шаҳарнинг биринчи шапалоғини 1957 йил сентябрида тотидим. Аммо шукрки, бу ҳол бошқа бирор марта такрорланмади. Бошқа томондан мен ҳам ўсдим, улғайдим. Шунинг учун энди менга шапалоқ тушириш ҳам унча енгил эмасди, албатта. 1961 йили эди, шекилли, мен ҳам Самарқандда бирисининг чаккасига бир шапалоқ урганман. Бу ҳам мутлақо тасодифан бўлганди. Ҳозир аниқ хотирамда йўқ, кимлар биландир икки-уч киши эдик, ҳаммомдан чиқиб, шаҳарнинг энг катта сайр боғидан ўтиб кетаётгандик, бу сафар ҳам бир ширакайф бизга тегажаклик қила бошлади. Ўшанда мен ҳам унинг чаккасига яхшигина шапалоқ туширдим. Менинг ҳамроҳларим қўрқиб кетишди. Чунки у ширакайф шаҳарлик эди, унинг шериклари бўлиши ва бизга ҳужум қилишлари мумкин эди-да. Одатда шаҳарлик болаларда пичоқ бўларди, биз шундан, арзимаган бир сабаб ила ярадор бўлмайлик, деб кўп хавфсирардик. Ундан ташқари менинг студент шерикларим ичида жуда жасурлари кўп эмасди. Аллоҳга шукр, Самарқандда бундан бошқа бу хил ҳолатларга дуч келмадим.

Талабалик даврининг бошқа йиллари бир-бирига ўхшаш ўтди. Йилига икки сессия, 6-дан 8-тагача имтиҳонлар (асосий синов) ва қанча зачетлар (синов олди назорати) топширардик. Ҳар ҳолда сессиядан сессиягача анча эркин юрардик, яшардик.

Мен 2-курсдан бошлаб, негадир ўқишдан чарчаб қолдим. 2-курсда бироз хаста ҳам бўлдим. Менга “Капиллияра таксикос”, деган диогназ қўйишди. Хасталикнинг исмини тўғри ёзолмаган бўлишим мумкин. Шунинг учун 3-5-курсларда ўртадан озроқ юқори даражада ўқидим. Шу сабаб диплом  иловасида  кўрсатилган баҳолар орасида 4-5 та “ўрта“ баҳолар ҳам пайдо бўлди.  Аммо умумий савиям, тушунчаларим, фикрларим, фалсафий, илмий қарашларим ва синов китобчасидаги баҳоларим бир-бирини унча ҳам тақозо этмасди.

Бизнинг студентлик давримиз хусусиятларидан яна бири, биз студент ёшлар анча иноқ эдик. Масалан, ўша замонларда бизнинг орамизда ҳам тожик-ўзбекка ажралиш бор эди, аммо жуда очиқ, ошкора эмасди. Кейинчалик бу ҳол жуда ёмон кўриниш олиб кетди. Биз ўз замонида тушунмаган эканмиз. Аслида бу иш усталик билан ҳукуматнинг махсус ташкилотлари томонидан авж олдирилар экан. Совет ҳукумати, ўзбек-тожик иноқлиги уёқда турсин, ҳатто ўзбекларнинг ўзларининг ҳам бир ягона миллат сифатида  чиндан иноқ бўлишимизни ҳеч бир замон истамаган экан. Масалан, совет тузуми, совет расмий мафкураси (идеологияси) кишиларнинг ҳеч бир шаклда гуруҳланишига йўл қолдирмаганлигига қарамасдан, район, вилоятлилар(землячество каби), баъзида минтақа-бир қанча районлар ёки вилоятлардан келишган талабалар гуруҳларининг тузилишига эътибор беришмагандай туюларди. Шундай гуруҳлар тузилиб, улар бир-бирлари билан ҳамиша жанжаллашиб юришардилар.  Масалан, Самарқандда “СурҚаш”нинг мавжудлиги (Сурқаш, Сурҳондарё ва Қашқардарёликлар гуруҳи демакдир), Тошкентда эса Тошгуруҳ, водийликлар ва яна у ерда ҳам “СурҚаш” гуруҳларининг фаолияти давомли бўлиб турган. Ҳукумат бу гуруҳларнинг фаолият кўрсатишига, миллат ичида бир гуруҳнинг бошқа гуруҳга душман ҳолига келишига ҳеч бир кўринишда ҳалқит бермаган. Нима учун шундай бўлган, ахир? Чунки улар совет тузумига қарши гуруҳлар бўлмай, миллат ичида ўзаро ноиттифоқчиликни ташкил этган гуруҳлар бўлишган. Яъни ўзбекларнинг ўзлари ўз “хоҳишлари“ билан бўлинишиб, бир-бири билан олишиб ётганлар. Бу ҳам ҳукуматнинг истилочилик сиёсати бўлганлигини, “бўлда эз” сиёсати юритилган эканлигини энди бугунларга келиб тушунмоқдамиз.

У замонлар биз, Совет ҳукумати, Туркистонни бешга бўлиш билан қаноатланмай, у бешовнинг ҳар бирини яна майда бўлакларга бўлиб бошқариш сиёсатини ўтказганлигини тушунмаганмиз. У машъум сиёсатни, бугун ҳокимиятни қўлида сақлаб қолишга муяссар бўлган душманлар давом этказмоқдалар. Миллат, халқ оммаси эса, у машъум душманликдан иборат бўлган сийсатнинг моҳиятини ҳамон тушунганларича йўқ. Туркистондаги бугунги “мустақил” давлатларнинг “лидерлари” эса, ўзларининг 4-5 йилга мўлжалланган ифлос шахсий манфаатлари учун айнан ўша истилочилар сиёсатини давом эттирмоқдалар. Халқни қоронғиликда тутмоқдалар, уларни уруғ-аймоққа, маҳаллаларга бўлиб ташлаб бошқармоқдалар.

Бу Туркистоннинг советлардан қолган энг буюк муаммосидир. Бизнинг келажагимиз Туркистоннинг ягона мустаҳкам давлатга айланишидадир. Туркистоннинг ягона бирлиги менинг энг буюк орзуйимдир. Менинг авлодларимдан катта сиёсат, яъни давлат сиёсати билан шуғулланадиган бирортаси майдонга чиқса, унинг сиёсий махорати ва кучи Туркистонни бирлаштиришга хизмат қилишга қаратилсин. Туркистон бирлиги урушлар йўли билан эмас, тарих тақозоси билан, бу минтақада яшовчи барча нуфуснинг чин иродасига мос амалга оширилмоғи лозим. Бир неча минг йиллар давомида бир мамлакат, бир давлат бўлган ягона Туркистонни босқинчилар, Туркистон халқи душманлари бўлиб юборди. Туркистонни истилочи душманлар босиб олганларига қадар узоқ бир тарихда ота-боболаримиз ўзларини ягона ватан, ягона тупроқ фуқоралари ҳисоблардилар. Руслар Туркистонга бостириб кирганда бутун Туркистон халқи Ватанни – Туркистонни улардан биргалашиб ҳимоя қилишганди. Аммо улар кучлар тенг бўлмаган шафқатсиз жангларда аявсиз савашиб енгилгандилар, таслим бўлмагандилар. Душман бизнинг Ватанимизни истило этди ва бу тупроқда ўз тартибларини ўрнатди, бизни узоқ замон асоратда тутиб турди. У бизни атайлаб, майда уруғларга бўлиб, заифлаштириб бошқарди. Душман доим, “бўлда ур(бошқар ҳам дейишади)”, қоидасига оғишмай амал қилди. Наҳотки, бугун биз, ўз тор манфаатларимиз доирасидан чиқа олмай, душман тартибларини давом етказсак. Ҳало бўлиниб, “бўлинганни бўри ейишини”, англаб етмаган бўлсак?! Эй, авлод, бунга боболар руҳи рози бў-лолмайди, ахир.

Эй Туркистонликлар (уларнинг ҳозирги номлари: ўзбек, тожик. туркман, қозоқ, қирғиз )! Бизнинг эркимиз, бахтимиз, озодлигу ҳақиқий мустақиллигимиз – бу бизнинг чинакам бирлигимиздадир! Бу ҳақиқатни унутмайлик! Бу ҳақиқатни Туркистон тупроғида яшовчи ҳеч бир кимса унутишга ҳаққи йўқ!

Аммо мен ҳам студентлик ва ундан сўнг ҳам маълум замон ўзбек миллатчиси бўлиб, қолдим. Бу нотўғри, жуда катта хато эди. Бу менинг бизнинг-туркистонликлар душманининг сиёсатини яхши ахиригача тушунмаслигимдан келиб чиқарди. Тўғрисини айтсам, менинг маҳаллийчилигим, яъни мендаги ўзбек миллатчилиги 1989-1991 йилларгача давом этиб, советлар тугаш арафаси менда маҳаллийчилик иллати тўла барҳам топди, десам тўғри бўлади.

Талабалик давримга оид яна бир воқеа, менинг характерим ва инқилобий интилишларимдан белги бўлиб ҳисобланади. Воқеа 1961 йилда содир бўлганди. Биз бу замон 4-курс студенти эдик. Мен ҳам университетнинг Самарқанд шаҳар Авиатсионная кўчасидаги ётоқхонасида яшардим. Мен ўзимни яқин тутадиган курсдошларнинг деярли барчаси шу ётоқда яшардилар. Йилнинг апрел ёки май ойи эди, шекилли, ётоғимизда бироз тинчлик бузилди. Уни ҳам шу шаҳарлик тожик аталмиш болалар келтириб чиқаришдилар. Ётоқда дам олиш кунлари танса (рақс), деган бир русча ўйин бўларди. Рақсга асосан рус талаба қизлар чиқишардилар(негадир ётоғимизда рус ўғил студент болалари яшамасдилар). Ўзбек талаба қизларимиз у замонлар бунақа рақсларга одатда чиқишмасди, улар бу каби завқларни қизлар учун аҳлоқсизлик ҳисоблашардилар. Тансага шаҳарлик йигитлардан бир қанчаси ҳам келишарди. Тўғриси мен ҳам бу тансаларга деярли чиқмасдим. Чунки русча танса тушишни билмасдим. Аслида ўзбекча ўйинга ҳам йўқ эдим. Аммо бир икки сафар тансага тушган ерим ҳам бўлганди. Ана шу тансага келишадиган шаҳарлик болалар, бир куни ётоқда яшовчи 1-2-курс болаларга нисбатан бироз номуносиб муомалада бўлишибдилар, яъни улар студент болаларни кўчада тўхтатиб уларнинг нарсаларини (кийим, фотоаппарат ва бошқа шу каби нарсаларини) тортиб олишибдилар. Бу ҳол бир-икки марта такрорланибди. Бир кун,  улардан – шаҳарликлардан (тансага қатновчилардан)  бир қисми, ҳар ҳолда катталари эмас, ётоқ эшиги олдида ҳам  тегажаклик қилишган экан, юқори курс студентлари буни кўриб, шаҳарликларга бироз жазо биришибди, яъни шаҳарлик безори болаларни уриб-суриб ётоқдан ҳайдаб юборошибди. Бу ҳолдан шаҳарликларнинг “буюклари“  аччиқланиб, “гуноҳкор”, яъни шаҳарликларни уришни ташкил этган студентни топишмоқчи бўлибдилар. Аммо мен бу воқеалардан мутлақо хабарсиз эдим. Ўша кунлар негадир мен ётоқда бўлмаган эканман. “Катта” шаҳарликлар ташвиқотчини излашиб, ётоғимиз буфетчиси Нарзи акани сўроқ қилишибди. Нарзи ё билиб, атайлаб ёки тахмин қилиб, шаҳарлик “ўч” олувчиларга мени ва Янгибойни  (Бу йигит Янгибой Темиров, Самарқанд вилоят Париж районидан бўлиб, мен билан бир курс ва бир гуруҳда ўқирди) асосий айбдор, деб айтибди. Шаҳарликларнинг энг “зўри” Воси исмли бириси эди. У ётоқда яшайдиган бир арман қизи олдига жуда кўп келарди, ётоқхонада баъзан-баъзан ташкил этиладиган тансага ҳам доим келиб турарди. Ўша Воси оқибатда ўша арман қизига уйланган ҳам эди.

Хулоса шулки, кунлардан бир кун Восибой бизни (мен ва Янгибойни) ётоқ яқинида тўхтатиб, силар бизнинг ёши кичик болаларни ноҳақ жазолабсилар, деб бизга “ултуматум” ҳаракат қилди. Биз ундан “сенга бу гапни ким, айтди”, деб сўраган саволимизга Нарзи айтди, деб жавоб берди. Ана шу моментдан бошлаб воқеалар бошқача йўл билан ривожланди. Энг аввал биз Воси билан бирга Нарзининг олдига келдик. Нарзи дарҳол қасамга ўтди, албатта, яъни бизларнинг ўша жанжалда бўлмаганлигимиз ва Восиларнинг янгилишаётгани ҳақида сўзлай бошлади. Ҳақиқатан ҳам биз бўлган воқеалардан хабарсиз эдик, ахир. У кун шу билан, яъни Нарзининг қасами билан тинч ажралдик. Аммо биз бу маш-машага яхшилаб нуқта қўймоқчи бўлдик.

Биз, бу замон 4-курсдамиз, ўзимизни катта одам, шаҳарга “эга”, деб  ҳисоблайдиган даражага келиб қолганмиз. Ҳақиқатан ҳам Самарқанд шаҳар ўзимизникилигига, унга эгалигимизга ҳеч кимда эътироз йўқ ва бўлиши ҳам мумкин эмасди, албатта. Шунинг учун Восининг бизни кўчада тўхтатиши бизнинг иззат-нафсимизни бироз тирнади. Энди биз Восига ва унинг бутун дўстларига сезиларли жавоб беришни режалаштирдик. Юқорида айтганимдек, шаҳарлик болаларда доим совуқ қурол (пичоқ) бўлади. Шу сабабли улар билан бирор муомалани ҳал қилганда буни ҳисобга олиш керак. Биз, студентлар ундай қурол олиб юрмаймиз. Шунинг учун улар билан ҳисоблашишнинг ўзимизга маъқул икки йўлини ишлаб чиқдик.

Биринчи йўл, музокара йўли, яъни Воси бошлиқ шаҳар болалари билан ўзаро  аниқ шартлар асосида тинч келишиб олиб, тинч-тотув яшаш. Бу ҳолда бизнинг шартларимиз: улар бошқа ётоққа келишмайди, ҳатто тансага ҳам улар келмаслиги керак. Болалардан тортиб олишган нарсаларни қайтариб беришлари лозим. Яна шунга ўхшаш бир қатор шартларни туздик. Бу “ультиматум”ни Восиларга ким етказиши  керак? Бунинг учун вакиллар ҳам топдик. Студентларнинг бирмунча “хулиган-безори” сифатлари ҳам бўларди, албатта. Улар-бизнинг «ҳулиган»ларнинг кўпчилиги филология ва тарих факултетларида ўқишарди. “Хулиган” студентларни йиғиб, уларга масалани тушунтирдик ва уларни бизнинг элчиларимиз бўлишларини таклиф қилдик. Бизнинг “элчилари-миз” шартимизга кўниб, шаҳар хулиганлари олдига кетишди. Бизнинг вакилларимизнинг хабарига кўра, қарши тараф бизнинг шартларимизни қабул қилишган. Шундан сўнг шаҳарликлардан амалий ҳаракатни кутдик. Уларнинг амалий жавоби нима бўлди, денг? Бир кун кечқурун Воси ва яна бошқа бир-иккитаси (уларнинг кекса хулиганлари ҳам бўларди, шулар ҳам)  келиб, ётоқхона буфетида ўтириб олишди. Бизнинг “разветкамиз” маълумотига кўра улар биз билан тепалашишга тайёрланиб келишган. Бояги кекса хулиганларнинг сумкаларида тошлари бўлган. Ана шунда биз иккинчи режамизни амалга оширишга киришдик. Иккинчи режа, ётоқхонада яшавчи  барча сту-дентларни “жанг”га солиш ва хулиганлар билан батамом орани очиқ қилиш эди. Бу режани бугун мана шу буфетда ўтирган хулиганларни тутиб олиш (“асирга олиш”) билан амалга оширмоқчи бўлдик.

Аслида биз бу ҳолни ҳам олдиндан ҳисобга олиб, бунга маълум бир тайёргарлигимиз бор эди. Хулиганлар буфетда ўз режаларини маслаҳатлашар экан, биз ҳам дарҳол ишга киришдик. Студентлардан икки-уч гуруҳ туздик. Уларнинг бир гуруҳи доим ташқарида қолиб, буфетнинг деразаларини қўрқлаши лозим эди. Чунки биз уларга ҳужум қилганимизда улар деразадан қочиб кетиши мумкин эди. Бир гуруҳ эса, телефон ва светни учириши керак эди, бошқалар командани кутиб хоналарида ҳозир туришлари шарт эди. Биз уч-тўртамиз жараённи бошқармоғимиз лозим эди.

Вақт ҳам кечқурун соат 9-бўлиб қолди. Бизнинг ҳисобимиз бўйича жанжални улар бошлашлари керак эди. Аммо охир, оқибатда улар қўрқди, жанжал бошлай олмадилар. Кексалари секин сумкаларини кўтариб буфетдан чиқиб кетишди. Аммо Воси мардлик қилиб, буфетда ўтираверди. Биз эса, масалани бошқа вақтга қолдира олмасдик. Чунки биринчидан, биз ҳар куни ёки кунора улар нима иш бошлар экан, деб хавфда, юрагимизни қўлда ушлаб ўтира олмасдик. Иккинчидан, улар бирортамизга ёмонроқ зарар келтириши ҳам эҳтимолдан ҳоли эмасди. Шунинг учун энди биз фақат Восининг ўзини асир олмоқчи бўлдик ва тузилган гуруҳларга керакли команда берилди.

Хуллас, биз жараённи бошқарувчилар буфетга кирдик. Ташқарида ва коридорда дарҳол свет ўчди. Шу замон Воси эпчиллик қилиб, икки қўлига буфетнинг иккита пичоғини олиб, буфетнинг прилавкаси тагига кириб олди. Бир участкавой милитсионеримиз ҳам бўларди, у киши асли хоразмлик эди. У ҳам шу ерда. Унинг ҳар кунги вазифаси, шундай бўлса-да, ҳар эҳтимолга қарши уни биз ўзимиз атайлаб чақириб келганмиз. Ҳатто ётоқхонага қўшни яшайдиган Ходи Орифович Абдуллаев исмли (раҳматли) математика факултети декан ўринбосари бўларди, у одамни ҳам раҳматли Эшпўлот (Бу йигит ҳам менинг курсдошим эди. Мен бу сатрларни ёзаётган замонда Эшпўлот раҳматли бўлганди.) билан бирга бориб бугун бўлиши тахмин этилаётган ҳодисадан огоҳлантириб қўйгандик. Бизнинг ҳисобимизга кўра, Х.О. Абдуллаев ётоқда нима бўлаётганини, бўлганини билмаслиги керак эди. Ҳақиқатда ҳам у киши ўша куни уйида ётмаган эди.

Ана шундай қилиб, Воси прилавка остида, буфет зали тўла студентлар. Милитсионер прилавканинг бир бурчагида, унинг ёнида раҳматли Эшпўлот болаларга “қўйинглар яхши бўлмайди”, деб турарди. Эшпўлотнинг “қўйинглари“ ёлғондакам эди. Аммо чироқ (свет) ўчирувчилар, чироқни бир ўчириб, бир ёқиб туришибдилар. Свет ўчганда болалар прилавкага қараб кифер шишаларини отишарди, свет ёнганда тўхташарди. Ёруқда бутилкалар отилса ким атаётгани билиниб қоладида. Шунинг учун қоронғида отишардилар. Шунақа ўйин давом этиб турган бир маҳалда, свет ёнувининг навбатдаги бирида Воси икки қўлида иккита кифер шишаси билан шундай бир тезликда прилавка устига ирғиб чиқдики, унинг тезлиги одамзоти ҳайрон қоларлик даражада тез эди. Қўлидаги шишаларни залга, яъни болаларга, ўзини эса, деразага отса бўладими? Дераза билан прилавка ораси камида икки метр келарди. Деразадан ташқари томон ҳам бир метрдан баланд эди. Лекин Восига ҳеч нарса бўлмади. У шу йўл билан қочиб қутулди. Одам бирор хавфдан чинакамига қўрқса шунақа бўлса керак. Ташқарида бизнинг деразани қўрқловчиларимиз эса, бояги ўчир-ёқда “постларини” ташлаб ичкарига, томошага кириб кетишган эканлар. Шунинг учун Восини ҳам қочириб қўйдик. Бир ҳисобдан Аллоҳ ўзи бошқариб, бизни ёмон ҳолдан қутқарган экан. Акс ҳолда Воси қўлга тушиб, уни болалар уриб майиб қилиши ёки бошқа бир фалокат бўлиши ҳам мумкин эди.

Шундан сўнг, бутун ётоқхона нима тўғри келса шуни қўлга олишиб, шаҳар бўйлаб Восини қидиришга отланишди. Ётоқхона атрофидаги шаҳарликларнинг  уйларига кириб Восини излашдилар, болалар. Аммо уни топиш мумкин бўлмади. Кейин билсак, Воси медтехникумда  ўқийдиган болалар яшайдиган квартираларнинг бирида кароват остига яширинган экан. Студентлар эса, шаҳардан ташқаридан келиб, яшайдиганларнинг квартираларига киришмагандилар. Аммо студентлар шаҳар бўйлаб юриб, йўлда учираган бир неча шаҳарлик болаларни тутиб, уришдилар. Уларнинг ичида битта бегуноҳи ҳам бўлган экан. Восининг укасини эса, университет бош биноси ҳавлисида тутиб олишдилар. Болалар уни роса тепишиб, ташлаб кетишаётгандилар. Бир замон студентларнинг бири оёғига пичоқ урилгани маълум бўлди. Восининг укаси(унинг исми Наби эди) оёқлар остида ётиб, уни тепишаётганларнинг бирининг оёғига пичоқ уриб улгурган экан, бемаза. Ундан сўнг яна қайтадан болалар уни хушидан кетгунча тепишди. Биз (мен ва Эшпўлот раҳматли иккимиз), бир фалокат бўлмасин, деган мақсадда уни болалардан  ажратиб олдик.

Бу орада чамамда 200, балки ундан ҳам кўпроқ студентлар университет бош корпуси ҳавлисида тўпланиб қолди. Наби тутиб олинган жой ҳам шу ер эди. Оқибатда бутун шаҳар милитсияси оёққа турғазилди ва улар университет бош корпусига келишдилар. Студентларни тарқатиб юбориш мақсадида уларнинг устидан ўқ отиш ҳам бўлди. Аммо студентларнинг шаштини бостириш мум-кин бўлмади. Қисқаси, натижада студентлар университет бош биноси ҳавлисидаги ошхона олдида беихтиёр, истехияли бир равишда тўпланишда давом қилишди. Бу ерга Самарқанд шаҳар ва вилоят милитсия бошлиқлари, яна қўшимча бир гуруҳ қуролланган милитсионерлар ҳам келишди. Студентлар уларни ураб олишди. Милитсия бошлиқлари машиналари устига студентлар чиқиб ўти-риб олишганди. Ҳар ким ҳар нарса сўзларди. Студентлар бирин-кетин сўзлар, милитсияни порахўрликда, нохолисликда, ёмон ишлашда айблашарди. Милитсиянинг қанчалар тарқалинглар, деб дўқ ва пўписаларига  қарамасдан студентлар тарқалишмадилар. Бир қанча вақт милитсия ва студентлар ўзаро бир-бирига рўпора тургандан сўнгра университет ректори бу ерга етиб келди. Уни махсус чақиришган бўлсалар керак. Ўша замонлар университет ректори боилогия фанлари доктори, профессор Ахрор Тўлаганович Тўлаганов, исмли киши эди. Ректорнинг бирмунча тушунтиришидан сўнгра студентлар тарқашди. Ўша кечаси Ректор биз билан ётоқга бориб у ерда ҳам суҳбат ўтказди.

Эртаси кундан бошлаб, бу иш анча вақт муҳокама қилинди. Ҳатто жинойи иш очилиб тергов ҳам бошлаб юборилди. Студентлардан фақат бир киши, Пўлот Холқўзиевнинг терговда қатнашишига тўғри келди. Хулиганлардан 13 киши терговда қатнашиб, 13-и ҳам бир йилдан уч йилга қадар қамоқ жазоси олишдилар. Бу жараёнда, яъни тергов жараёнида битта П. Холқўзиевдан бошқа студентларнинг қатнашмаганлиги ва уларнинг бирортасига зарар етмаганлиги ректорнинг хизмати эди, албатта. Акс ҳолда милитсия бизнинг жуда кўпчилигимизни “жинойи“ жавобгарликка тортишлари мумкин эди. Чунки биз кеча милитсиянинг каттаси-ю кичигини ростдан қаттиқ ҳақорат қилгандик. Бизга Аллоҳ ёрдам етиб,  милитсиянинг катталаридан бири, яъни шаҳар ички ишлар бўлими бошлиғи, милитсия генерал майори Мирзаев исмли, бириси жуда катта хатога, адашишга йўл қўйди. Унинг бу хатоси бизга кўп ёрдам берди.

Тўполон бўлгандан кейинги кун университет ректори қабулхонасида шаҳар ва вилоят милитсияси бошлиқлари, студентлар вакиллари иштирокида учрашув бўлди. Студентлар вакиллари сифатида университет комсомол комитети секретари (Холиёров Холмирза), ётоқхонадан мен, Эшпўлот раҳматли, Пўлот  Холқўзиев, яна ким ҳам борди қатнашаётгандик. Х.Холиёров ва Эшпўлот раҳматли ташқи кўринишдан, яъни гавда, юз кўринишдан бир-бирига ўхшаб кетишардилар. Шунинг учун шаҳар милитсияси бошлиғи Мирзаев  “кеча мени урмоқчи бўлди мана бу студент”, деб Х.Холиёровга тормашиб қолсачи. Кеча ақшом унга ўдағайлаган, аслида Холиёров эмас, Эшпўлот эди. Бу ҳол,  яъни милитсиянинг каттакон бир бошлиғининг бундай адашиши жуда яхши бўлди, бизнинг ўзимизни ҳимоя қилимизда бу жуда қўл келди. Холиёров ҳам бу адашишдан фойдаланиб дарҳол роса боблаб унга жавоб қайтарди. Чунки кеча ақшом Самарқандда тўполонлар бўлаётганда Х.Холиёров Тошкентдан Самарқандга поездда келаётган бўлган. Унинг қўлида поезд билети ҳам бор эди. Ҳар ҳолда орган одамлари ўшанда уялиб қолишганди. Шу билан уларнинг пўпаги ёрилиб, жим бўлиб қолишди. Бу воқеанинг оқибатида биз анча кучландик. Энди милитсиянинг ҳар қанақанги даъволари, бизга қарата ўтказиладиган оператсиялари адашишга чиқадиган шароит туғилди. Шунинг учун ҳам улар студентлар ичидан кўпроқ “гуноҳкорларни” топишга урина олмадилар. Чунки бизда бугунги адашишни пеш қилиб, туҳмат, деб туриб олиш имкони пайдо бўлганди. Аллоҳнинг Ўзи сақлаб,  ана шунақа тасодиф сабаб бўлиб, унинг устига ректорнинг студентларни қаттиқ қўллаши оқибатида, ўша жанжаллардан жазосиз қутулиб қолганмиз.

Бу воқеаларда шахсан менинг ролим нимада бўлганди? Биринчидан, ҳамма гап биздан, яъни бизни, Янгибой иккимизни Восининг кўчада тўхташидан бошланди. Натижада воқеаларнинг марказида туришга мажбур қолганлардан бўлдим. Пўлот Холқўзиев эса. тасодифан бу ишга аралашиб қолди-да судгача терговда қатнашишга мажбкр бўлди.

Биз жанжал қилмасдан муроса йўлини ахтарган вақтда Восилар тарафга юборилган вакилларга бизнинг ётоқдан вакил этиб Пўлотни қўшиб юборгандик. Шу сабабдан ҳам Восилар гуруҳи тергов вақтида Пўлотни ёнларига тортишди. Чунки улар қанча кўп студентни айбдор ҳисоблашса, уларнинг даъволари шунча ишончсиз бўлишини билишарди. Шунинг учун улар ҳам фақат биргина Пўлотга ёпишиб олишдилар. Аммо тергов ва суд жараёни давомида Пўлот ҳам тўла айбсиз топилди. Чунки ҳақиқат ҳам шундай эди, ахир. Студентларнинг айби, уларнинг ташкилий кўтарилиши, безори (хулиган)ларни  излаб шаҳар бўйлаб юриши эди. Буни ҳам айб ҳисоблаш мумкин бўлса? Бу ишнинг ташкилотчилари ва уни бошқарувчилар эса, мен билан Янгибой эдик. Аммо бизнинг ҳаракатимиз жиноят эмасди, ахир. Биз ўзимизни ҳимоя қилишга ҳаракат қил-гандик.  Безориларга якка тартибда қаршилик кўрсатиш хавфли бўлгани учун уларга ташкилий равишда зарба бериш йўлини ишлаб чиққандик, холос. Аммо шуни ҳам тан олиш керакки, совет замонида ҳам қандайдир ташкилий норозиликларни уюштириш мумкин экан. Ана шундай, совет замони бўлса-да, бизнинг ташкилий норозилигимиз умуман олганда ўринли чиққанди. Безориларнинг катта бир гуруҳи жавобгар қилиниб, шаҳарда ва ётоқхоналарда тартиб ўрнига тушиб қолганди. Ана ўша бизнинг ҳаракатимиз инертсияси беш-олти йил давом этганди. Ўша воқеалардан сўнг студентлар шаҳарда эртаю кеч бемалол эркин юрадиган яхши шароит вужудга келганди.

Афсус, бизда ҳар доим ҳам бундай кескин ҳаракатларга тайёр кишилар топилавермайди. Бизнинг одамлар негадир жуда “ихтиёткор”, тўғриси жуда қўрқоқ кишилар. Улар доим “менга тегмасалар бўлгани” принсипига қаттиқ амал қилишадилар. Бизнинг халқда “Оқ туя кўрдингми йўқ, қора туя кўрдингми йўқ” ақидасига ёпишиб олганлар кўп топилади. Бизда яна бир мақол бор, у ҳам бизнинг бугунги аҳволимизга жуда мос ва кишиларимиз бу мақолга ҳам оғишмай амал қилишади. “Оч қорним, тинч қулоғим”, дейилади у машҳур мақолда.

Шу ерда ўзбеклар ҳақида тўқилган бир анекдот (кулгили латифа, бизда кўпроқ афанди латифалари, деб юритилади) хотирамга келиб қолди. Шуни ҳам ёзиб қўяйчи, силар ҳам айта-айта юрарсилар.

“Бир замон икки киши, бири рус, бошқаси ўзбек катта жиноят қилишиб ўлимга ҳукм қилинибди. Вақти келиб, ҳукмни ижро этишмоқ учун айбдорларни конвоин (ҳукуматнинг махсус қуролли хизматчилари)  осиб ўлдиришга олиб кетишаётган эканлар, йўлда  рус ўзбек биродарига “қочмаймизми, деса“, ўзбек унга “яна баттар бўлмасмикин?”  дермиш.” Буни қаранг, уларни икки-уч дақиқадан сўнгра осадилар, қочсалар, балки ўлимлари бир неча дақиқага  кейинроқ содир бўлиши ёки қочиб қутилишилари ҳам мумкин, ахир. Энг асосийси, ҳар қандай ҳолатда ҳам киши ўзини ўлимдан қутқариш учун ҳаракат этишга интилиши керак эмасми? Йўқ, менинг “ўта ихтиёткор ўзбегим”, яна ёмон бўлмаскин, деб “усталик”, “ихтиёткорлик“ қилмоқчи бўлади. Ўлимдан ҳам баттарироғи бўлиши мумкин, деб ҳисоблайди. Қаранг, у менинг “ўзбегим“ учун ўлимдан баттари ҳам бўлармиш?! Менинг ўзбекларим мени бағишласинлар … Аммо ҳақиқатан ҳам бугунги бизнинг миллатга бу ҳикоя жуда мос ва унинг хусусиятларини ниҳоятда айнан жуда яхши ифодалайди. Ўзбекнинг хусусиятини бундан ҳам дурустроқ ифодалашнинг имкони ҳам йўқдиров. Билмадим, нимадан ва қачондан бошлаб миллат бунчалик аянчли аҳволга келиб қолган. Тарихимиз мақтанишга арзийди. Бизнинг элимиз ичида мардлар, жанговарлар кўп бўлган тарихда. Катта империя тузган, йиллар давомида урушларда юрган, жаҳоншумул ғалабалар қозонганмасми, бизнинг боболаримиз?! Уларнинг авлодлари қаерда? Биз уларнинг авлоди эмасми? Нега биз бунча қўрқоқмиз, нега бунча “ихтиёткормиз”? Тарихимиз буюк бўлса-да, нега бугунимиз бунчалар, мислсиз аянчли бўлиб қолмоқда?

Мен одамларимизнинг, айниқса эркакларнинг ўлимга тик қарайдиган бўлиб етишишларини истайман. Сиз ҳам болаларим, ўғилларни мард, ғурурли етиб ўстиришга ҳаракат қилинг. Инсон учун, ҳақиқий инсон учун, эркак учун энг муҳим, энг асосий шан-шараф, бу қандай бўлмасин жон сақлаб тирик қолиш эмас, аксинча энг буюк шан-шараф, ҳеч бир ҳолда, ҳеч бир ерда, ҳеч кимга ва ноҳақлик олдида тиз чўкмасликдир! Тиз чўкиш ўрнига ўлимга тик мардона боришдан ҳам буюкроқ шараф йўқдир бу оламда!

Ихтиёткор бўлишлик, мушт ишлатиш ўрнида бошни, ақлни ишлатиш, ҳис-ҳаяжон ерида тафаккурни ишлатиш, бу ажойиб, яхши хусусият. Бундай яхши, ижобий инсон хусусиятини, кишиларнинг ўзаро муомаладаги бу ижобий усулни анекдотдаги каби аянчли ҳолгача тушуриб юбормаслик тўғрисида сўз кетмоқда. Афсуски, сўз билан, ақл билан битадиган ишни мушт билан битириш каби аҳмоқлик ҳам кўпинча яна бизда учрайди. Мен эса, ҳақиқий ақлли ва мард авлод эттиштириш ҳақида сўзламоқчиман. Болаларни ақлли ва ботир бўлиб ўстиришга урининглар демоқ истайман.

Бу ерда мавзу яна бироз бошқа тарафга бурилди. Чунки фикр келган жойда ёзилмаса, кейин хотирадан кўтарилади ёки мазмуни бошқачароқ бўлиб қолади.

Яна шаҳарликлар билан можарога қайтамиз. Биз шаҳар безорилари билан орани очиб олганимиздан сўнг, энди студентлар орасида бошқа қўрқув бошланди. Чунки бунга керакли асослар бор эди. Масалан, шаҳарлик болалар кечалари ётоқхонада баъзи хоналарга киришлари ва болаларга зарар ва ташвишлар бериши мумкин эди. Улар ҳақиқий безорилар, биз эса оддий тинч студентлармиз, ахир. Улар ҳеч бўлмаганда пичоқ билан юришади. Бизнинг ёнимизда эса, нон кесишга мўлжалланган оддийгина пичоқча ҳам бўлмайди. Шунинг учун кечалари ётоқни қўруқлаш керак, деган хулосага келдик. Бунинг учун махсус навбатчилик ўрнатдик. Икки қаватли ётоқнинг ҳар қаватида тўрттадан саккиз кишилик навбатчилик графиги туздик. Стулларни синдириб, уларнинг оёқларидан навбатчилар учун “ҳужум“дан ҳимояланиш “қуроли-таёқлар“ ясадик. Навбатчиларимиз стул оёқларини ушлаган ҳолда ётоқ қаватларида тун бўйи навбатчилик қилиша бошлагандилар. Бу ишларнинг ташкилотчиси асосан мен ва Янгибой бўлган эдик.

Шунақа қилиб, кечалари ухлай олмай, ўзимизни стул оёқлари билан қўруқлаб юрган бир замонда, ётоқхона атрофида яшовчи бир кампир Аллоҳнинг қарзини узибди. У ерда таъзия бошланиб қолди. Жаноза чиқадиган уй олдида анчагина одамлар тўпланган. Биз эса, мен ва Эшпўлот раҳматли иккимиз кўчага, яъни шаҳарга чиқмоқчи бўлдик. Аммо бизнинг шаҳарга чиқиш йўлимиз ўша таъзия бўлаётган уйнинг олдидан кечарди. Ётоқдан шаҳарга чиқиладиган бошқа йўл йўқ. Иложсиз, ўша ердан ўтишга “мардларча“ жазм қилдик. Аммо юракда хавф бор, таъзияда ўтирганлар орасида биздан азият чекканлар бўлиши мумкин ва улар бизни бошқаларга ҳам кўрсатади, деб хавфсираймиз. Кўнгулда ғулғула, аммо кўринишдан тетик ва мардларча одамлар орасидан ўтиб кетаётибмиз. Ўша замонлар мусулмонча бирор таъзия билдириш тартиби ва усулини ҳам дуруст билмаймиз. Биз каби мусулмончиликни билмайдиган ёки унга эътиборсизликни одамлар нормал қабул этиши Совет замони яшаш тарзига мос эди. Шунинг учун бизнинг таъзияга бурилмаслигимиз биз учун ҳам, у маросимда турганлар учун ҳам ҳеч қандай ноқулайлик туғдирмасди. Шу сабаб бизнинг у одамлар ўртасидан ўтиб кетаверишимиз нормал ҳолат эди. Иш қилиб, нима бўлса, бўлар қилдикда, таъзияга йиғилган одамлар ўртасидан ўтиб кета бошладик. Хотирамда йўқ, ўша ерда туришган одамлар билан саломлашдикми ё йўқ. Одамларнинг ўртасига келганда улардан бири Эшпўлотни тўхтатса бўладими? Билмадим, раҳматли қандай ҳолга тушган бўлса? Мен эса, унга эътибор бермай, ҳеч нарсани билмагандай ўтиб кетавердим. Эшпўлот бироз ушланиб қолди. Ана энди ҳар каллада ҳар хил хаёл. Бизда қўрқув, уларда эса, биздан ёрдам олиш умиди хаёли кезмоқда экан. Эшпўлот ҳам ҳа, демай орқамдан етиб келди.

Ана қизиқ! У бечора одамлар, бизни, айниқса мени каттакон мансабдор киши ҳисоблашибдилар. Шунинг учун менинг ёнимда келаётган ўртоғимни тўхтатиб, ундан бир ишни битиришда воситачи бўлишни илтимос этмоқчи бўлибдилар. Улар мени шаҳар ижрокомида ишлайдиган мансабдор, деб билибдилар – да, Эшпўлотга, “Мана қаранг, бу ерда бир қаровчиси йўқ кампир қазо қилди, унга ўлим харажатлари учун бироз ёрдам керак. Эртага биз у кишининг (яъни менинг олдимга) олдига ёрдам сўраб борамиз, дўстингизга айтиб қўйинг бизга бироз ёрдам қилсин“, дейишибдилар. Ана энди кулишни кўринг. Эшпўлот раҳматли бундай ҳолларда, устаси фаранг одам эди. Шунинг учун ваъдани роса боблаган, албатта.

Йўқ, ҳар ҳолда шаҳар безорилари бизнинг кескин ҳаракатларимиздан ҳақиқатан қўрқиб қолишди, бошқа ётоққа яқинлашмадилар. Аммо биз эҳтиёт чораларини бир ой давомида ҳеч сусайтмадик. Безорилар ётоққа келмади-ю, аммо ётоқда стуллар синиб битди. Чунки ётоқда икки юздан кўпроқ студент яшарди. “Қурол“га эса, стулларнинг фақат узун оёқлари ярарди. Шунинг учун камида юз стул синдирилган бўлса керак.

Хуллас, безорилар ўз жазоларини олдилар. Ҳаёт аста-секин ўз изига тушиб кетди. Аммо бу воқеа узоқ вақт ўз таъсир кучини йўқотмади. Салкам олти-етти йил бу каби безориликлар шаҳарда тўхтаб қолди. Ундан сўнгра шаҳардаги ўша безориликлар яна бошланди, албатта. Чунки барча қонунсизликлар бошида совет милитсиясининг ўзи турарди. Ҳатто улар шу безориликлар ҳисобидан шахсий даромат қилишардилар. Шунинг учун бу безориликка совет милитсияси ёрдамида қайтадан йўл очилди.

Менинг студентлигим давридан тахминан 20 йил сўнгги Самарқанд, менинг болаларимнинг шаҳарлари ҳисобланади. Шаҳарнинг у кейинги даврини улар ўзлари яхши биладилар. Одатда шаҳарнинг икир-чикирлари ёшларга кўпроқ кўринади. Чунки улар ўзлари ҳам қандайдир даражада шаҳар ҳаётини ташкил этади ва унинг бевосита қатнашчиси бўладилар, ахир. Мен эса, бу замон бошқа гуруҳ, бошқа котегория кишиси эдим. Шаҳарда бўлаётган жўда кўп воқеалардан, айниқса шаҳар ёшлари ҳаётидан мен энди бирмунча четда эдим. Ҳар ҳолда Самарқанд доим ҳам унча тинч шаҳар ҳисобланмаган. Уни бирор беш йилга нисбатан барқарорлаштирган ҳам менинг болаларим дадаси ва унинг “инқилобчи“ шериклари ҳисобланади. Буниси ҳазил. О, қани эди, Аллоҳим бизга, менга ва менинг ҳамфикрларимга Ўзбекистонда ҳам тартиб ўрнатиш имконини насиб этса! Ноумид шайтондир, Аллоҳдан умидим улкан. Умидларим рўёбга чиқар, иншоолоҳ!

Менинг ҳаётимга, жумладан студентлик ҳаётимга тегишли, аммо хотирамдан кўтарилган яна бошқа ҳолатлар ёдга келган жойда қўшимча ёзарман.

 Иккинчи боб.

Иш фаолиятим ва турмушда учраган баъзи ташвишлар.  

Шундай қилиб, Самарқандда беш йилни ўтказиб қўйдим, яъни 1962 йили Самарқанд университетини битирдим. Бир нарсани таъкидлашим керакки, мен ўрта мактабда ва университетнинг биринчи икки курсида аълочи ўқувчи бўлдим. Аммо университетнинг учинчи курсидан бошлаб негадир чарчаб қолдим. Юқорида ҳам сўзлаганим каби, 2-курсдагилигимда бироз хаста ҳам бўлдим. Ўқишда ўзлаштиришимнинг пасайишига, чарчашимга бу хасталигим ҳам сабаб бўлди, аммо сабаблар фақат бугина эмасди. Нима бўлса, бўлди, иш қилиб, менинг ўқишим сифатида бирмунча пасайиш рўй берди, предметлардан оладиган баҳоларим анча пастлашиб қолди. Аммо умумий савиям, атрофга, дунёга қарашим, сиёсатга, ҳаётдаги ўзгаришларга интилишимда ўзгариш бўлмади. Бу соҳада доим илғор қолдим. Шунинг учун Аллоҳга шукр, мен унверситетдан етарли даражада етук мутахассис бўлиб чиқдим, десам мақтаниш бўлмас. Болаларимга ҳар доим, ”Силарда мени, Ўзбекистонда ўсиб, етишган домлаларинг, иш ерларингда коллегаларинг билан мутахассис сифатида солиштириш имконларинг бўлган. Шунга қараб менга ҳам баҳо бера оларсилар, деб ўйлайман” дердим.

Сўзнинг қисқаси, менинг дипломимга иловадаги баҳоларим орасида бир-иккита “удов“(“уч” баҳо) – лар ҳам учрайди. Улар ана шу сўзлаган сабаблар натижаси ўлароқ майдонга келган баҳолардир.

Оқибат мен, университетни битириш арафасида Андижон вилоятига, яъни Андижон вилоят маориф бўлимига ишга тақсим бўлдим. Ишга тақсимланиш масаласи бўйича ҳам юқорида бироз гап бўлганди. Аммо бори, яъни менга насиб етгани ўқитувчилик бўлди. Андижон вилоят маориф бўлими мени вилоятнинг Чуст районига ишга жўнатди. Мактабда ўқитувчилик қилиш анча қийин кечди. Чустда 1962/1963 ўқув йили ишлаб, бошқа у ёққа қайтмадим. Чунки Самарқандга ўрганиб қолган эканман, Андижон жуда узоқлик қилди. У ёқда ҳеч ишни давом этказгим келмади. Энди Самарқандда ишлашга ҳаракат қилдим. Бу ҳам бошида унча қулай бўлмади. Самарқандда иш топганимча ҳам кўп ташвишларни бошдан кечирдим.

Масалан, Самарқанд университетида 1962 йили янги инженер-техник факултети очилиб, унга Михаил Ботирбекович Гукямехов исмли домла деканлик вазифасини бажармоқда экан. Бу киши Абхазия мусулмонларидан бўлиб, менинг ўқитувчим эди ва диплом ишимга раҳбарлик қилганди. Домлам бечора менга иш топишга кўп ҳаракат қилди. Қишлоққа кетмаслигимга асосий сабаб ҳам унинг ҳаракати бўлганди. Аслида у мени университетга, ўзи ишлаётган янги факултетга ишга жойламоқчи бўлди. Аммо бу унча тез битмади. Аслида менинг бошқа ўқитувчиларим, яъни ўзларини тожик ҳисобловчи ўқитувчиларим менинг бу факултетга ишга жойлашишимни исташмадилар. Нима учун мени университетга ишга олишмаганликларининг сабаби Аллоҳга ва менинг тожик ҳисобланмиш домлаларимга аниқ. Менимча, асосий сабаб маҳаллийчилик, майда миллатчилик бўлса керак. Демак, ўша замонларда мен сезмаган миллатчилик деймизми, маҳаллийчиликми кабиларга ўхшаш қусурлар ҳам мавжуд эканда. Университетга ишга жойлашмоқ учун юриб, бу орада анча вақт ўтиб кетди.  Мактабларда ишлар бошланганига бир қанча вақт бўлди. Билмадим, вақт ҳам йилнинг октябрими, ноябрига яқинлашди. Энди район мактабларига ишга бораман десанг ҳам районларнинг узоқ-узоқ жойларида иш топилади. Мен эса, ҳамон ишсиз. Охирий, яна Михаил Ботирбековичнинг тавсияси билан Самарқанд қишлоқ хўжалигини механизатсиялаш техникумидан соатбой иш топилди.  Яхши, техникумда соатлар анча кўп эди. Оилам ҳам кичик, ҳали биттагина боламиз бор эди. Соатбой дарсдан олинган иш ҳақи билан қийналиброқ бўлса-да, кун ўтказса бўларди. Турадиган кирали уйимиз ҳам бир хонадан иборат бў-либ, кираси ҳам анча арзон эди. Уй эгасининг исми Наби, Самарқандлик эроний уруғидан ҳисобланган қардошлардан бири эди. Ўша замонларда ҳам анча қийналдик. Қийналсакда, аммо кунимиз бир нави ўтиб турди. Шукрки, иш қилиб, оч ва далада, бошпанасиз қолмадик.

Униварситетни битирганимдан бир йил сўнгра ҳам аҳволимиз ана шунақа анча ташвишли эди. Шундай қийналиб юрган вақтимда ҳам акам ёрдам бериб турди. Университетни битирдинг, катта одам бўлдинг, энди ўз кунингни, ўзинг кўр, демади акам барака топқур, у доим ёрдамчим бўлди. Акамнинг яхшиликларига мос хизмат мендан қайтмаса, Аллоҳдан қайтсин, амин.

Ҳали иш ерим тайинли бўлмагани сабабли шаҳар бўйлаб доим иш ахтариб юрдим. Кунлардан бир кун Самарқанд пахта тозалаш заводидан механиклик вазифасида ишлашга иш топдим ва дарҳол у ишга жойлашдим. Бу маханикнинг вазифаси тўрт-беш кишидан иборат пахта тозалаш станокларини башқарувчи ишчиларга бригадирлик қилиш эди. Менинг заводга ишга жойлашиш вақтим ўқувчиларнинг пахта териш компаниясига тўғри келиб, менга бирмунча қулай бўлди.  Улар- техникум ўқувчилари пахта теримидан қайтгунларича бу ерда бироз ишга ўрганадиган бўлдим. Заводда иш уч сменада бўларди.

Техникум ўқувчилари пахта йиғим-теримидан қайтгандан сўнг завод ва техникум икковида ҳам ишлаш бироз оғир бўлди. Қанчалик қийин бўлмасин 1964 йил ёзига қадар бу икки ишни ҳам давом етказдим.

Уйимизда иситиш ва овқат пишириш кўмир учоқда бажариларди. Бу учоқларга ёқиш учун кўмир ва уни ёқишда тутантириқ, яъни бироз қуруқ ёғоч ўтин ҳам зарур эди. Шу сабаб ёғоч ўтинни баъзан заводдан орқалаб келган вақтларим бўлган. Пахта тозалаш заводи Самарқанднинг темир йўл вокзали орқасида жойлашган бўлса, бизнинг уйимиз Архитектура институтига яқин бир ерда эди. Уй ва завод орасидаги масофа уч-тўрт километр келарди, балки ундан ҳам узоқроқ эди, шекилли. Ўтинни эса, заводдан  олардим, яъни иш куним давомида имконини топиб, заводдаги тахталардан елкам-да олиб кетишга мўлжаллаб, заводнинг девори орқасига таклаб қўярдим. Иш тугагандан сўнг тахталарни орқалаб уйимга кетардим.

Ана шунақа азиз ўқувчи, мен учун Самарқандда ишга жойлашиш унча ҳам енгил ва жўн бўлмаган эди.

Ҳайрият, 1964 йил ёзга чиқдик. Май ойлари эди, шекилли. Михаил Ботирбекович, бечора энди мени Самарқанд кооператив институти фалсафа кафедрасига лаборантлик вазифасига ишга жойлаштириб қўйди. Фалсафа ва математика унча ҳам бир-бирига мос келмайди. Лекин шунақаси ҳам бўларкан. Мени ишга олишди. Маошим эса, ярим бўладиган бўлди, яъни ярим ставка ишга олишдилар. Институтларда, яъни совет олий ўқув юртларида шунақа “ярим ставка“, деган бир иш бўларди. Бу “ярим ставка“, дегани ҳар куни 8 соат иш куни ўрнида 4 соат ишлайсиз, маошни ҳам ярим оласиз. Лаборантнинг тўла маоши 90 сўм бўларди. Демак, менинг ойлик маошим эса, 45 сўм бўладиган бўлди. Ҳар ҳолда институт номи бор, ишлашни бошлаб юбордим. Аммо бу иш бундан сўнгги менинг турмуш тақдиримни белгилади, десам нотўғри бўлмас.

Бу ерда кафедра мудири, яъни менинг бевосита иш раҳбарим Каримов Рустам Каримович исмли киши эди. Кўп яхши одам эди. Ҳамма Каримовлар ҳам Ислом Абдуғаниевич, яъни лўли бўлавермайди-да. Рустам Каримович июл ойи бошларида, таътилга кетишдан олдин институт ректори билан сўзлашиб мени институт қабул комиссиясида фойдаланишни келишди. Шундай қилиб, Самарқанд кооператив институти 1964 йилги қабул комиссиясига аъзо бўлиб қолдим, яъни институтга математикадан кириш имти-ҳонлари оладиган “экзаменатор“ бўлдим. Аммо бу фаолиятни, кириш имтиҳони олиш фаолиятимни бироз батафсил баён этишим керак.

1.  “Экзаменатор“лигим ҳақида икки оғиз сўз.

Бу ерда “экзаменаторлик“ (имтиҳон олувчилик(қабул этувчилик))нинг, айниқса совет олий мактабларига кириш имтиҳонларини қабул қилувчиликнинг ҳаёт(жамият)даги ўрнини ва унинг аҳамиятини яхшироқ тушунтирмоқ учун аввал совет даври ўқиш системасини, айниқса, олий мактаблардаги ўқиш-ўқитиш системасини, олий ўқув юртларига ўқувчилар қабул этиш системасини англатмоқ лозим бўлади. Чунки бу бир томондан бизнинг келажак авлодга қизиқарли ҳикоя бўлса, бошқа тарафдан бу жуда муҳим ибрат бўларлик ижтимоий ҳолат, ижтимоий муаммо ҳамдир. Бу муаммо ҳам келажакда Ўзбекистонда тўла-тўкис, узил-кесил ижобий, дунё стандартдлари даражасида ҳал етилмоғи керак. Бундай ижтимоий муаммони тўғри ҳал этиш, Ўзбекистонда вужудга келадиган янги жамият ва давлатнинг бажариши, амалга ошириши зарур бўлган муҳим масалалардан биридир.

“Экзамен“ сўзи бу русча сўз бўлиб, ўзбекчада имтиҳон-синов, деганидир, албатта. Экзаменатор эса, имтиҳон олувчи, имтиҳон қабул қилувчи киши-шахс маъносини беради. “Экаменатор“ сўзининг тўла ўзбекча маъноси, имтиҳон қабул қилувчи-қиладиган ўқитувчидир. Бизда, Ўзбекистонда олий мактабнинг ўқитувчиларини “домла“, деб аташ урф бўлган. Шунинг учун “экзаменатор“- бу имтиҳон қабул қилувчи домладир.

Бизнинг замонимизда ўзбекча сўзлашганда русча сўзларни аралаштириб ишлатиш камчилик эмас, балки сўзлашувнинг “кўрки“ ҳисобланарди. Шунинг учун кишилар орасида ҳеч ким “имтиҳон олувчи домла“, иборасини ишлатмасдилар. Унинг ўрнида бемалол “экзаменатор“ сўзини ишлатиб ўзбекча сўзлашаверардилар. Ундан ташқари бу сўз эл ичида жуда машҳур бўлиб,  унинг маъносини билган ҳам, билмаган ҳам “экзамен“ ва “экзаменатор“ сўзларини жуда улуғлаб, ўзбекчада айни жойига қўйиб қўллардилар. Шунинг учун мен ҳам ўз замонимдагидай бу сўзнинг “ширасини“ бузмаслик учун   “экзамен“ ва “экзаменатор“ шаклида қўлладим.

Шундай қилиб, энди совет мактаб системаси, айниқса олий мактаб системаси ҳақида бироз тушунтириш берайлик.

Совет замонида илм олиш, бирор соҳада мутахассис бўлиш асосан икки босқичда амалга ошириларди. Ўрта мактаб биринчи босқич бўлиб, бунда болалар 7-ёшдан, 17-ёшгача ўқишардилар. Ўрта мактабни битирганлиги ҳақида гувоҳномаси бор ҳар бир совет ёшлари мамлакатнинг олий ўқув юртларида ўқишни давом эттиришлари мумкин эди. Аммо улар бунинг учун, яъни олий мактаблар ўқувчилари ҳисобланмоқлари учун бу мактабларга махсус кириш имтиҳонлари (экзаменлари) топширмоқлари зарур эди. Бу кириш имтиҳонлари мутхассисликлар турларига мос равишда ҳукумат томонидан белгиланарди. Имтиҳонлар, қайси мутахассисликка киришда қанақа предметлардан бўлишлиги ҳам тўла ҳукумат ихтиёрида эди. Олий мактаблар, яъни университетлар, институтлар у ёки бу мутахассислик бўйича қанча ўқувчи қабул қилиши ҳам ҳукумат томонидан аниқ белгилаб қўйилган бўларди. Ҳеч бир университет ёки бирор институт ҳукумат белгилаган миқдордан ортиқча битта ҳам ўқувчи қабул қила олмасдилар. Шунинг учун бу системада кўрсатилган чекловлардан келиб чиқадиган бир қатор муаммолар бор эди. Улар барчаси ўрта мактабни битирган ўқувчининг олий мактабга киришини мураккаблаштирувчи қусурлар эди. Масалан, юқорида саналган ҳукумат томонидан белгиланадиган қоидаларнинг ўзи ҳам ёшларнинг олий мактабда ўқишни давом эттириш йўлида бир қатор тўсиқларни келтириб чиқарарди. Булардан ташқари олий мактаб ўқувчиси ҳисобланган ёш киши, бунга эриша олмаган тенгдошига нисбатан  анчагина имтиёзларга эга бўлиб қоларди. Масалан, ўғил болалар олий мактаб ўқувчиси бўлиш даражасига эришса, улар совет армияси сафида хизмат қилишдан озод этиларди. Чунки армияда хизмат қилиш бир томондан икки йил вақтни бекорга йўқотиш бўлса, бошқа томондан совет армиясида хизмат ўтайдиган ёш йигит, хизмат жараёнида ногирон бўлиб қолиши, ҳатто жонидан жудо бўлиши ҳеч гап эмас эди. Ундан ташқари Олий мактабни битирган ҳар бир ёш, иш ери билан таъминланиб, бошқа қатор моддий имкониятларга эга бўлиши ҳам аниқ эди. Қизлар эса, студент-ликка қабул бўлган қизлар айниқса биз томонларда энг аввал қишлоқдаги колхозчилик азобидан-колхоздаги жаҳаннам азобидан қутуларди ва  булар учун ҳам ўқишни битиргандан сўнг иш таъминоти аниқ бўлиб, бирмунча маданийроқ яшаш имкони вужудга келарди. Буларнинг ҳаммаси ёшлар ўртасида олий мактабда ўқишга алоҳида қизиқиш уйғотарди. Шунинг учун улар қўлларида бўлган ва бўлмаган имконлари билан студент – бирон олий мактабнинг талабаси бўлишга қаттиқ интилардилар, албатта.

Оқибатда, яъни ёшларнинг ўрта мактабдан сўнг олий мактабда ўқишларини давом эттириш йўлидаги турли хил табиий ва нотабиий тўсиқларни тўғри йўл билан енгиш ўта мураккаблигидан уни  ноқонуний йўллар билан айланиб ўтиш усули ривожланди. Бу усул  совет олий мактабларида ўқиш системасида хунук бир ижтимоий бузуқликни келтириб чиқарганди. Бунинг натижаси ўлароқ, совет олий мактабларига ўқувчилар қабул қилишда катта ўғирлик, порахўрлик каби хасталик майдонга келиб, у совет даврида ниҳоятда авж олди.

Совет системасидаги бутун қусур, ўғирлик, порахўрлик олий мактабга кириш имтиҳонларини ташкил этиш ва имтиҳонларни “мувафақиятли“ топширганлар ичидан янги студентлар танлаш жараёнида  яққол кўзга ташланадиган бўлди.

Масалан, олий мактабга кириш имтиҳонларида ёшларнинг предметлар бўйича билим баҳоларини нотўғри анқлаш, билими паст ўқувчига юқори баҳо қўйиш каби ноҳақликлар мислсиз авж олди. Нима учун бундай бўларди? Чунки у ерда ўртада пул ўйнарди. Олий мактабга кириш имтиҳони топшираётган боланинг ота-оналари  боласининг имтиҳон баҳосини кўтаришни имтиҳон олувчи (бояги “экзаменатор“) билан маълум миқдордаги порага (пулга) келишган бўларди. Ана энди, имтиҳон вақтида маълум миқдорда пул олган ўқитувчи имтиҳон топшираётган боланинг баҳосини унинг билимига қараб эмас, унинг отасидан олинадиган ёки олинган пулнинг миқдорига қараб аниқларди. Қусур, ноҳақлик илк дафа ана шу ерда, содир бўларди. Шунақа бўлиб, биринчи навбатда имтиҳонлар даврида баҳолар нотўғри қўйилиб, ноҳақлик бўлган бўлса, иккинчиси, ундан ҳам баттарироғи, уларни имтиҳонлар топширилганидан сўнгра студентликка қабул қилиш комиссиясида, яъни мандат деб аталадиган комиссияда содир бўларди. Чунки имтиҳонлардан ўтганлар институтга қабул қилиниши мумкин бўлган ҳукумат нормативидан кўп бўларди-да, уларни энди бу комиссия “саралаши“ керак бўларди. Демак, кимдир ёки кимлардир, мандат комиссиясида институтга қабул қилинмасдилар. Мана буниси жуда ачинарли бўларди. Чунки энг сўнгги маррада “йиқилиш“ жуда аламли бўлади-да, ахир. Баҳоларга фақат меҳнат эмас, бир қанча пул ҳам сарф бўлган-ку, ахир. Бу жараёнда, яъни мандат комиссияси ишлаш жараёнида ҳам пул, пора жуда фаол ишларди. Қисқаси, бу жараён, яъни мандат жараёни бошдан-оёқ буюк бир қимор, қимор ўйини эди.

Совет ўрта мактабини битирган ёш ўғил-қизнинг олий мактабга кириб студент бўлиш жараёнида уларнинг ота-оналари роли алоҳида аҳамиятга эга эди. Қизиғи, балки ачинарли жойи шунда эдики, бу ота-оналар болаларининг ўрта мактабда қандай ўқишлари билан деярли қизиқмасдилар-да, улар ўрта мактабни бир амаллаб битирганларидан кейин бутун имкон ва кучларини, тўғриси бисотидаги моддий бор-бурдини ишга солиб, болаларини олий мактабга ўқишга жойлаштиришга киришардилар. Буни бир томондан тушиниш ҳам мумкин эди. Чунки ҳеч бир ота-она ўғлининг совет армиясида хизмат қилишини ёки қизининг колхозчи бўлиб қолишини исташмасди-да, ахир. Юқорида таъкидлаганимиз сингари боланинг Олий мактабга ўқишга кириши эса, унинг совет армиясида хизмат қилиш ва колхозчи бўлиш каби азоблардан қутулиш йўлларидан бири, балки ягонаси эди. Лекин бу ота-оналар болаларни бироз ўрта мактабда ўқитиб, билимини ҳам кўтариш лозимлиги ҳақида ҳеч ўйлашмасдилар. Аммо бу ерда ҳам бир қатор муаммо ва қусурлар мавжуд эди, албатта. Чунки ўрта мактабда болаларни дурустроқ ўқитиш масалалари ҳам ўзига яраша проблемали эди. Масалан, Ўзбекистонда пахта парвариши ва терим-йиғими исмли миллиатни тиз чўктирган бир бало-дард бўларди. Ўқувчи болалар ўқув йилининг яримини ана ўша пахта “парвариши”да ишлашга кетказардида, болаларнинг мактабда ўқиши, билим-илм олиши масаласи эса, давлат тарафидан иккинчи даражали масалага айлантириб қўйилганди. Аҳвол шунга келиб етгандики, мактаблар болаларни ўқитмасдан, уларга билим ўргатмасдан, уларни синфдан – синфга кўчириш ва ниҳоят улар ўрта мактабни битирди ҳисоблаш давлат томонидан рағбатлантириладиган бўлганди. Ота-оналар эса, бунга кўникиб қолишгандилар. Шунинг учун улар болаларини ўрта мактабда ўқитиб билимли қилишга ҳаракат ҳам қилмасдилар ва болалар мактабда қандайдир билим олиши мумкин, деб ҳисобламасдилар, унга мутлақо ишонч ҳам йўқ эди. Ота-оналар бир умр болаларини олий мактабга киритишга лойиқ пул топиш-йиғиш билан овора эдилар, бечоралар.

Хуллас, юқорида сўзланганлардан бирор нарса тушунган бўлсанглар, у шуни англатадики, Совет олий мактабларида ўқиши лозим бўлган студентликка номзодларнинг аксарияти мутлақо билимсиз кишилар бўларди(ҳеч бўлмаганда Ўзбекистонда шундай эди). Шунинг учун уларнинг олий мактабда ўқиши давомида ҳам порахўрлик, пул билан баҳо олиш жараёни тўхтамасди. Бу ерда ҳам ноинсоф ўқитувчилар истаган бемазаликларни, ярамасликларни қилишардилар. Чунки совет олий таълим мактабларида бунга имконият-муҳит мавжуд эди.

Оқибатда, совет олий мактаблари, юқори савияли мутахассислар етиштирадиган муассаса, юқори таълим учоғи бўлиш ўрнига, кишиларга ҳар беш йилда бир марта диплом ёзиб бериш идорасига айланиб қолганди, десам тўғри бўлар, деб ўйлайман.

Ана энди менинг “экзаменатор“лик фаолиятимга қайтайлик. Юқоридагилар тушунарли бўлса, “экзаменатор“лигим ҳақидаги ҳикоялар ҳам бирмунча тушунарли бўлар, деб ўйлайман.

Замон 1964 йилларга келганида, маслан, Самарқанд кооператив институти(Бу институтни бошқача савдо институти деб ҳам аташардилар) анча “обрўйли“ институтлар қаторида ҳисобланарди. Чунки бу замонга келиб, айниқса совет савдо системасида ўғирлик жуда ривожланганди. Савдо системасида ишловчилар ўз маошларидан ташқари анчагина катта чап даромат қилиш имкон-ларига эга эдилар. Агар уларнинг маълумотлари олий бўлса, савдода бошқарув органларини эгаллаб, чап даромадларини янада ошириш имконларига эга бўлардилар. Институтга “обрў“ ана шундан келаётганди. Қаранг, ўғирлик катта бўлган жой обрўли бўлармиш. Шунинг учун ўша даврларга келиб, бу институтга кириб ўқишни истовчилар сони анча кўпайганди. Демак, бу ерда экзамен даврида ҳам, мандат даврида ҳам “саралаш“ масаласи дуруст бўлади, яъни пора маса-лалари жойида бўлади. Аммо мен эса, мана биринчи йил бу компанияга кирмоқдаман. Менда бу соҳада, олий мактабга кирувчилардан имтиҳон олиш ишида мутлақо тажриба йўқ эди.

Бу институтда август ойида кундуз ўқийдиганлар учун, сентябрда эса, сиртдан ўқийдиганлар учун кириш имтиҳонлари бўлар экан. Мен ҳар икки мавсумда ҳам экзаменатор бўлиб  қатнашадиган бўлдим. Кундузгилар даврида ҳақиқатан тажрбасизлигим жуда билинди. Сиртқиларда ҳам унча “уста“ бўлолганим йўқ эди. Ундан ташқари мен ҳали софлик рамкасидан чиқишни жуда пасткашлик, деб билардим. Аммо яшашимиз, оиламнинг яшаш шароити жуда ночор эди. Ёрдамга, маошимдан ортиқча бирор ёрдамчи маблағга ниҳоятда муҳтож эдик.

Қисқаси, кундузги бўлимда имтиҳон комиссиясида ишлаб Очилбой Шарифов исмли бир қариндошимнинг ўқишга киришига ёрдам беришга уриниб кўрдим, холос. Уни ҳам тажрабасизлик қилиб, баҳоларини паст қилиб қўйган эканман, у мандатдан ўтмади. Менда мандатга таъсир қила олиш имконият қаерда дейсиз. Ҳайрият, кундузги бўлим учун топширган имтиҳон баҳолари билан уни сиртқи бўлимга  қабул қилишдилар.

Сиртқи бўлимда имтиҳонлар олиш даврида, куздаги имтиҳонлар замонига келиб менга имтиҳонда ёрдам беришимни сўраб келувчилар сони бироз кўпайди. Бу даврда бўлган бир энг қизиқ  ҳолни сўзлаб ўтиш лозимдир, деб ўйлайман. Масалан, Самарқандлик, шаҳар магазинларидан бирида ишловчи бир киши менга келиб, “ўн кишининг ўқишга киришига ёрдам беринг, биз ҳам ўз навбатида сизга моддий ёрдамда бўламиз“- деди. Бу таклиф, айниқса ойига 45 сўм маош олувчи мен учун бошни айлантирувчи бир таклиф эди. Аммо мен бундай ишнинг уддасидан чиқиш мумкинлигига ишонамадим ва бундай таклифни қабул қила олмадим, албатта. Қизиғи шунда бўлдики, ўша ўн кишининг ўша йили бошқалар тарафидан ўқишга жойлаштирилганига гувоҳ ҳам бўлдим. Аллоҳга шукр, сабрнинг таги шириндир. Сабр қилдим, сўнгра шукрким менинг ишларим ҳам анча дуруст юришиб кетди. Оқибатда совет Олий мактабларида ўттиз йилдан кўпроқ вақт ишладим. Аллоҳга шукр, кишиларга, ҳамкасбларимга, ўқувчиларимга нисбатан ҳеч бир замон инсоф чегарасидан чиқмадим, десам мақтанган бўлмайман. Бошқа бир жойда ҳам сўзладим. Мен совет замонида яшадим, совет кишилари ёнида ишладим. Улардан ўта фарқли яшашим қийин эди, ҳатто мумкин ҳам эмасди. Шунга қарамасдан имкони қадар инсоф чегарасини сақлашга ҳаракат қилдим. Хатоларим учун Аллоҳ Ўзи ислоҳ этсин мени. Ҳеч кимсага мендан жабр келишига йўл қўймасликка уриндим. Бутун умр одамлар орасида ҳақиқат ўрнатиш, уларнинг  соф ҳаёт кечириш йўлларини топишга саъй-ҳаракат қилдим. Менинг ҳаракатларим ҳар доим ҳам кўзда тутилган натижаларни бермади. Бунинг учун зарур шароитлар ҳам бўлмади, албатта. У замонда, совет замонида мен каби бир-икки кишининг саъй – ҳаракати бирор кўзга ташланарли натижа бериши мумкин эмасди. Аммо бизнинг борлигимиз баъзилар ўйлагандай советлар тузими жуда тинч, барқарор ва сокин эмаслигидан даракчи эди.

Шундай қилиб, ўша 1964-1965 ўқув йили кириш имтиҳонлари қабули давридан бошлаб совет олий мактабида тўла қонли ишчи бўлиб қолдим, десам бўлар. Бундан кейин ҳам менинг ҳаётимда критик ҳолатлар такрорланди. Аммо олий мактабларда ишлашим давом этиб турди.

2. Совет олий мактабида тўлақонли ўқитувчи бўлиб қолишим ҳақида.

Самарқандда кооператив институтида 1965 йили ўтказилган имтиҳон компанияси мен учун деярли яхши бўлди. Бироқ ярим ставка лоборантлик вазифасида давомли ишлашим мумкин эмасди. Шу сабаб давомли иш ставкамни ўзгартириш борасида ҳам ҳаракатда бўлдим. Оқибат, Самарқанд қишлоқ хўжалиги институти қашида Тошкентдаги институтларнинг бирининг (Тошкент қишлоқ хўжалигини ирригатсиялаш ва механизатсиялаш инженерлари институти-ТҚХИМИнинг) ўқув-консултатсия бўлими очилганидан хабардор бўлдим. У бўлимнинг бошлиғи Абдулло Саттаров исмли бириси эди. А. Саттаров мутахассислиги бўйича агроном эди. Мен А. Саттаров билан танишдим ва у бўлимда математикадан соатбой дарс олдим. Янги ўқув йили (1965-66 ўқув йили) учун, яъни 1965 йили ёзида эса, бу ерда бир қатор вилоятлар учун ТҚХИМИ – га кирувчилар учун кириш имтиҳонлари ташкил этиладиган бўлди. “Экзаменатор“лар асосан Тошкентдан келишди ва Самарқанддан ҳам бир-икки кишини уларга қўшиш мумкин бўлди. Шундай қилиб, мен математика бўйича имтиҳон олувчилардан бири бўлдим. Бу менинг кириш имтиҳонлари қабул соҳасида иккинчи йил ишлашим бўлди. Бу сафар асосан болаларимнинг тоғалари, хонимимнинг акаси Ғайрат Юсуфовнинг ўша йили ўқишга киришига ёрдам қилдим. Мен учун бу соҳада ўша йилнинг энг катта иши ҳам шу бўлганди. Чунки бу ишни хатосиз бажаргандим.

Шу йили сентябр ёки ноябрида (аниқ вақтини унутдим) Институт Самарқанддаги ўқув – консултатсия бўлимида доимий ишлаш учун конкурс асосида математикадан ўқитувчи танлайдиган бўлди. Мен ўша конкурсга ҳужжатлар топширдим. Қизиғи шундаки, конкурсда номзод кишилар ўзлари эмас, фақат уларнинг ҳужжатлари қатнашарди. Совет олий ўқув юртларида шунақа ўқитувчи танлов усули бор эди. Менинг бу ҳаракатим бўлим бошлиғи А.Саттаров билан келишиб қилинганди. Аммо масалани фақат бўлим бошлиғи фикри билан ҳал этиб бўлмасди. Ўқитувчи танлашни Тошкентда Институт марказидаги математика кафедраси бажарарди. Шу сабаб мен Институт кафедра мудири суҳбатида ҳам бўлишим зарур эди. Кафедра мудири эса, Ўзбекистонда машҳур олим Тошмуҳаммад Қори Ниёзий, деган бир киши эди. Бу одам Сталин қатағони давридан омон қолиб, яшаётган, эски – исломий саводи яхши чиққан бир киши эди. У замонлар биз унинг фақат машҳурлигини билардик. Чунки Қори Ниёзий номи республикада машҳур эди. Аммо машҳурлик нималар билан белгиланишини ҳам яхши билмасдик. Иш қилиб, бу киши Ўзбекистонда номи улуғ бир одам эди.

Энди менинг олдимда ўша замон Ўзбекистонининг энг машҳур математик олими, энг машҳур кишиси билан учрашиш ва суҳбатда бўлиш каби масъулиятли бир иш турарди. Ҳақиқатан, ўша замонлар ўзбек тилида математикадан биргина Қори Ниёзийнинг китоблари нашр қилинган эди. Аммо негадир бизнинг университетдаги устозларимиз унинг китобларини ўқиш учун бизга тавсия қилишмагандилар.

Хуллас, Қори Ниёзий домланинг олдига у билан учрашувга борадиган бўлдим. Аммо бу машҳур учрашувга қайси вақтда Тошкентга боргандим хотирамдан кўтарилди. Бироқ учрашув таассуротлари жуда яхши хотирамдадир.

Учрашув тайинланган кун эрталаб соати 11-ларда мен Қори Ниёзий домланинг олдига кирдим. Кобинет анча катта эди. Кобинетнинг турида жуссаси кичикгина бир одам ўтирарди. Тўғрисини айтсам менинг тасаввуримда у одамнинг тана-гавдаси ҳам буюк бўлиши керак эди. Одатда шундай бўлади, номи жуда машҳур бўлиб кетган одамлар уларни ҳеч учратмаган киши тасаввурида ҳамма тарафдан улкан туюлади. Менда Қори Ниёзий домла ҳақида ҳам шунақа тасаввур бор эди. Аммо амалда эса, Қори Ниёзий гавдаси тасаввурнинг тескариси чиқди.

Хуллас, Қори ниёзий мен билан кўп узоқ сўзлашмади. У фақат бироз менинг ҳаётим ва қандай дарсликлардан фойдаланишим ҳақида сўради. Мен унга “Сизнинг китобларингиз мен қўлланадиган асосий дарсликлар ҳисобланади“, дедим. Менинг бу жавобим, дипломатия эди, албатта. Чунки мен у кишининг китобидан фойдаланмасдим. Бизнинг устозларимиз бизга бошқа китоблардан дарс беришганди, ахир. Ҳақиқатда ҳам Қори Ниёзий китоблари ўзбек тилида бўлса-да рус тилидаги китобларга нисбатан бирмунча бўш, саёзироқ ёзилганди, шекилли. Хулоса шу бўлдики, Қори Ниёзий домла менинг ишга қабул қилинишимга рози бўлдилар. У кишининг розилиги, математика кафедрасига ишга қабул қилиш ҳақида буйруқ чиқиши билан тенг кучли экан. Шундай қилиб, мен, ТҚХИМИ математика кафедрасининг Самарқандда ишловчи “Катта ўқитувчиси” бўлиб қолдим. Совет олий мактабларида, профессор, дотсент, Катта ўқитувчи, ўқитувчи ва лаборант деб аталадиган иш унвонлари бўларди ва уларнинг ойлик маошлари ҳам шу тартибда юқоридан пастга қараб камайиб келадиган қилиб белгилаб қўйилганди. Мен эса, Оллоҳу таолонинг қудрати билан совет олий мактабида учинчи даражали маош оладиган ўқитувчи бўлиб қолдим. Мазкур вазифада мен то 1972 август ойига қадар ишладим.

Қорий Ниёзий домланинг менинг тасаввуримдаги шакли ва аслида эса бошқача бўлиб чиқиши, инсонлар орасида тез-тез учраб турадиган бир психологик ҳол бўлганлигидан, шу ерда ўша психологик ҳолатга оид бошқа бир мисолни ҳам айтиб ўтишни лозим кўрдим. Биринчиси, шу Қ.Ниёзий домла билан бўлган ҳол. Яъни домла ҳақида жуда кўп ёзилгани, унинг номи машҳур бўлиб кетгани оқибатида, унинг ҳақида киши тасаввурида ҳар тарафлама фақат буюклик шакланишидир. Бу киши психикасига оиддир. Иккинчи мисол, ўқувчига ҳам бироз ибратлироқ бўлар, деб ўйлайман.

Бу воқеа, мен математика фанлари олимлигига кандидатлик дессертатсиямни ёзиб тугатганимдан сўнг бўлаганди. Советларда дессертатсия ҳимоя қилиш тартиб қоидасига кўра иккита олим (бири албатта фан доктори бўлиши шарт) ҳимояга қўйилаётган дессертатсияни ўқиши ва унга ижобий таҳриз (ижобий баҳо бериши) ёзиши керак бўларди. Дессертатсия ҳимоя қилмоқ истаган изланувчилар, фан докторини мамлакатнинг марказий шаҳарларидан танлашга ҳаракат этардилар. Унинг ҳам Москва бўлишига кўп аҳамият бериларди. Чунки бунга жиддий сабаб ҳам бор эди-да. Ҳимоя этилган дессертатсиялар Москвага жўнатилиб, у ерда қайта кўриб чиқилар ва ўша ерда  тасдиқланарди. Бунда эса, Москавалик олимнинг имзоси жуда катта рол ўйнарди. Шу сабабга кўра менинг дессертатсиямга ҳам ўшандай олим Москвадан танланганди. Унинг исми шарфи Игор Анатолиевич Кийко эди. Жуда ёхши йигит эди. Ёши жиҳатидан мендан кичик эди. Аммо фан доктори бўлганига анча замон бўлганди. И.А.Кийко бундан олдин ҳам Ўзбекистонлик бўлажак фан номзодларига оппонентлик қилганди. Шу сабаб билан Тошкентга келганди. Одатда Москвалик Тошкентга келса уни  Самарқандга томошага олиб боришардилар. И.А.Кийко ҳам худди шунақа йўл билан бир неча марта Самарқандга келганди. Унинг энг сўнгги дафа Самарқанд саёҳатида мен йўлдошлик (гидлик) қилгандим.

Қисқаси, мен оппонентим И.А.Кийко олдига Москавага боришим ва унга шахсан ўзим дессертасиямни кўрсатишим керак, деган қарор қилинди. Шунинг учун мен Москвага борадиган бўлдим. Ўша замонлар истаган вақт учоққа билет олиб учиб кетавериш деярли мумкин эмасди. Совет даврида ҳамма жойда навбат бўларди. Нимани истасанг ўша йўқ бўларди. Худди шунингдек Москвага учоқда учиш ҳам шулар жумласидан эди.

Шундай қилиб, мен Москвага учишим лозим бўлган вақтга билет тополмадим. Шундан сўнг таниш-билиш хизматидан, яъни совет даврининг энг авж олган усулларидан биридан фойдаланишга мажбур бўлдим. Ана шунақа, ўша замонларда бир жойга бориш учун билет олиш каби ҳолларда ҳам амалдор (совет замони амалдори) таниш-билишлар ёрдамига мажбур эдик. Аллоҳга шукр,  совет ҳокимият доиралари амалларида ишлашадиган ўзимга яраша менинг ҳам жўраларим, дўстларим бор эди. Шуларнинг бирига, яъни Анвар Қодирович Мирзаев деганига Москвага бориб-келиш учун билет олишга ёрдам сўраб мурожаат қилдим. У менга ёрдам бериб, “Сиз Москавага бир киши билан бирга кетасиз, унга Облисполкомдан (Вилоят ижроия комитетти) Б. Султонов билет олиб беради. Унга сизни ҳам қўшишларини сўрадим“, деди. Бу Султонов, деганлари облисполкомда масъул секретар(котиб) ҳисобланарди. Ўша замон ҳокимият структурасига кўра бу мансаб жуда аҳамиятли ва юксак ҳисобланарди. Ундан ташқари у замонлар Самарқанд Вилоят Ижроия комитети Раиси Синдор Ҳамроқулов исмли бир киши бўлиб, у Ўзбекистон хўжайини Шараф Рашидовнинг жияни ҳисобланарди. Б.Султонов эса, унинг танлаган кишиси, унинг қўлида ишлайдиган одам эди. Шунинг учун у Самарқандда нима истаса, Ҳамроқулов “жаноблари” истагандек ҳисобланарди.

Совет замонинг ўзига хослиги яна шунда ҳам эдики, ҳукумат одамлари (амалдорлари) истаган нарсалар ҳар доим муҳайё эди.

Шундай қилиб, мен ҳам бир кунда билетли бўлдим ва эртаси куниёқ Москвага жўнашим – учишим мумкин бўлиб қолди.

Б.Султанов менга қўшадиган кишининг исми шарфини унутдим. Қизиғи шуки, мен уни ҳукуматда ишлайдиган бир амалдор, деб қабул этдим, албатта. У замонлар ҳукуматда ишлайдиганлар ҳам биз оддийлар тасаввурида ҳамма тарафлама улкан бўлиши керак эди-да. Шу сабаб мен билан Москавага жўнайдиган “ҳукумат“ одамини ҳам шунақа гавдаси ҳам, мансаби ҳам улкан, деб тасаввур этдим. Ҳозирлар бироз  хотирамдан кўтарилди, у Москвага боришда менга йўлдош бўладиган киши билан биринчи марта қачон учрашдим? Жўнаётганимиздами ёки бироз ундан илгарими? Аслида бунинг унча аҳамияти ҳам йўқ. Иш қилиб, учоққа бирга чиқдик. Ҳақиқатдан унинг гавдаси менинг тасаввуримга мос эди. Ҳар ҳолда бу йўлдошим мендан гавдалироқ эди. Икковимиз бир ерда турсак у мендан узун ва гўштдор кўринарди. Аммо унинг ҳукуматдаги амали, мансаби менга маълум эмасди. У киши қаерда ва қандай амалда ишлайди билмасдим.

Хуллас, биз иккимиз Москвага жўнадик. Бояги Б.Султанов менга икки-учта саватчалар ҳам берган эди. Улар Султановнинг Москвалик дўстларига аталган совғалари эди. У совғаларни ҳали Москвада эгаларига тарқатишим керак. Демак, Облисполком ходими ёрдамида олинган билет менга унча ҳам арзонга тушгани йўқ.

Москвага эрталаб соати 05-ми, 06-да қўндик. Шеригим борадиган, Москвада яшайдиган жой аниқ эди. Аммо меники эса, менинг қаерда яшашим аниқ эмас эди. Буни Аллоҳ биларди, қаерда қандай яшашимни … Шеригим Москвадаги “Россия“ меҳмонхонасига бориши керак эди. Унга у ерда жой олиб қўйишганди. Ҳа да “ҳукумат“ одамига ҳамма нарса жойида бўлмоғи керак, ахир. Шунинг учун аэропортдан шерик билан бирга “Росисия“-га келдик. У “ҳукумат“ одами ўз ерига кетди, ҳеч бўлмаса “менинг олдимга келинг“, деган манзират ҳам қилмади. Мен Б.Султановнинг саватчалари билан меҳмон-хонанинг фоесида қолавердим. У ерда ўтириб, Султановни роса сўкдим. Чунки унинг юклари энди менга ҳалақит берадиган бўлди. Уларни мен Москва бўйлаб адрессларга тарқатишим керак, ахир. Билмадим, соати 07-ми, 08-гача ўтириб, ундан сўнг ўз юкларимни камерахранениега топшириб, Султанов юкларини эгаларига топширишга кетдим. Уларни зарур ерларга топшириб, меҳмонхонага қайтиб келдим. Нарсаларимни олиб бу ердан кетмоқчи бўлдим. Чунки бу ердан жой олишимга менда умид йўқ эди. У замонларда шаҳарларнинг меҳмонхоналаридан жой олиш учун ҳам ҳалиги таниш-билишлар ёрдами шарт эди. Менда эса Москвада унақа таниш-билишлар йўқ, албатта. Шунинг  учун мен “Россияя”дан бошқа бир жойга кетиш хаёлида ўйланиб турган эдим-ки. Меҳмонхонанинг юқори қатидан бир киши келбошлади. У Самарқанд қишлоқ хўжалиги институти ректорининг сиртқи бўлим бўйича ўринбосари бўлиб ишлайдиган киши эди. Мен уни яхши танирдим. Ҳайрият бу одам дуруст чиқиб қолди. Қарангки, унинг ҳам исми эсда йўқ. Иш қилиб, бу киши мени ўз хонасига киритиб, нарсаларимни у ерда қолдиришга ижозат берди ва “шаҳарга чиқиб ишларингизни битириб келаверинг. Кечқурун жой масаласини ҳал қиламиз. Бу ерда биттаси бор у сизга жой олишга ёрдам беради“, деди. Аллоҳ рози бўлсин, у кишидан. Мен унинг айтганидек қилдим.

Кечқурун йиғилишдик. Маълум бўлдики, бу меҳмонхонада Самарқанд област Паст-Дарғом районида ерлашган “Карл Маркс“ номли колхоз раиси Жониқул Юсупов яшаркан. Самарқанддан Москвага қадар менга йўлдош бўлган ҳалиги “ҳукумат“ одами раиснинг “одами“ (чунки уни қўштирноқсиз одам деб ёзишга мос эмас эди) экан.

Ж.Юсупов деганлари, икки марта сотсиалистик меҳнат қаҳрамони, Ўзбекистонда энг машҳур раислардан бири ҳисобланарди. Мен унинг номини эшитгандим-у, лекин ўзини кўрмагандим. Умуман “сотсиалистик меҳнат ва совет Иттифоқи қаҳрамони“, деган ном-унвонлар СССР давлатида жуда ҳурматланарди. У унвонга эга кишилар биз оддийлар ичида жуда буюк тасаввур этиларди. Мен эса, ҳозиргача яшаган ҳаётимда бирорта тирик “қаҳрамон“ кўрмагандим. Ж.Юсуповни кўришим бир томондан мен учун янгилик бўлди. Ҳар ҳолда “қаҳрамон“лардан бирини тирик кўринишда кўрдим. Қаҳрамон сўзини қўштирноқ ичида ёзишимда ҳам бир сабаб бор. Чунки совет даврида бирор турдаги қаҳрамон, айниқса меҳнат қаҳрамонлари ҳақиқий бўлмай, ясама бўларди. Балки рус-олмон урушида ҳақиқатан қаҳрамонлиги учун унвон олганлар бўлгандир. Аммо сотсиалистик меҳнат қаҳрамони унвони олганлар ичида бирорта ҳам ўз меҳнати билан қаҳрамонлик даражасига эришган киши йўқ эди, деса бўларди. Уларнинг барчаси ёлғон қаҳрамонлар бўлиб, унвонлар сотиб олинганди.

Иш қилиб, менга жой тўғрилаш ҳам раисга қолди. Аммо раис ҳам бугуноқ менга жой тўғрилаб бера олмади. Чунки раис бу ерда Ўзбекистондаги каби ҳар нарсага қодир эмас экан. Ҳар ҳолда Москва Империянинг Пайтахти, раис истило этилган ўлка хизматчиси, ахир. Раиснинг бу меҳмонхонада “ўз“ кишилари бор экан. Улар эса, бошқа сменада ишлашар эканлар. Мен раис одамлари ишга чиққанига қадар ўша қишлоқ хўжалиги институти ректор ўринбосари танишимникида  қоладиган бўлдим.

Хуллас, раиснинг “қудрати“ билан “Россия“ меҳмонхонасидан менга ҳам жой берилди. Натижада мен Москвадаги ишларимни битирганга қадар у ерда қолдим.

Москвада, яъни “Россия“ меҳмонхонасида  яшаб турган замон давомида раис билан танишиш мумкин бўлди. Бояги менинг Самарқанд қишлоқ хўжалик институтида ишлайдиган шеригим бир куни мени раис хонасига олиб келди. Қарасам, мен билан Самарқанддан бу ерга келган йўлдошим шу ерда раис хонасида хизматда, яъни унинг югурдаклигини қилиб, ўтирибди. Ана шунда у одам менинг кўзимга шунчалар кичик кўриндики, қўяверасиз. Унинг бўйи менинг бўйимдан ҳақиқатан узун эди. Раисникида унинг бўйи ҳам менинг кўзимга жуда паст кўриниб кетди. У раиснинг меҳмонхонадаги хонасида хизматда туриш учун Самарқанддан махсус чақирилган экан.

Буларнинг барчаси аввал менинг тасаввуримда гавдаланиб, асли эса, ҳаётда кўрилган ҳақиқатлардир. Кўрдингизми киши психикасида тасаввур ҳосил қилиш кўп аҳамиятли бир масаладир. Советларнинг бутун сиёсати, уларнинг тарғибот ва ташвиқотлари кишиларнинг фақат тасаввурида советларни ижобий кўрсатишга қаратилганди. Шунинг учун у замонлар биз, доим хаёлий, реалликдан (ҳақиқатдан) узоқ бўлган фақат тасаввуримиздаги ҳаёт билан яшардик. Шу билан бирга баъзиларимиз, советларнинг тугашини кутардик, бизнинг ҳам ҳаётимиз яхши тарафга ўзгарар, деган умидда яшардик. Ҳақиқатан советлар тугади, бироқ афсуски, ҳаёт биз ўйлаганимиздек ижобий тарафга ўзгармади, аксинча кишиларнинг турмуши, ҳаёти яхшиланиш ўрнига баттар ёмонлашди. Ҳа, Аллоҳ каримдир, бизга ва бизнинг халққа ҳам аталган яхши кунлар бордир. Аммо яхши кунлар ўз-ўзидан келиб қолмайди, Бунинг учун курашиш, меҳнат қилиш лозим бўлади. Балки биз истаган яхши кунлар келиши учун узоқ йиллар давомида сабр-чидам билан курашишга, тер тўкиб меҳнат қилишга тўғри келар.

Хотирага келиб қолган ҳодисани ёзиш муносабати билан яна мавзудан бироз четга чиқилди. Яна ўз ҳикоямизга қайтсак, Тошкентда Қорий Ниёзий домланинг синовидан муваффақиятли ўтиб Самарқандда катта ўқитувчилик ишини бошлаб юбордим.  Бу ерда менинг бевосита бошлиғим юқорироқда исми тилга олинган Саттров Абдулложон Саттарович эди. Жуда мулойим характерли, яхши одам эди. Унинг туғилиб улғайган макони Андижон эди.  Бироқ математикадан мутлақо узоқ киши эди. Шу сабаб менинг иш фоалиятимни мутлақо назарот қилолмасди. Аллоҳу таолога шукр, мен ҳеч қачон ҳеч бир жойда бировни алдамадим. Ўз мутахассилигимга келганда эса, ўзимга жуда талабчан одам эдим. Математикани студентларга (ўқувчиларга) ўргатишда мени назорат қилишга ҳажот йўқ эди. Мен ҳар доим билганимни ўқувчига тўласича ўргатишга ҳаракат қилдим. Иш давомида мен Абдулложон ака (Мен у кишига Абдулло ака деб мурожаат қилардим) билан жуда яхши чиқишиб кетдим.

Бир-икки йил вақт ўтиши билан бизнинг Самарқанддаги ишхонамизга математикадан бошқа предметлар бўйича ҳам ўқитувчилар олина бошланди. Масалан, чизмачилик ўқитувчиси Нуриев (унинг исмини унутдим) ва КПСС тарихи ўқитувчиси Раҳим Қодиров исмли кишилар пайдо бўлишдилар. Ҳар куни саккиз соат ўтириб ишлайдиган бир котибамиз (рус миллатига мансуб аёл киши эди) ҳам бўларди.

Шундай қилиб, консулпунктимизда икки йил давомида беш кишилик бир кичкина ишчи жамоаси ташкил бўлди. Бизга қўшимча рус тили ва чет тилларидан соатбай дарс берувчилар бўларди. Улар ҳам вақти-вақти билан бизнинг иш идорамизга келиб туришардилар. Иш қилиб, энди ишхонамиз жонли бир идорага айланиб қолганди.

Чизмачилик ўқитувчиси Нуриев қирим туркларидан бўлиб, жуда яхши, соф, кўнгли очиқ йигит эди. У мендан бироз ёшироқ эди. Аммо Абдулло ака ва Р. Қодировлар ёшлари жиҳатидан мендан анча улуғ эдилар. Р. Қодиров ҳақида Абдулла ака ва Нуриевларга берилган ижобий баҳони айтишга тилим бормайди. Бу Р.Қодиров деганлари учига чиққан тулки, оқ кўз, номард киши бўлиб чиқди. “Шоли курмаксиз бўлмайди” деганларидик, бизнинг беш кишилик жамоамиз ҳам курмаксиз бўлмади.

ТҚХИМИ Самарқанд шаҳридаги консултатсия пунктига ёрдам олиш учун келиб туришадиган ва консулпунктда йилда икки марта ташкил қилинадиган бир ойлик дарсларга қатнашадиган студентлар ҳақида сўзлаш ҳам унча мунча қизиқарли деб ўйлайман. Чунки уларнинг барчаси кекса кишилар эди. Уларнинг ичларида ёшлари 40-дан пастда бўлганлар жуда озчиликни ташкил қилишардилар. Мен эса, ҳали 30-га ҳам тўлмаган ёш ўқитувчи (домла) эдим. Студентларимнинг баъзиси 60-га яқинлашиб қолишгандилар. Мен улардан имтиҳон олишга тўғриси уялардим. Уларга, айниқса 60-га яқин ёшдаги ўқувчиларимга мен шундай сўрамасдан имтиҳон баҳолари қўйиб берганман. Чунки уларнинг ҳаммалари ўз ишларининг ўқимаган усталари эди. Ҳозир эса, улар ҳукумат мажбурлаганидан фақат диплом учун мажбур ўқишга қатнаб юришган эдилар. Балки мен ишлаб турган косулпункт ҳам шу қария студентлар учун махсус очилган бўлса керак эди. Қисқаси, мен оз вақт ичида ёшлари мендан 15-20 ёш улуғ бўлишган студентларим орасида жуда ҳурматли одам бўлиб қолдим. Тўғриси уларнинг ҳурмат қилишлари ҳам мени уялтирарди.

Олий мактабда ишлашни мана шундай ҳолатда бошлашга тўғри келган эди. Шу билан мен олий мактабда ўз ўрнимни топгандим. Яъни ТҚХИМИ Самарқанд шаҳридаги консултатсия пунктида бир-икки йил ишлаганимдан кейин ўзимни олий мактаб ўқитувчиси шаклида ҳис қила бошлагандим.

3. Илмий иш қилишга интилишларим (Аспирантурага киришга уринишларим).

Бутун дунёда бўлгани каби советларда ҳам олий ўқув юртлари ёшларга олий таълим бериб, олий маълумотли мутахассислар тайёрлаш марказлари бўлишлари билан бирга илмий тадқиқот марказлари ҳам ҳисобланардилар. Шунинг учун университет ва институтларда ишлайдиган ўқитувчи ва бошқа ходимларнинг илмий даражалари ҳам етарли кўрсаткичда юксак бўлиши лозим эди. Бу эса, ўз навбатида, олий ўқув юрти ўқитувчи-ходимларининг илмий даражаларини ошириш устида ишлашлари лозимлигини келтириб чиқарарди.  Бу ишнинг олий мактаб ўқитувчиларининг илм савиясини оширишдан ташқари моддий манфаатдорлик томони ҳам бўларди. Чунки илмий даражаси бўлган олий мактаб ўқитувчиси, илмий даражаси бўлмаганидан сезиларли миқдорда кўпроқ ойлик маош олишарди. Бундан ташқари бунинг маънавий тарафи ҳам йўқ эмасди. Олий ўқув юртида ўқитувчилик қилаётган кишининг олим ҳисобланиши маълум бир маънавий аҳамият касб этарди, албатта. Шунинг учун илмий даражага эга бўлмаган олий мактаб ўқитувчилари ҳеч бўлмаса фан номзоди дейилган илмий даражага эришиш учун жиддий ҳаракат қилишардилар. Илм даражасининг энг юқориси фан доктори бўлиш учун ҳам фан номзоди бўлиш бир синов қадами ҳисобланарди. Илм даражасига кўтарилишнинг энг  самарали йўли эса, аспирантурада ўқишни давом этказишдан иборат эди. Аспирантурада ўқиш эса, институтларда ўқишга ўхшамасди. Аспирантурада ўқишни истаган киши, илимий даражаси юқори бўлган бирор олимга шогирд тушарди. Ўша шогирид олувчи олим, у ёки бу аспирантнинг илмий раҳбари ҳисобланарди. Илмий раҳбарнинг асосий вазифаси илмий тадқиқот йўналишини аниқлаб, аспирант олиб борадиган тадқиқотга тема-мавзу қўйиб беришдан иборат бўларди. Тадқиқотниниг ўзини эса, аспирантнинг ўзи олиб борарди. Илмий раҳбар вақти-вақти билан кўрсатмалар бериб, аспирантда пайдо бўлган саволларга жавоблар ҳам бериб туриши лозим бўларди.

Мен ҳам Ўзбекистон олий ўқув юртларидан бирида катта ўқитувчилик унвонини эгаллаб турганим учун ҳам илмий даражамни оширишим лозим эди. Чунки университет ва институтларда катта ўқитувчилик унвони фан номзоди илмий даражаси бўлган кишиларнинг вазифаси эди. Мазкур вазифа, Қори Ниёзий домланинг обрўйи сабаби билан Аллоҳу таолонинг менга эҳсони ўлароқ, менда илмий даража бўлмаса ҳам менга насиб этган эди. Ундан ташқари ҳозиргина айтилган илмий даража оширишнинг моддий ва маънавий тарафлари ҳам мендан илмий тадқиқот билан шуғалланишни талаб қиларди.

Шундай қилиб, мен ТҚХИМИ Самарқанд шаҳридаги консултатсия пунктида ишлашни давом қилдириш билан бир вақтда аспирантурага кириш, яъни менга илмий йўналиш кўрсатадиган бирон илмий раҳбар топиш масаласи билан доим қизиқиб юрдим. Бу вақтларга келиб, яъни 1966-1967 йилларга келиб, тўртта болали бўлиб оилам ўзига яраша катталашиб қолганди. Шу сабаб бирор узоқроқ шаҳарга кетиб илмий раҳбар топиш ҳам мен учун жуда қулай бир вариант эмас эди. Аслида советларнинг илм марказлари ҳисобланган Москва, Ленинград, Новосибирск каби шаҳарларида аспирантура ўташ, фан номзоди даражасини олиш учун гарант шаҳарлар ҳисобланарди. Шунинг учун кўпчилик Ўзбекистонли илм даражасини оширишни истовчилар ўша шаҳарларда аспиран-турани ўташардилар. Менинг тўрт болам билан у шаҳарларга бориб яшашим ёки болаларимни қолдириб бир ўзимнинг аспирантурага кетишим жуда ноқулай бир иш эди. Шу сабаблар билан мен илмий раҳбарни Самарқанднинг ўзидан ёки Тошкентдан излардим. Самарқандда эса, математика соҳасидан илмий тадқиқотларга раҳбарлик қиладиган биронта олим йўқ эди. Шу сабаб менинг илмий раҳбар излашим учун фақат бир шаҳар, у ҳам бўлса Тошкент қолаётганди. Тошкентда эса, бир қатор олимлар шогирдлар қабул қилишиб, фан номзодлари чиқаришаётгандилар.

Хуллас, Аллоҳу таолодан умидни узмай бирор жойдан бир ёруғлик кўриниб қолар деб юрардим. Шуни ҳам айтиб ўтайки, ўша даврларда мен ва менга ўхшаш жуда кўпчилик Аллоҳга ишонишсак-да ислом динига боғли бирор ибодатни ва амални қилмасдик. Аммо ўзимизни мусулмон ҳисоблардик. Мусулмончилигимиз эса, бирор нарса ейишни, бирон янги ишни бошлаётганимизда, бисмилло дейиш, баъзан “Худо хоҳласа ана у ишни қиламан”, “Худо хоҳласа, ундай ёки бундай бўлар” каби жумлаларни қўлланишлардан иборат эди. Мен танийдиган оғайниларимни билмайман-у, аммо мен, баъзан Самарқанд шаҳридаги ўша замонларда жума ўқиладиган масжидга бориб садақа ҳам қилардим. Буни мен ўзимча мусулмоннинг амали деб ҳисоблардим. Аллоҳу таоло ўзи ислоҳ этсин бизни, биз ўша замонларда диндан жуда узоқ эдик. Бунинг объектив ва субъектив сабаблари ҳам бор албатта. Бу сабаблар ҳақида бошқа китобларимда алоҳида тўхтолганман.

Шундай қилиб, кунлардан бир куни Самарқандга Тошкентдан бир ҳурматли олим меҳмон бўлиб  келди. Унинг исми шарифи Қобулов Восил Қобулович эди. Ўша замонларда Ўзбекистон фанлар академиясининг Кибернитека Илмий  текшириш Институти бўларди. Восил Қобулов эса, ана ўша институтнинг директори вазифасида ишларди. Унинг илмий даражаси физико-математика фанлари доктори, академик эди. Бизнинг эшитишимизча бу олимнинг шогирдлари, яъни В. Қобулов илмий раҳбарлигида тадқиқот олиб бораётганлар жуда кўп эди. Уларнинг барчаси  ўз вақтида фан номзоди даражасини олиш бўйича илмий ишлар ҳимоя қилишиб, Москвадан тасдиқларини ҳам олиб туришгандилар. Бу олимнинг ҳузурига мени ва яна бир қатор ёшларни Сайдашев Ленин Сайдашевич (Л. Сайдашев Хоразмда туғилиб ўсган, Самарқанд университетини битириб шу ерда ишга қолдирилган киши эди. Бу вақтга келиб Сайдашев фан номзоди бўлиб олишга улгурган, ёш жиҳатидан биздан бирор ўн беш ёш улуғ одам эди. Унинг исми Ленин аталиши эса, узун тарихга улашиб кетади.) эргаштириб борди. Чунки Восил ака Қобулов қаерга борса ўша ердаги илмга қизиқувчи ёшлар билан учрашишни истарканлар. Л.Сайдашев, В. Қобуловнинг бундай ибратли одатидан хабардор бўлганлиги учун бизларни унга таништиришни лозим ҳисоблади.  Бу воқеа аниқ кун ҳисобида қачон бўлганлиги хотирамдан кўтарилди. Бироқ воқеа 1968  йилнинг биринчи яримида бўлганлиги аниқ. Чунки мен ўша йили (1968) кузда Тошкентга бориб Восил ака Қобуловга шогирд тушганман.

Устод Восил ака Қобуловнинг ҳузурига бордик, у биз ёшларни жуда илиқ қабул қилди. Л. Сайдашев бизни у кишига таништирди. Устод бироз илмдан сўзлаб, биздан ҳол-аҳвол сўрадилар. Биз ҳам катта устоднинг олдида тортиниброқ “яхши” деб қўйдик. Бизнинг ўрнимизга Л. Сайдашев тўлароқ сўзлаб, бизлар аспирантурага кириб илмий даражамизни оширишни хоҳловчилар эканлигимиз ҳақида дурустроқ тушунтирди. “Бизда аспирантурага қабул қилиш муаммоси йўқ. Фақат силарда илмга интилиш бўлса бас,” деб устод бизнинг кўнглимизни кўтариб қўйди.

Шундай қилиб, Аллоҳу таолонинг эҳсони бўлиб, Л. Сайдашев воситасида мен бўлажак илмий устодим билан танишдим. Ўша йили, Восил ака Қобулов билан танишган йили кузда Тошкентга бориб, Кибернитика Институтига келдим. Бу ерда устод ўз иш кабинетида мени қабул қилди. Ниятимни, аспирантурага киришга келганлигимни унга арз қилдим. Оилавий шароитимни ҳам бироз тушунтириб, аспирантурада сиртдан ўқишим лозим бўлаётганини ҳам унга тушунтирдим.  Устод Институтнинг илмий котибини ҳузурига чақирди ва мени унга таништириб, Институт аспирантурасининг сиртқи бўлимига киришим лозимлигини тушунтирди  ва яна нималарнидир сўзлади. Бу кейинги сўзлар ҳам мен ҳақда эканлигини сезиб турсамда, улар аниқ нима ҳақида кетаётганини тушуна олмадим. Илмий котиб (унинг исми шарифи Азизхўжаев эди, менимча) мени ўзи билан эргаштириб устоднинг кабинетидан чиқди. Энди институтнинг илмий котиби кабинетида ўтирардим. Илмий котиб бироз ёзувлар билан шуғулланди-да, ундан сўнгра менга менинг аспирантурага кириш имтиҳони топширишим ҳақида буйруқ ёзилган бир вароқ  қоғозни берди ва қаерга боришимни тушунтириб қўйди. Ўша ердаги кишилар сиздан аспирантурага кириш имтиҳони олишади деди. Ишларим шунчалар тез битаётганидан хурсанд бўлиш билан бирга, ҳозироқ имтиҳон топширишим лозим бўлганлигидан бироз шошиб қолдим. Нима бўлса ҳам энди орқага қайтиш йўқ айтилган жойга боришим керак. Буларга шошманглар мен бироз имтиҳонга тайёргарлик кўришим керак дейишга ҳеч имкон йўқ эди, ахир.

Хуллас, илмий котиб кўрсатган қаватга чиқиб бордим. Институт биноси уч қават эди. Мен борадиган кабинет ҳам энг юқори қават учинчида эди. У ерда бир неча ёш йигитлар ўтиришган эканлар. Улар билан саломлашиб, қўлимдаги буйруқни уларга кўрсатдим. Ўзим уни ўқиб ҳам кўрмагандим. Буйруқ бўйича эса, мендан уч киши имтиҳон олиши керак бўлиб, Толок Вячеслав Александрович исмли бириси келгусида менга иккинчи илмий раҳбар бўлиши ёзилган экан. Демак, устод В. Қобулов илмий котибга мана шу буйруқда ёзиладиган масалалар ҳақида сўзлаган экан, шекилли. Имтиҳон олувчиларнинг учаласи ҳам ўша хонада ўтиришардилар. Улар ўзаро келишиб,  келажакда менга илмий раҳбарлик қиладиган кишига мени имтиҳон қилишни  юклашдилар. Толок Вячеслав Александровични ўша хонада ўтирганлар Славка (русларда исмлар эркалатиш маъносида қисқартирилиб олинади ва танишлар, тенгқурлар бир-бирини ўзаро ана шу қисқартирилган исм билан аташадилар. Шу сабаб бу ерда ҳам Вячеслав “Славка” бўлиб қисқа айтилмоқда.) дейишарди. Шундай қилиб, Славка, менга учта савол ёзиб берди ва кутубхонага бориб тайёрлан, жавобларга тайёр бўлганингдан кейин бу ерга келасан деди. Аллоҳга шукр, буёғи ҳам яхши бўлди. Имтиҳонга алоҳида тайёрланиш лозим бўлмади. Керакли ёрдамни кутубхонада китоблардан олишим мумкин бўлди. Аслида ҳам аспирантурага кириш имтиҳони топшириш мен ўйлагандан фарқли бўлиб, кирувчининг олдига қўйилган саволларга жавоб тайёрлашида, унинг илмий тадқиқотга интилиш даражаси текширилар экан.

Хуллас, бу имтиҳондан менга ”яхши” баҳо қўйишдилар. Илмий котиб менинг аспирантурага қабул қилинганим ва илмий раҳбарларим академик В.Қ.Қобулов ва В.А. Толок бўлиши ҳақида хабар берди. Йилда икки марта илмий раҳбарларим олдига консултатсияга келишим мумкинлигини ҳам тайинлаб қўйди.

Шундай қилиб, 1968-1972 йиллар давомида ТҚХИМИ Самарқанд шаҳридаги консултатсия пунктидаги ўқитувчилик ишимни давом этказиш билан бирга физико-математика фанлари номзоди илмий даражаси олиш учун илмий тадқиқот ишлари олиб бориш билан ҳам жиддий шуғулландим. 1972 йилда илмий даража олиш учун дессертатсия ёқладим.

Мен, фан номзоди илмий даражасининг тасдиғини олганимданоқ устодим Восил ака Қобулов мени Самарқанд университетида ишга ўтишимни таклиф қилди. Бундай таклифдан мен жуда мамнун бўлдим, албатта. Чунки мен студентлик олтин даврим кечган унивеситетга, энди илмий ходим ва ўқитувчи бўлиб қайтаётгандим. Унинг устига бу сафар ҳеч бир тўсиқсиз, яъни юқорида тилга олинган маҳаллийчилик каби тўсиқлар ҳам бўлолмайдиган бир ҳолда Самарқанд университетига ишга бориш имконига эга бўлаётган эдим.  Бу ҳолдан мамнун бўлмай бўладими?

Бу вақтга келиб Самарқанд университети эски ”Урал” исмли бир электрон ҳисоблаш машинаси (ҳозирги замон компютерларининг “оталари”) сотиб олган эди. Шу машина ўқув жараёнида қўлланиш билан бир қаторда унда баъзи бир ҳисоблаш ишлари ҳам олиб борилаётганди.  Шу муносабат билан университет қошида “Ҳисоблаш маркази” деб аталадиган бир бўлим ҳам ташкил қилинган эди. Аслида менинг устодим Восил ака мени ана ўша “Ҳисоблаш маркази”га раҳбарликка таклиф қилгандилар.

Оқибатда, 1972/73 ўқув йилидан бошлаб Самарқанд университетининг “Ҳисоблаш маркази”да катта илмий ходим бўлиб ишга жойлашдим. Ярим ойлик маош билан университетда ўқитувчилик қилишимга ҳам ижозат беришди.

Университетда ишлаш давомида кишилар орасида, айниқса совет кишилари орасида жуда ҳам ривожланган бахиллик, бир-бирини кўролмаслик, ҳасад каби қусурлар натижасида анчагина қийинликларни бошдан кечирдим. Улар ҳақида бошқа жойларда ҳам сўз кетади. Шу сабаб бу ерда уларга тўхтолмайман.

Хуллас, Самарқанд университетида 1972/73 ўқув йилидан 1993/94 ўқув йилининг бошланишигача ўқитувчилик қилдим. Бу йигирма йил давомида олий мактаблардаги унвонлардан ҳисобланган катта илмий ходимдан университетнинг дотсенти унвонигача кўтарилдим. Совет Олий мактабларидаги энг ҳурматли мансаб ҳисобланган кафедра мудирлиги лавозимида ўн бир йил узлуксиз ишладим. Менинг сиёсий қарашларим И.Каримовнинг ўзбек миллатига душманлик сиёсатига қарши бўлганлиги учун мени кафедра мудирлиги вазифасидан  мажбуран четлаштирдилар. Менинг муҳожирлик ҳаётим ҳам ўша йили, яъни 1993 йили кузидан эътиборан бошланди.

4. Самарқанд университетида ишлаш ва расмий ҳукумат сиёсатига очиқ муҳолиф курашга чиқиш фаолиятим ҳақида.

Самарқанд университетининг “Ҳисоблаш маркази”, маъмурий бўлиниш бўйича университетнинг Амалий математика факултетининг бир бўлими ҳисобланарди. Шунинг учун  мен маъмурий жиҳатдан энг олдин факултет раҳбарияти тассаруфида ишлашим лозим бўлаётганди. Факултетнинг декани (маъмурий раҳбари) дотсент Широв Иззатулло Исматуллаевич(ҳужжат бўйича “Широв”, аслида Шеров бўлиши лозим. Совет замонида шунақа исмларни, рус талафусига мослаб бузиб ёзишардилар) исмли киши эди. Шундай қилиб, мен И.И. Шировнинг қўл остида ишлайдиган ходим бўлиб қолаётган эдим. Бу ҳол эса, бир тарафдан менга жуда маъқул тушаётганди. Чунки И.И. Широв менинг устодим бўларди. У киши биз университетнинг 4-курсида ўқиётганимизда бизга дарс берган эди ва домлага мен ҳам битта имтиҳон  ҳам топширгандим. Менда домлага нисбатан устодлик ҳурмати бор эди. Унинг устига менинг “Ҳисоблаш маркази”даги вазифамни мансаб деб ҳам бўлмасди. Буйруқ бўйича мен университетнинг катта илмий ходими ҳисобланардим. Бироқ бошқалардан фарқли ўлароқ менга қўшимча ваколат берилганди, яъни “Ҳисоблаш маркази”га қабул қилинадиган ишчи ва ходимларнинг ишга қабул қилишни сўраб ёзган аризаларига биринчи бўлиб  мен имзо қўйишим керак эди. Яъни мен университет бир бўлимига хизматчи танлаш каби ваколатга эга эдим. Менга берилаётган ана шу биринчи бўлиб имзо қўйиш ваколати,  факултет деканининг пинжига тиқилиб юрувчи баъзиларнинг ҳасадини қўзғашга сабабчи бўлди. Оқибатда, улар мени узлуксиз равишда деканга ёмонлай бошладилар. Билибми, билмай, ҳар ҳолда ёшлик қилиб, ўзим ҳам оловга керосин қўйиб қўйганимни билмай қолдим. Яъни декан “Ҳисоблаш маркази”га бир кишини ишга олишни истади. Мен уни “Ҳисоблаш маркази”да ишлашга мос эмас деб  ҳисобладим ва унинг аризасига имзо чекмадим. Шу билан мен декан ҳисобида иғвогарлар тасвирлаган, деканга қарши фаолиятда бўлган киши бўлиб қолдим. Энди деканимиз “Ҳисоблаш маркази”да ишларнинг яхшиланишига кўмак бериш ўрнига, ишга тўғоноқ беришга ўтди. Қисқаси, бу ҳолат менинг бошимга кўп ташвишлар келтирди. Унинг устига деканнинг менга узлуксиз тўсиқ бўла бошлаганидан аччиғланиб, ундан норози бўлганларнинг бир шикоят хатига мен ҳам имзо қўйдим.

Хуллас, бир йилча вақт тартишиб, жанжаллашиб юрганимиздан кейин декан “ҳақ” бўлиб чиқди. Ҳақиқат шикоятчилар тарафда бўлишига қарамай, мансаби юқори киши “ғолиб” чиқди. Совет замонида шундай бўлиши ҳам табиий бир ҳол эди. Чунки у замонлар мансабдор киши ҳамиша, ҳеч бўлмаганда кўпинча ҳақ эди. Бу сафар ҳам шундай бўлди. Мен адолат, ҳақиқат тарафдорларига қўшилган бўлсам-да, кейинчалик ўша шикоят хатига имзо чекканлигим нотўғри ҳаракат эди деган хулосага келганман. Чунки деканимиз менинг устодим бўларди, мен ундан дарс олгандим, унга бир марта имтиҳон ҳам топширгандим. Қисқаси, Иззатулло Исматуллаевич менга устод эди. Устодимнинг устидан ёзилган шикоят хатга қўл қўймаслигим лозим эди. Ҳақиқат юзасидан унинг иш фаолиятидан норозилигимни унинг ўзига, юзига айтиб қўйсам етарли эди. Шунинг учун деканимиз И.И. Широв мен учун ҳурматли ўқитувчилардан бири бўлиб қолаверганди. Аммо Декан менга нисбатан анча вақт иссиқ қарамай юрди. Аллоҳга шукр, оқибатда вақт, ҳамма нарсани жой-жойига қўйди. Ниҳоят домла ҳам масаланинг асил моҳиятини тушуниб, орамизда муносабат жуда яхши изга тушиб кетди. Бироқ биз домламиз устидан шикоятчи бўлиб юрган замонда, деканнинг пинжида юриб, унинг тарафдори, уни қўллаб-қувватлайдиган бўлиб кўринганлар, энди И.И.Шировдан мансабни номардларча тортиб олишди. Ана шундагина И.И. Широв ҳамма нарсанинг тўла фарқига бориб етди, аммо энди кеч эди. Биз домла билан очиқ  ва фақат ҳақиқат учун курашгандик, деканлик мансабига тажовуз қилмагандик. Аммо домланинг пинжида исиниб, етарлича ундан манфаатдор бўлиб юришган  “укалар” зимдан иш битириб, унинг оёғидан чалиб, уни ҳақиқатдан йиқитдилар. Биз шикоятчилар ҳам аслида домлага эмас, унинг пинжидаги ўша “укалар”нинг иғвогарлигига норози эдик. Ҳа шунақа, ҳаётда, турмушда ҳамма ишлар силлиқ бўлавермас экан.

Шунга қарамасдан, ўша шикоятлардан бир неча йил ўтганидан кейин мен факултетда ҳар беш йилда қайта сайланадиган кафедра мудирлигига икки марта сайландим. Қўшимча яна бир йил кафедра мудирлиги вазифасини бажарувчи бўлиб турдим. Учинчи марта сайлов вақти келганида юқорида таъкидлаганим каби сиёсий сабаблар билан мени вазифамдан четлаштирдилар. Аслида мен учинчи марта ҳам кафедра мудирлигига сайланган бўлсам-да, ҳукуматнинг кўрсатмаси билан университет раҳбариияти сайлов натижаларини сохталаштирдилар.

Аллоҳга шукрки, Самарқанд университетида йигирма йилдан кўпроқ замон давомида ишладим. Аллоҳга ҳамдлар бўлсин, бутун иш давримда ҳамиша адолат, ҳақиқат тарафдори бўлиб қолдим, десам мақтанган бўлмайман. Ўқувчиларимдан тортиб, университет ректоригача менинг тўғри сўзларим ва адолатим олдида бош эгишга мажбур бўлдилар. Ўқувчиларим орасида адолатли ва инсофли домла номига эришдим. Бизнинг совет замонида олий мактабда ишлаб, ўқувчилар орасида бундай номга сазовор бўлган ўқитувчилар жуда озчилик эди.

Совет Иттифоқида узун бир давр, яъни 1964-1982 йиллар орасида ўтказилган сиёсат совет мамлакатининг тарихида турғунлик даври номини олди. Менинг бутун иш фаолиятим эса, ана шу мамлакатдаги турғунлик даврига тўғри келди. Турғунлик даврининг ўзига хос хусуссияти шундан иборат эдики, бу даврда сиёсат бир тарафдан жуда ҳам қатағон эмасди. Бўлар-бўлмасга кишиларни қамоққа ташлаш бўлавермасди. Ҳатто баъзи бир ўғирликлар учун ҳам қамоқ жазоси берилмасди. Лекин совет тузимига тил теккизиш мутлақо мумкин бўлмаган бир соҳа эди. Ҳаётнинг бутун жафҳалари марказлашган эди. Ўша замонларда ҳатто саратарашхоналарнинг иш фаолиятлари ҳам Москвада планга киритиларди дейилса муболаға бўлмайди. Чунки бирор сартарашнинг кунига қанча кишининг сочини олиши ҳукумат тарафидан белгилаб қўйиларди. Ҳукумат эса, Москвада эди. Маҳаллий ҳукумат номига эга бўлганлар, Москвадан туширилган кўрсатмаларнинг ижросини назорат этувчилардан иборат эди. Ҳар қандай бир ташаббус буғиб қўйилган эди. Бундай мамлакат фуқаросининг бутун фаолиятини қатъий чеклаб қўйишга суянган сиёсат, жамиятдаги яна бошқа қатор чекловлар кишиларда сусткашликни, атрофда бўлаётган воқеаларга мутлақо қизиқмасликни, ўз ишига совуққонликни келтириб чиқарарди, албатта. Шу билан бирга жиноятчилик кўпайиб, давлат органларида порахўрликнинг авж олиши, бюрократизмнинг учига чиққан бир бузуқ шакли юзага келган эди. Хуллас, жамиятдаги бу бузуқ ҳолат аҳолининг сабрини роса чегарасига етказганди. Шунинг учун совет мамлакатида бир тарафдан кишилар жуда бефарқ бўлиб қолишган бўлсалар, бошқа тарафдан халқ  сиёсатда, жамиятда жиддий ўзгаришлар юз беришини кутардилар.

Ана шундай бир замонда мамлакатда турғунликни келтириб чиқарган сиёсатнинг асосчиси ва устуни, 18 йилдан буён Совет давлатини бошқариб келаётган “тенгсиз” раҳбар Л.И.Брежнев вафот қилди. Унинг вафотидан кейин совет давлатида ҳақиқатдан жиддий янгиликлар, ўзгаришлар бошланиб кетди. Жамиятдаги турғунлик фаол ҳаракатга айланди. Мамлакат аҳолиси давлат сиёсатининг мазмуни билан қизиқа бошлади, ҳатто аҳоли ичида сиёсий жараёнларга қатнашишга қизиқишлар сезила бошлади. Мамлакат ичида майдонга чиққан воқеалар, ўзгаришлар шу даражага бориб этдики, оқибатда Л.И.Брежнев ўлимидан кейинги тўққиз йил ичида СССР (Советских Социалистических Союзных Республик – Совет Сотсиалистик Республикалар Иттифоқи) номли буюк бир давлат, империя парчаланиб кетди.

Мен эса, доим адолатли давлат тузими барпо бўлишини кутдим. Бу соҳада ўша турғунлик замонида ҳам мумкин бўлганича меҳнат қилишга пассив бўлса-да ҳаракатда бўлдим.  Совет тузимининг кўплаб камчиликларини жуда яхши билганим ҳолда, Самарқанд шаҳрига ҳали турғунлик даврларидаёқ Владимир Қодиров исмли бир раҳбар келганида Самарқандда; Советлар Иттифоқи раҳбарлигига Л.И. Брежневдан кейин Ю.В.Андропов келганида Совет мамлакатида; советларнинг матбуоти тинмай мақтайдиган ҳақиқатан адолатли давлат тузими ўрнатилармикан, дея умид қилдим. Чунки Самарқандда Қодиров ва ундан бироз сўнгра СССР-да Андропов ўз фаолиятларини адолат ўрнатишга қаратилган ҳаракатлар-уринишлардан бошладилар. Бироқ Қодиров вазифасида бир йил ҳам ишлай олмади, уни ўлдириб юборишдилар. Андропов ҳам касал кекса киши эди, Совет Иттифоқининг бош раҳбари мансабида узоқ ишламади, вафот қилди. Балки буни ҳам ўлдиришдилар … Кейинги воқеалар кўрсатдики, уларнинг интилишлари ҳам кўзни алдовчи вақтинчалик тадбирлар экан.

Қисқаси, В. Қодиров ва Ю.Андропов каби раҳбарлар ўртага қўйишга уринган янги баъзи бир ижобий силжишларнинг умрлари қисқа бўлди. Аҳвол эски тос ва эски ҳамом бўлиб қолаверди.

Ниҳоят, 1985 йилдан бошлаб, Совет Иттифоқида Михаил Горбачев замони бошланди. Маълумки бу давр ”Жадаллаштириш ва ошкоралик” номи билан машҳур бўлди. Ҳақиқатан бу даврда совет давлат бошқарув системасида ва иқтисодий жафҳада бир қатор ислоҳотлар ўтказишга уринишлар бўлди. Ана шу илоҳотлар натижасида совет тузимига қарши фикрда бўлганлар учун ўз фикр мулоҳазаларини очиқ айтиш имкони туғилди. Жумладан мен ҳам ўша  ”Жадаллаштириш ва ошкоралик” сиёсати доирасида совет маориф системаси ва қишлоқ хўжалигида ўтказилиши лозим деб ҳисоблаган фикрларимни ўртага чиқаришни ният қилдим. Чунки мен совет тузимига қарши бўлсам-да, ҳали у тузимдан бутунлай озод бўлиш керак деган хулосага келмагандим. Шу сабабли ўша тузим асосий принсипларини ўзгартирмасдан ислоҳот йўли билан адолат ўрнатиш ва жамиятни демократиялаштириш мумкин деб ҳисоблардим. Шунинг учун сув кам бўлиб, лалмикор ғалла ва чорвачилик билан шуғулланувчи қишлоқ  хўжаликларида ўтказилиши керак бўлган бир ислоҳот лойиҳаси билан Ўзбекистон Компартияси Марказий (Ўша вақтларда Ўзбекистоннинг бош раҳбари Р. Н. Нишонов исмли бириси эди. Менинг хатим ҳам Нишонов номига юборилганди.) комитетига хат ёздим. Чунки мен ўзим туғилиб ўсган жойлар айнан ўшанақа кам сув ва лалмикор далалар эди. Инсонлар асосан лалмикор ғалла етиштириш ва чорвачилик билан шуғулланишарди-лар. Ўша жойларнинг хусусияти менга анча яхши маълум эди. Шунинг учун ўз лойиҳамдаги ис-лоҳотларни ўша жойларда амалга ошириш мумкинлигига ишонардим. Бу эса, сиёсатга аралашишда мен учун биринчи қадам бўлганди. Аммо менинг лойиҳам совет бюрократиясининг қурбони бўлиб йўлда қолиб кетди. Шу сабаб бўлиб, иккинчи лойиҳа, маорифга оид лойиҳа ҳақида совет раҳбариятига  мурожаат қилмадим.

Учинчи боб.

Фаол сиёсат билан шуғулланишга киришишимдаги сабаблар. 

Совет мамлакати сиёсатида вужудга келган кескин бурилишлар мен каби тузимдан норози бўлган кишиларда алоҳида қизиқиш ўйғотиши табиий эди. Ҳақиқатда ҳам шундай бўлди. Айниқса Горбачев замонидаги ошкоралик ва демократия сиёсати, бутун мамлакат бўйлаб, яъни Совет Иттифоқининг барча ўлкаларида мен каби кишиларнинг совет тузимига қарши ҳаракатларининг у ёки бу шаклда юзага чиқишига сабаб бўлди. Ана шундай кишиларнинг ташаббуслари билан республикаларда миллий халқ ҳаракатлари, халқ жафҳалари тузила бошланди. Бу соҳада советларнинг Болтиқ бўйи республикалари байроқдор бўлишдилар. Жумладан бизда Ўзбекистонда ҳам миллий озодлик руҳидаги халқ ҳаракати туғила бошлади. Ўша замондаги барча Халқ ҳаракатлари ва жафҳаларининг программаларида миллий озодлик  ғояси асосий ўринда турарди.

Бу янги жараёнда мен фаол қатнашдим. Бу жараён ҳақида ва унда менинг қатнашиш фаолиятимни бир китоб шаклига келтирдим ва уни “Бирлик” ҳақида мен билган ҳақиқатлар” деб атадим. Бу китобчани 1999 йили Норвегияда тугатдим. Уни бу ерга китоб шаклида тўла илова қиламан.

Китобда “Бирлик халқ ҳаракати” номи билан машҳур бўлган Ўзбекистон миллий озодлик ҳаракатининг 1988 йилдан 1999 йилгача бўлган фаолиятининг мен билган қисми ва унда менинг ўз фаолиятим имкони қадар тўлароқ ёритилган. Шундай қилиб, “Бирлик” ҳақида мен билган ҳақиқатлар” номли китбоимнинг тўла матнини қуйида келтираман.

 1. Бирлик ҳақида мен билган ҳақиқатлар.

КИРИШ СЎЗ.

Биз ҳар доим ўзимиз, яъни ўзбеклар ҳақида мулоҳазалар юритсак дарҳол тарихни эслаймиз, тарихимиз билан мағрурланамиз ҳам, уни пеш-пеш ҳам қиламиз. Тарихдан муҳим воқеаларни, буюк тарихий сиймоларни ёдга оламиз-да, уларни бугунги ўзбекка айлантиришга интиламиз. Уларни фақат ўзбекларники, деб биламиз. Бу ҳис бир тарафдан менга жуда яқин бўлишига қарамасдан уни нотўғри ҳисоблайман. Чунки тарихда бизнинг аждодларимиз нима кашф этган бўлсалар, давлатми, империяларми тузган эрсалар, улар ўзларини ўзбек, деб эмас, балки энг аввало ўзларини мусулмон турклармиз, деб ҳисоблаганлар. Шунинг учун у тарихга фақат “ўзбек тарихи” ёки “Ўзбекистон тарихи”, деб қараш ва яна унга қўшимча ягона турк элида, бир бутун Туркистон тупроғида “қозоқ, қирғиз, туркман, тожик” тарихлари ҳам алоҳида-алоҳида мавжудлигини тан олиш Туркистонга душманлик бўлиб, душманларнинг, истилочиларнинг қарашларига, уларнинг ниятларига мос тафаккур этиш, уларнинг изидан юриш, демакдир. Осиё ва Овропадаги ниҳоятда кенг бир тупроқда турклар буюк тарих қолдирмиш. Бундай тарихни бўлиб ташлаш, уни бўлакчаларга бўлиб ўрганиш бу фақат душманнинг иши бўлиб, у тарихий ҳақиқатга ва мантиққа бутунлай зиддир. Бу кенг ҳудудда яшалган тарих ягона мусулмон турклар тарихи шаклида қаралмоғи ва ўрганилмоғи зарур. Афсуски, бизнинг замонимизда фарзандларимиз у тарихнинг бир қисминигина  Ўзбекистон (қолган қисмлари ҳам Қозоғистон, Қирғизистон, Туркманистон, Тожикистон, Туркия ва яна бошқа номлар билан аталмоқ-да) тарихи номи билан чала, бузилган шаклда ўрганишмоқда. Нима учун бундай бўлмоқда? Бир яхлит тарихни, бир халқ тарихини майдалаб ташлаш, ягона тупроқни, бир элни, бир миллатни бўлиб-бўлиб, уларни турли уруғлар номлари билан аташ кимга бунча зарур бўлди? Бу душманга, турклар душманига зарур эди. Буюк бир элнинг бугунгидай тарқоқ ҳолга келиб қолиши унинг душманларига керак эди, албатта. Бу бутун турк миллатига катта душманлик бўлиб, у боболар йўл қўйган хатолик оқибати ўлароқ мумкин бўлди ва амалга оширилди. Боболаримиз йўл қўйган буюк хатолардан фойдаланган душман бизнинг тарихимизни ўз хоҳишича сохталаштира олди. Бунинг натижасида ўз тарихий ўрни, улуғ мада-ниятига эга бир миллат бугунги ўзини-ўзи таний олмайдиган манқурт бир ҳолга келтирилди. Тарихни бундай сохталаштириш, уни тўғри ўрганмаслик узоқ замон давом этган империалистик сиёсат натижаси ҳисобланади.

Шунинг учун бундай импелиалистик сиёсатни йўлга қўйган Руссия империясининг сўнгги ҳокимияти-совет давлат режими тугаши катта тарихий воқеалардан бири деса бўлади. Ҳатто бу воқеани ХХ аср буюк мўъжизавий ҳодисалари қаторига қўшиш мумкин. Аллоҳга чексиз ҳамдлар бўлсин, дарҳақиқат ХХ асрда чинакамига Аллоҳнинг мўъжизаси содир бўлди, унинг кудрати билан “ёвузлик империяси” битди, ахир.

Совет Иттифоқи аталмиш империянинг батамом битишида 1985-1991 йиллардаги сиёсий муҳит алоҳида ўрин тутади. Бу давр воқеалари тафсилотларини узоқ замонлар давомида ва жуда кўп марта такрор-такрор ёзажаклар. Уларни ҳар ким ўзича таъриф ва тавсиф этажаклар. У таъриф ва тавсифлар ичида сохта ерлари, муболаға қилинган ерлари ҳам бўлмасдан қолмайди, албатта.

Мен ҳам ўз ҳикояларимда бу тарихнинг тегишли ерларидан заруратга қараб фойдаланаман ва уларни билганим қадар ва имконим даражасида тасвирлаб ўтишга уринаман.

Мазкур тарихий баённи ёзишдан асосий мақсад, ХХ аср мўъжизаси содир бўлган замонда Ўзбекистонга оид, мен билган ёхуд шахсан иштироқ этган воқеа ва ҳодисаларни, уларда “БИРЛИК” халқ ҳаракатининг ўрни, айниқса унинг дунёга келиш тарихи, Ҳаракатнинг муваффақияти ва мағлубияти ҳақида чин, қўшимчасиз холис ҳақиқатни ёзишдир. Менинг бу саъй-ҳаракатим тарихни сохталаштирмасликда ибрат бўлар, деб умид қиламан. Ўйлайманки, бундан сўнг меннинг Ватаним тарихи, бутун турклар буюк юрти тарихи сохталиклардан, ёлғон-уйдурмалардан ҳоли қолар, иншооллоҳ.

Китобга киритишни ният қилган яқин тарих ҳикояларини тубандаги темадан бошлашни уйғун ҳисобладим.

2. Совет Иттифоқдош Республикаларида миллий озодлик ҳаракатлари  жонлана бошлади.

Совет Иттифоқи 1970-1985 йиллар орасида “турғунлик даври”, деб аталмиш замонни бошдан кечирди. Дарҳақиқат, бу давр мамлакат халқ хўжалигининг ҳамма соҳасида тинчлик, сокинлик замони бўлди. Ҳеч бир тармоқда деярли олға силжиш бўлмади. Ишлабчиқариш кўрсаткичлари пасайиб борди. Шу билан бирга бу даврда кишиларда, айниқса рус империясининг мустамлака ўлкаларида яшашаётган маҳаллий аҳоли орасида, уларнинг онг ва тафаккурида миллий уйғониш белгилари ҳам сезила бошлади. Миллий Республикаларда миллий озодлик руҳи куртаклари қайта кўрина бошлади. Айниқса, СССР Болтиқ бўйи Республикаларида бу ҳаракат очиқ кўзга кўриниб қолди. Аммо у замонда бутун мамлакат бўйлаб вазият бир-бирига жуда ўхшаб кетарди. Бизда, Ўзбекистонда ҳам айниқса, шоирларнинг ёш авлоди, баъзи ёзувчилар, публисистлар ижодида баъзан миллийлик руҳи сезиладиган бўлиб қолганди. Баъзи бир оммавий матбуот воситалари чиқишларида Ўзбекистоннинг мустамлака эканлигига, унинг озод этилиши лозимлигига ишоралар учрай бошлаганди.

“Турғунлик” замони, Совет Иттифоқи бош ҳокимиятида, яъни КПСС Сиёсий бюросида нуқул қариялар тўпланиб қолиши билан ҳам белгиланарди. 90-йиллардан бошлаб Сиёсий бюро аъзолари табиий равишда бирин-кетин Аллоҳнинг омонатини уза бошлашди. Ниҳоят, 1982 йилнинг ноябрида Сиёсий бюро Бош Котиби(ўша замон Советлар ҳукумати бошлиғи) Л.И.Брежнев вафот этди. 1983 йилда эса, Ўзбекистон қуғурчоқ ҳукумати бошлиғи, Сиёсий бюро аъзолигига номзод, Ўзбекистон Компартияси биринчи котиби Ш. Рашидов ҳам бу дунё ташвишларидан қутулди. Сўнгра СССР-да кетма-кет тез орада бир қатор КПСС МК Бош котиблари (Андропов, Черненко) бу дунёдан ҳақиқий дунёга йўл тутишди. Оқибат, Совет Иттифоқи раҳбарлиги нисбатан ёш ҳисобланган М.С. Горбачев қўлига ўтди.

СССРда Горбачев замони “ошкоралик, демократия, жадаллаштириш” даври бўлиб тарихдан ўрин олди. Бошқача айтганда бу давр, “СССРда қайта қуруш” номи билан машҳурдир. Бу замонда Совет Иттифоқи Компартияси юқоридан “баъзи демократик ўзгаришлар” ясашга, бошқариладиган ислоҳотлар ўтказиш тажирибасини синаб кўришга уринди. Аммо унинг уддасидан чиқа олишмади. Чунки Горбачев ҳокимияти қарама-қарши ишорали икки электр зарядини тўқнаштирмоқчи бўлди. Бу тўқнашувдан ёруғлик чиқарми, деб ўйлашгандилар. Аммо ундан учқун чиқди, у портлашга, ўчириб бўлмас ёнғинга айланди. Унинг оқибати ўлароқ буюк бир империя қулади. Шундай қилиб, Совет Иттифоқи каби “ёвузлик” макони битди.

Ўзбекистон “БИРЛИК” халқ ҳаракати туғилиш арафаси ана шундай алғов-далғов бир замон бўлиб, Ҳаракатнинг дунёга келиши олдидан мамлакатда сиёсий жараён қисқача юқорида айтилганлардан иборат эди.

3. “БИРЛИК” халқ ҳаракати ташкил бўлиши ва унинг илк амалий фаолияти.

 3.1. Ҳаракатнинг илк ташаббус гуруҳи.

СССР-да “Қайта қуруш” тўла бошланиши арафасида, яъни Ш. Рашидов (Ўзкомпартия биринчи котиби) вафотидан сўнгра Ўзбекистонда алоҳида бир вазият майдонга келди. Бу ерда “пахта иши” (СССР марказий матбуот воситаларида уни “ўзбек иши”, деб ҳам тарғиб этишди), деб аталмиш мудҳиш бир иш бошланди. Бошқа томондан ўша даврда Ўзбекистон КП МК идеология котиби бўлиб тайинланган Раъно Абдуллаева исмли кимса ҳам ”идеология фронтида” янги бир “жанг” очди (Бу ҳам Марказдан, Москвадан туширилган махсус кўрсатма бўлиб, Ўзбекистон КП МК-да ўтирган қуғирчоқлар қўли билан амалга оширилаётган репрессия-қатағон сиёсати эди, албатта). Ўша “жанг”ларда ғалаба ва “буюк” ютуқларга эришмоқ учун қанча “саллалар” ўрнига “каллалар” кетганини фақат Аллоҳ билади. Бу хоним Московнинг мадади билан Ўзбекистонда янги ма-росимлар тузишга, минг йиллик халқ байрамлари ва удумларини мажбурий йўқотишга жиддий киришди. Оқибатда, бир томонда “пахта иши” бўйича қама-қама авжда бўлса, бошқа томонда халқ миллий байрамлари, удумлари “диний, эскилик сарқитлари”га чиқарилиб, коммунист “раҳбар-мансабдор” ўз отаси жанозасига чиқа олмай, жаноза маросими тугаганича хастахонага ётиб олишга мажбур бўлган вазият  майдонга  келди.

Мамлакатда, яъни СССРда “ошкоралик, демократия” сиёсати бошланган бир замонда, Ўзбекистонда 1937 йиллар қатағон (репрессия) сиёсати даврини эслатадиган ғалати бир вазият вужудга келганди. Бу вазият беиз кечмади, албатта. У сиёсат, энг аввал Республика аҳолисини қандайдир даражада табақаланишга олиб келди. Масалан, идеология соҳасидаги репрессияга зиёлиларнинг бир қисми очиқ қарши чиққан бўлса, унга халқ оммаси тўла қарши бўлди. Аммо халқ у замонлар норозиликни ифодалаш йўлларини билмасди. Улар фақат партия томонидан берилган идеологик кўрсатмаларга амал қилмаслик билан унга қарши чиқа олдилар, холос. У замонлар пикет, митинглар ташкил этиш ва норозилик кўча чиқишлари ҳақида ҳатто хаёл ҳам қилиб бўлмасди.

Р. Абдуллаева номи билан “машҳур” бўлган идеологик нуқтаи назарга ёзувчи ва шоирларнинг ёш авлоди энг фаол қарши чиқишди. Олий мактаблар олим ва ўқитувчиларининг бир қисми ҳам бу сиёсатга очиқ қарши бўлишди. Масалан, Р. Абдуллаева иштирокида Самарқанд шаҳрида идеологияга бағишлаб ўтказилган бир мажлисда мен ва бошқа бир гуруҳ Самарқанд шаҳар олий мактаблари олим-ўқитувчилари қатнашдик. Йиғилишда Р. Абдуллаева фикрларига, биз очиқ қатъий қарши бўлдик ва сўзга чиқишлар қилиб, ўз фикрларимизни мажлис аҳлига айта олдик. Ана шунинг ўзи ўша замон учун янгилик ва жасурлик ҳам ҳисобланарди. Студентлар Р. Абдуллаева кўрсатган умум ётоқ “қоидаларини” намойишкорона  бажармадилар. Ўша мажлисда биз-олий мактаб олим-ўқитувчилари ҳам мажалис залида намойишкорона дўппи кийиб ўтирдик. Чунки Абдуллаева мажлис залларида барча, хотин-қиз, эркак, ёшу қария ялангбош ўтиришларини; студентларнинг ётоқхоналарда ўзбекча тўн кийиб юрмасликларини; ўзбек қизлари ётоқхонада лозима (ўзбекча қизлар иштони) кийиб юрмасликларини талаб қиларди ва уни маданийлик белгиси, деб исботлашга интиларди. Шунинг учун Р. Абдуллаева қатнашаётган мажлисда, дўппида ўтириш партия идеологиясига қарши катта намойиш ҳисобланарди, ўша замонларда.

1983 йилдан сўнг Ўзбекистонда бошланган “пахта иши” ва Москва қуғирчоғи Р. Абдуллаева ташаббусида олға сурилган идеологик сиёсат бир қисм зиёлиларда “косанинг” тўлишига сабаб бўлди. Шундай бир вазиятда, мавжуд Марказий ҳукумат империалистик сиёсатидан, маҳаллий ҳокимчаларнинг олчоқликларидан сабр косаси тўлганлар ўзларига ҳамроҳлар, хайрхоҳлар ахтара бошлашгандилар. “БИРЛИК” ҳаракатининг илк ибтидоий кўртаги ҳам ўша воқеаларга бориб тоқалади.

Дарҳақиқат, Ҳаракатнинг илк йиғилишини ўтказиб, унинг энг биринчи варақаларини ишлаб чиққанлар Абдуллаева идеологиясига очиқ қарши бўлган ёш шоиру ёзувчилар ва айрим олим-ўқитувчилар бўлди.

Ниҳоят, бироз кейинроқ, “ошкоралик ва демократия” Ўзбекистонда ҳам бирмунча куч ола бошлагандан сўнгра, Болтиқ бўйи, Кавказ орти ва бошқа бир қатор Республикаларда халқ фронтлари (жафҳалари) майдонга чиқа бошлагандан кейин, Ўзбекистонда ҳам халқ ҳаракати тузишни ният этганлар гуруҳи илк дафа Ўзбекистон ёзувчилар бирлашмасида юзага келди. Бу гуруҳга ҳақиқатан коммунистларнинг Р. Абдуллаева ижросида элга сингдиришга киришилган идеологиясини қабул қила олмаган, ўша замонда фаол, нисбатан ёш ҳисобланган шоирлардан бири Муҳаммад Солиҳ (Мадаминов ) сардорлик қилганлардан бири бўлганди.

Шуниси борки, “БИРЛИК” ҳаракати тузишни ният этишганлар бошланғич гуруҳи кимлардан иборат бўлганлиги ва улар илк йиғилишларини қаерда ва қандай таркибда ўтказганлиги биз Самарқандликларга маълум эмасди. Ҳозир ҳам менда у ҳақда тўла маълумот йўқ. Сафар Бекжон ўз китобида “БИРЛИК”- нинг илк йиғилишларига оид баъзи маълумотлар келтиради. Аммо у маълумотларнинг ҳаққонийлиги С. Бекжонга ҳавола.

3.2. Самарқандда “БИРЛИК” ҳаракатининг ташаббус гуруҳи тузилди.

1988 йил ноябр ойи бошларида “БИРЛИК” номи билан Тошкентлик бир гуруҳ ташаббускорлар миллий қадриятлар, экологик проблемалар тилга олинган, кўпроқ  варақаларга ўхшаш кичик-кичик материалларни дастур сифатида тарқата бошлашди. Масалан, Самарқандга варақалар ўша йил ноябр ойидан эътиборан деярли мунтазам кела бошлади. “БИРЛИК”нинг илк варақаларини Тошкентда сафарда бўлган, Самарқанд университети дотсенти Норжигит Ражабов Самарқандга келтирганди. Ўшандан бошлаб, Тошкентдан тарқатилаётган “БИЛРЛИК”ка доир варақа ва бошқа материалларни Н. Ражабов системали равишда олиб турди ва бизни улар билан мунтазам таништириб борди. Ўша замонлар Н. Ражабов Самарқанд университети “Функсионал таҳлил(ана-лиз)” кафедраси мудури вазифасида ишларди. Шу сабаб, у кишида факултет доирасида бироз ваколат ҳам бор эди. У шу ваколатидан фойдаланиб, кафедра қошида эълон тахтаси (доскаси) ташкил қилди. Ҳар бир варақа ва бошқа “БИРЛИК”ка тегишли  ҳужжатлар ўша тахтага илиб қўйиладиган бўлинди. Шунинг учун Норжигит Ражабов Самарқандда “БИРЛИК”ни биринчи тарғиб эта бошлаган тарихий шахс ҳисобланади. Самарқанд вилоятида “БИРЛИК” ҳаракати ҳақида маълумотларнинг тарқалиши ва “БИРЛИК” ташкилотининг Самарқанд гуруҳи тузулишида унинг анчагина хизмати синган. Тарих Н. Ражабовнинг бу холис хизматларини муносиб тақдирлайди, деб ўйлайман. Айнан, шундай бўлар, иншооллоҳ.

Самарқанд шаҳрида ва бутун вилоятда “БИРЛИК”ни, унинг ғояларини тарғиб қилишни яхши йўлга қўйиш мақсадида Н. Ражабов 1988 йил декабр ойи бошларида Самарқанд университетида бир йиғилиш ташкил этди. Бу мажлис университет бош биноси лексия ўқиладиган аудиториялардан бирида ўтказиладиган бўлди. Мен ўшанда мажлис белгиланган бино ёнига мажлис бошланиш вақтидан бир соат бурун келдим. Аммо аудиторияга кирмасдан, бино атрофида юриб, узоқ фикр сурдим. Мақсад, фақат битта саволга жавоб топиш эди. Нима қилиш керак, мажлисга киришимми ёки кирмаслигимми керак? Оқибат, мажлисга кирдим. Мажлис бинонинг 3-чи қаватида талабалар лексия тинглашига мўлжалланган 75 – аудиторияда ўтказилиши лозим эди. Мен келсам, хона одамга лиқ тўлган, парталар ўртасида ва эшик олдида тик турганлар ҳам анчагина эди.

Мажлисга йиғилганлар менимча, юз кишидан оз эмасди. Хонанинг олдинги ўриндиқларида Самарқанд университети олим-ўқитувчилари ўтиришарди. Шу сабабли мени ҳам олд қаторда ўтиришга таклиф этишди. Йиғилишга университет раҳбариятидан, унинг кечки-сиртқи бўлим ўқув ишлари ректор ўринбосари(проректори), Душан Файзиев ҳам қатнашаётган эди. Д. Файзиев, ўзбек китобхонига яхши таниқли шоир, драматруг Душан Фазийдир.

Мажлис иш бошлаганидан сўнг маълум бўлдики, бу йиғинга анчагина ҳукумат одамлари, совет тузумининг ашаддий идеологлари ҳам, шаҳар ва вилоят комсомол, партия комитетларининг вакиллари ҳам қатнашмоқда эканлар. Маълумки, “БИРЛИК” дунёга келибдики, расмий ҳукуматнинг хушига тушмаганди. Шунинг учун улар бу янги Ҳаракатни гўдаклигидаёқ халқ оммасига совуқ кўрсатиш ва унга хилма-хил йўқ ердаги тамғаларни босиш йўли билан уни тугатиб юборишмоқчи эдилар. Шу билан бир вақтда элда эндигина қайта уйғона бошлаган миллий озодлик руҳини ҳам бутунлай сўндириб, куртаклигидаёқ эзиб ташламоқчи бўлишгандилар.

Ўзбекистонда узоқ замонлардан сўнг эндигина кўзга ташлана бошлаган миллий озодлик ғояси руҳидаги бу ҳаракатни тугатиш плани (режаси) Москвада, КГБда ишлаб чиқилган эди, албатта. Чунки у замонлар Ўзбекистон маҳаллий ҳукуматини умумдавлат сиёсий ишларига аралаштирмасдилар. Шунинг учун бу йиғилишда қатнашаётган партия ва ҳукумат вакиллари КГБ-нинг кўрсатмаси билан бу ерга келишган эдилар. Уларнинг зиммасига йиғилиш ташкилотчиларини миллатчи, тартиб бузар, мақсадининг тайини йўқ кишиларга чиқариб, мажлисни бузиш вазифаси юклатилган эди.

Хуллас, мажлис бошланди. Уни Н. Ражабов очди ва қисқа кириш сўзи сўзлаб, мажлисни бошқара бошлади. Аммо мажлисни бошқариш унча ҳам жўн бўлмади. Чунки ҳалиги партия ва ҳукумат “вакиллари” мажлисга махсус тайёргарлик билан келишгандилар. Улар мажлиснинг тартибига бўйинсунишмас, КГБ-да тайёрланган саволларни мажлисни олиб борувчига кетма-кет берар, луқмалар ташлар, иш қилиб, уни мувозанатдан чиқаришга зўр бериб уринишардилар. Мажлис аҳли хилма-хиллиги, уларнинг бир қисми мажлисни бузишга интилаётганлари сабабли мажлис бошқарувчиси Н. Ражабов, мажлисни олиб боришда шоша бошлади, нохолис, маккорона кетма-кет ташланаётган саволларга муносиб жавоб топа олмай у қийнала бошлади. Залда мажлис раисига савол беришни истаганларнинг узундан-узун навбати майдонга келди. Н. Ражабов эса, уларнинг саволларига муносиб жавоб бера олмай ва савол берувчиларнинг фикрларини етарли даражада мантиқли рад эта олмай қолди. Мажлис залида шундай ноқулай бир вазият вужудга келган вақтда мен ўрнимдан турдим ва Н. Ражабовни алмаштирдим. Чунки вазият шуни талаб этарди. Мен бўлмаса бошқа бир киши бу ишни бажариши лозим бўлиб қолганди. Азиз ўқувчи мени маъзур тутсин, мақтанаяпти, демасинлар. Аммо ўша замонда залда мендан ўзга бирорта мард ўринтиқдан кўтарилмади ёки кўтарилишга журъат қила олмади. Ўшанда анча қийинчлик билан бўлса-да, залдаги мажлисни бузишга қаратилган хуружни мен сусайтирдим, мажлисни бизга зарур бўлган йўлналишга бура олиш мумкин бўлди.  ”БИРЛИК” олға сураётган мақсадларнинг ман-тиқини залдагиларга англата ва маъқуллата олиш мумкин бўлди. КГБ-да тайёрланган саволлари билан навбатда турганларни,  мажлисни бузишни кўзда тутиб, тинмасдан луқма ташлаётганларни  тинчлантириш усулини ҳам топишнинг йўли топилди.

Мажлисни тўғри, бизнинг мақсадимиз йўлига бошқарар эканман, мажлис залида ўтирган бизнинг ғоямиз ва фикримизни қўллашлари аниқ бўлган дўcтлардан фойдаландим, албатта. Шулардан бири Самарқанд Меъморчилик-қурулиш институти дотсенти Абдумалик Умурзақов эди. Уни мажлисда фаоллироқ қанатшишга жалб этдим. Чунки менга унинг мулоҳазалари таниш эди. У, юқорида сўзлаб  ўтилган “пахта иши” ва “янги идеология” сиёсатига очиқ қаршилик, норозилик билдирган озчилик олимларнинг бири эди. Мажлисни, нодўстлар ҳужумидан сақлаб, уни кўзда тутилган натижа билан якунлашда А.Умурзақовнинг ўша мажлисдаги ролини алоҳида таъкидлайман. Ундан ташқари ”БИРЛИК”-нинг илк варақалари, дастур ва мурожаатларида асосан экологик масалаларни, аллақачон оламга тарқалган Орол денгизи муаммоларини кўтариб чиққан бўлиб, уларда ҳукуматга қарши ва унга хавф соладиган ҳеч бир сиёсий белгилар йўқ эди. “БИРЛИК” у замон бир тарафдан норасмий ҳаракат бўлиб, ҳали ҳатто ташаббусчилар тарафидан ҳам унга халқ ҳаракати номи берилмаганди. Шунинг учун КГБ ваҳимачиларига Ҳаракатнинг мақсади умумдавлат мақсадлари, қолаверса компартия программаси ва ғоясидан ташқарида эмаслигини тушунтириш йўли билан уларни бирмунча тинчлантириш мумкин бўлди.

Ҳукумат, Республиканинг коммунистик қуғирчоқ ҳукумати аҳолининг кунлик турмушига оид муаммоларни, дарёларни ифлослантирмаслик, экин далаларига заҳарли  химикатлар билан ишлов бермаслик каби оддий масалаларни ҳам ўртага қўя олмас ва уларни ҳал эта олмасди. Улар бутун борлиқлари билан Москвага боғланган эдилар. Москвасиз, унинг кўрсатмаларисиз Ўзбекистонда ҳеч бир иш қилинмасди. Масалан, фақатгина пахта далаларини деполатсиялаш натижасида кишилар, болалар хасталанмоқда, ҳалок бўлмоқда эди. Чақалоқ ва гўдаклар орасида ўлим кўп, жигар, сариқ хасталиклари билан аҳолининг иккидан бири хасталанган бўлишига қарамай, Республика ҳукумати бундай проблемалар билан шуғуллана олмасди. Бундай масалалар мутлақо “Юқорининг” ваколатига қарашли эди. Ўзбекистон ”ҳукумати” курсиларида ўтирганлар  учун эса мансаб, курсида ўтиришни йўқотиб қўймаслик асосий мақсад эди. Улар мансабдан ажраб қолишдан ажалдан қўрққандай қўрқардилар. Ҳаракат эса, “Ўзбекистон табиати, моддий ва маданий бойликларини ҳимоя қилиш” “Бирлик” ҳаракати, деб аталиб, илк дафа айнан ўшанақа яшириб бўлмас, асосан экологик масалаларни кўтариб чиқди. Бу ҳақда матбуот саҳифаларида баъзи материалларни эълон қилишга ҳам эриша  бошланди.

Хуллас, Самарқанд университетида ўтказилган ўша йиғилиш қатнашчиларининг кўпчилиги “БИРЛИК”чи гуруҳлар ўртага қўяётган масала ва проблемалар муҳим ва долзарб, деб ҳисоблаш керак, тилга олинаётган масалаларни ижобий ҳал этишда қўллаб-қувватлаш лозим, деган фикрни маъқулладилар.

Самарқанд шаҳрида ерлашган институтлардан келишган олим-ўқитувчиларнинг бир қисми мазкур мажлисда “БИРЛИК” тарафдорлари эканликларини биринчи марта очиқ кўрсатишдилар. Улар мажлисда фаол қатнашиб, “БИРЛИК”-чилар тарқатаётган варақа ва баёнотларни мазмунан ва мантиқан асослашда ёрдамчи бўлдилар. Уларнинг кўпчилиги Самарқанд университети ўқитувчилари (дотсентлар: Н.Ражабов, С.Мурадов, Х.Ғаниев, Б. Намозовлар) бўлиб, буларнинг қаторида А.Умурзақов-Самарқанд  меъморчилик институти дотсенти, И. Элмурадов – ўша институт ассистенти ҳам туришгандилар. Вақт кечиши давомида номлари тилга олинган дўстлар Самарқанд шаҳри ва вилоятида “БИРЛИК” ғоясини тарқатиш ва уни тарғибот, ташвиқот қилувчиларнинг йўлбошчиларига айландилар. Улар айни вақтда автоматик равишда Самарқандда “БИРЛИК” шубасини тузиш ташаббускорларига ҳам айланиб қолишдилар. Ўша мажлисдан эътиборан ҳар ҳафта пайшанба куни университетда, соати 16-да “БИРЛИК”-нинг доимий йиғилиши ўтказиладиган бўлинди. Юқорида номлари зикр этилган олимлар бу йиғилишларга қатнашиб ва уларни бошқариб боришдилар. Н. Ражабов гуруҳ бошлиғи ролини бажариб борди. Ҳафталик йиғилишлар ҳам университетда ўтказиладиган бўлинди ва бу ҳолат бир қанча замон давом этди.

Ҳафталик мажлисга ҳеч бир олдиндан тайёрланган кун тартибисиз йиғилишардик. Йиғилиш мавзуи ва унинг йўлналиши шу ерда, йиғилганлар билан биргаликда аниқланарди. Бу борада Б. Намозов, Х. Ғаниев, А.Умурзақов ва мен фаоллироқ эдик. Деярли, ҳар сафар йиғилиш мавзуини биз белгилардик. Бу ўз-ўзидан бўларди, албатта. Масалан, йиғилишга у ер, бу ердан кишилар келишардилар, мажлис бошланарди. Ҳафта ичида Тошкентдан келган баъзи материаллар бўларди, йиғилганлар энг аввал у матетриаллар билан таништириларди. Натижада, Тошкентдан келган материалларни муҳокама этиш ва бошқа ўртага чиқаётган масалаларни қандай тушунишга қараб мажлис йўлналиши, унинг руҳи ўз-ўзидан юзага келиб қоларди. Ана шундай маънода мажлис йўналиши Б.Намозов ва менинг ихтиёримизда бўларди. Ҳақиқат юзасидан, айтиш керакки баъзан университет физика факултети дотсенти Эркин Шерматов ҳам муҳим масалаларни ўртага қўйишга ҳаракат қилиб, мажлис кун тартибини тузишга уринарди. У кўпинча инсон экологияси, яъни инсоннинг руҳини тозалаш, маданийликни тарбиялаш масаласини муҳокама этишни таклиф қиларди.

Дарҳақиқат, бу замонга келиб, совет кишилари руҳи, тарбияси, маданияти масаласи муҳим проблемага айланган эди, улар чиндан ҳам руҳан тушкун ва уларда инсоний руҳ бузилган, улар уч хил тарзда (тилда, кўгулда, амалда бошқа-бошқа) яшашардилар. Халқнинг келажагини ўйлаётган ташкилот учун бундай масалани ҳам эътиборсиз қолдириб бўлмасди, албатта. Шу сабабдан, йиғилишларимизни бир неча дафа Э. Шерматов таклифига мувофиқ инсон руҳи масалаларига тегишли лексиялар ўтказишга бағишлаганмиз. Аммо ўша замон, ўша қисқа вақт биздан бошқа янада муҳимроқ, долзарброқ масалаларни, айниқса “БИРЛИК” Самарқанд ташкилотини тузиш, Ҳаракатга аъзолар жалб этиш ва жойларда, яъни район, қишлоқларда бошланғич ташкилотлар ташкил этиш каби кундалик ташкилий ишлар билан жиддий шуғулланишни талаб этарди. Биз ана шу ишларни кундалик муҳим ҳисобладик ва уларнинг барчаси билан изчил ва жиддий шуғулландик. Натижада, ҳафталик йиғилишимизга вилоятнинг бир қатор узоқ-яқин районларидан кишилар кела бошлашди. Самарқанд вилоятининг Иштихон, Булунғур, Жомбой, Оқ-Дарё, Паст-Дарғом, Қўшработ, Катта-Қўрғон, Пахтачи, Пайариқ районларидан “БИРЛИК” хайрхоҳлари ҳафталик йиғилишга қатнаша бошладилар. Шаҳардаги барча олий мактаб ва Ўрта махсус билим юртларидан, Самарқанд шойи тўқиш фабрикасидан, қурулиш трестлари ва бригадаларидан кишилар йиғилишга келадиган бўлишдилар. Энди, Самарқанд “БИРЛИК” ташаббус гуруҳи ҳафталик йиғилишига ҳар сафар 40-50-ларча одамлар қатнашадиган бўлишди. Бу ўша замон учун катта воқеа эди. Маҳаллий ҳокимиятни ташвишга соларлик янгилик эди.

Биз Самарқандда бошлаган бу ишлар Тошкентдан, у ердаги ташаббус гуруҳидан мутлақо алоқасиз, мустақил олиб бориларди. У замонлар тошкентликлар ҳатто бизнинг қандай даражада мавжудлигимизни ҳам дуруст билишмасдилар. У замонлар Самарқандлик “БИРЛИК” ташаббус гуруҳи фаолларининг бирортасини Тошкентдаги “БИРЛИК”чи дўстлар танимасдилар. Чунки ўша замонларга келиб жойларда кўпгина кишилар бир-бирларидан мустақил, ўз иш ва ўқиш ерларида, ”БИРЛИК” ҳаракатини тузишга киришган кишилар савияси даражасига этишгандилар. Тошкентлик “БИРЛИК” ташаббусчиларининг варақалари эса, жамиятда янгилик, ҳаққонийлик, миллий қадрият, озодлик учун кураш йўлларини ўзларича излаб юрганларга бир имо, туртки вазифасини ўтаганди, холос.

Шунинг учун Республиканинг турли бурчакларидан, ким Тошкентга бориб, ким бизнинг ҳузуримизга келиб “БИРЛИК”ка қўшиларди, рўйхатга ёзилишарди, аъзолар кун сайин кўпаярди. У замонлар, “БИРЛИК”ни чиндан истабми, йўқми бизга ким мурожаат қилса бўлди, эди, у рўйхатга киритиб қўйилавериларди. Аслида бу принсип ҳам тўғри эмас эди. Фарқига борилмай аъзолар кўпайтиравериш Ҳаракатнинг кейинги фаолиятида анчагина зарар  келтиргани ҳам маълум.

“БИРЛИК” бироз жонланиб, унинг номи одамлар тилидан тушмай қолган бир вақтга келиб, аъзолар қабул қилишни бирмунча тартибга солишга уриниш ҳам бўлди. Шу мақсадда “БИРЛИК”ка киришни истаганлар тўлдириши учун махсус ариза бланки ҳам ишлаб чиқилди. Аъзолар қабул қилишда уларни бироз бўлса-да саралашга ҳаракат қилинди. Аммо бу саъй-ҳаракатлар зарур даражада олиб борилмай, кўзда тутилган натижаларни бермади. Аъзолар қабулидаги эркинлик (тўғриси эътиборсизлик) принсипи давом этаверди. Чунки “БИРЛИК” илк бошдан унга кириш ва ундан чиқиш эркин, деб баён этганди. Бу эркинлик ҳам компартиянинг ички қаттиқ интизомига қарши усул шаклида қабул қилинган эди. Чунки ўша замонлар кишилар КПССнинг низом норма-ларидан ҳам жуда безган эдилар. Унинг устига “БИРЛИК” сиёсий ҳаракат ёки партия эмаслигини ҳам доим такрорлаб турарди. Шунинг учун ундаги низомий принсиплар компартия низомидагидек қаттиқ чегараланган бўлса одамлар бизнинг ниятларимизга, сўзларимизга ишонмасликлари мум-кин эди. Улар бизни коммунистларнинг бошқа бир кўриниши, булар ҳам ҳукумат томонидан халқни алдаш учун ўйлаб чиқарилган, деб тушунган бўлардилар. Аммо бу фикр ва қарашлар тўғри бўлмаганлигини бир муддат кейин ҳаёт кўрсатди ва буни кўп марта исбот этди. Бирор сиёсий мақсадни кўзда тутган ихтиёрий ҳаракат аниқ программа, қатъий интизомга эга бўлмоғи зарур. Ўрни келса, сиёсий ҳаракат ва пертиялар дастур, низомлари, уларнинг жамиятдаги ўрни ҳақида алоҳида тўхтармиз.

Шундай қилиб, университетда ўтказилган мажлисдан бир ой ҳам ўтмасдан Самарқанд университети компартия комитети ва унинг раҳбарияти “БИРЛИК” ташаббус гуруҳи ҳафталик мажлисларини университет биноларининг ҳеч бирида ўтказмасин, деган қарорга келишди. Шундан сўнг бирмунча вақт университетнинг бир у биносида, бир бу биносида қочоқ, яширин мажлис ўтказиб турдик.

Ниҳоят, мен А.С.Пушкин номли Самарқанд вилоят кутубхонаси (ўша замонларда Самарқанд шаҳарида биттагина кутубхона бўлиб, уни ҳам  А.С. Пушкин номида деб аташардилар …Самарқанддай буюк шаҳарда кутубхонани исмлайдиган бирор маҳаллий исм топилмаганда … ) мажлислар залида ҳафтада бир марта соат 18-дан 20-га қадар йиғилиш ўтказиш ҳақида, унинг директори Любов Тимофеевна(фамилиясини унутдим) билан келишиб олишга эришдим.

Любов Тимофеевна билан келишувимда икки фактор асқатган эди.

Маълумки, ҳукумат “БИРЛИК”нинг илк қадамлариданоқ, уни миллатчилар ҳаракати, улар ўзбеклардан ўзга барча миллат вакилларига қарши, айниқса улар рус ва русзабон миллат вакилларининг Ўзбекистонда яшашларини истамайдилар, деб тарғиб қилишни авж олдирди. Ҳатто ҳукуматнинг расмий ва норасмий ҳужжатларида “БИРЛИК”чилар рус ва русзабон миллат вакилларини Ўзбекистондан ҳайдаб чиқармоқчилар, деган маълумотлар ҳам тарқатилди. Чиндан ҳам Республикадаги рус ва русзабон аҳолининг асосий қисми бу ёлғон ташвиқотга, бу алаҳсирашга инондилар. Ўша замонларда одамлар расмий матбуот хабарларига тўла ишонишарди. Матбуот эса, доим “БИРЛИК” ҳақида нуқул ёлғон ва бўҳтонларни тарқатиб турарди. Масалан, 1989 йил 21-март “Наврўз” арафаси кунлари Самарқанд кўчаларида электр сими ёғочларига махсус варақалар ёпиштириб чиқишди. У варақаларда,”Азиз, фуқаро, биз ўзбекларни ҳимоя қиламиз! Миллий урф-одатларимизни жорий қиламиз! Ғайридинларни Ватандан ҳайдаймиз! Иштон киймаган хотин-қизлар оёқлари кесилади. “БИРЛИК”, деган мазмунда бир алаҳсираш ёзилганди. Биз, байрам кунлари, йил бошида қон тўкармишмиз, “ғайридинларнинг” оёғини кесар эмишмиз, байрамни азага айлатирармишмиз. Ёвузликни, қаранг! Аммо биз дарҳол, бу алаҳсираш, бу варақа иғво эканлигини, у “БИРЛИК”ка душманлик учун махсус ташкил этилганлигини исбот этишга киришдик. Шунга қарамасдан Самарқандда рус тилида нашр этиладиган “Ленинский путь”, газетаси яна бир иғвокорона материал босиб чиқарди. Газета хабарига кўра, қўлида бир чанта (дипломат) тўла бояги, электр симларига ёпиштирилган варақалари бўлган, Тимурбек исмли киши милитсия ходимлари томонидан қўлга олинганмиш. Қаранг, кўчалар тўла варақа ёпиштирилган бўлса, расмий газета, яна рус тилида чиқадиган  матбуот органи, варақани тарқатиб юрган кишини тутиб олганлари ҳақида хабар босиб турса, бунга ишонмай бўладими, ахир? ”Гуноҳкор”нинг исмини қаранг, у ҳам атайин “Тимурбек”, деб танланган.

Биринчидан, мана шундай бир вазиятда, “БИРЛИК”ни рус ва русзабон аҳоли душмани этиб тасвирлаб турилган бир замонда, русзабон аҳоли вакиласи ҳисобланган Любов Тимофеевна учун “БИРЛИК” вакиллари билан яқинлашиш, улар билан яхшироқ танишиш ўзига хос аҳамиятга эга эди. Чунки вилоят кутубхонаси аҳоли орасида махсус ўринга эга бўлган бир муассаса ҳисобланарди. Иккинчидан, мен, Любов Тимофеевнани олдиндан шахсан танирдим. Биз инсон сифатида бир-биримизни яхши билардик, инсоний ва сиёсий қарашларимизда муштараклик мавжуд эди. Шунинг учун Любов Тимофеевна менга ишонди, яъни, мен билан бу залга келадиган кишилар “фанатик”, “фундаменталист” ёки ўша замон атамасида айтиладиган ”миллатчи-бузғунчи” эмасли-гига ишонди. У бизга кутубхона мажлислар залида ҳафталик йиғилиш ўтказишга ижозат берди. Кутубхона директори, мажлис залини бизга фойдалнишга беришдан олдин бу масалани шаҳар ва вилоят парткомитетларида балки муҳокама қилгандир, уларнинг “хўпини” (“добро”сини) олгандир, униси бизга қоронғи. Ҳақиқати ҳам шундайдир. Акс ҳолда кутубхона директорининг бунчалар “мардлик” кўрсатиши шубҳалидир. Оқибат, биз 1989 йил бошларига яқин кунлардан эътиборан 100 кишига мўлжалланган, юмшоқ курсулар қўйилган, чиройли бир минбар ҳам ўрнатилган вилоят кутубхонаси мажлислар залида ҳафталик йиғилишларимизни  ўтказа бошладик. Биз у залдан 1989 йил октябр-ноябр ойларига қадар фойдаландик. Замони учун бу ҳол ҳукумат тарафидан бизга катта эътибор ҳисобланарди.

Бу эса оддий халқ олдида бизнинг ютуғимиз, ҳукумат бизни ҳисобга олаётган бўлиб кўринарди. Биз ва маҳаллий ҳокимият орасидаги бу бироз илиқ муносабатнинг асосида ҳам ўша русзабон аҳоли билан ўрнатилган нормал муносабатлар ётар эди. Масалан, “БИРЛИК”нинг Самарқанд ташаббус гуруҳи таркибида руслардан ҳам вакиллар бор эди. Улардан бири Қўшработ районида ерлашган Жуш олтин қазиш кони ишчиси Николай исмли (фамилияси ёдимда йўқ) биродаримиз ташаббусчилар ишида фаол қатнашарди. У дўстлари Бозорбой Суванов ва Тошбой Абдуваҳидовлар билан Жушдан Самарқандга (бу оралиқ юз км. йўл эди) ҳафталик мажлисга қатнашмоқ учун атай келардилар. Мажлисни тугатиб, ақшом энг сўнгги Самарқанд-Жуш автобуси ила улар такрор Жушга қайтардилар. Самарқанд вилоятида “БИРЛИК”нинг энг биринчи бошланғич ташкилот ҳам Қўшработда (Жушда) Никалойлар ташаббуси билан ташкил этилганди. Бу воқеа ҳам 1989 йили амалга оширилганди. Қўшработ ташкилоти ҳақида сўз кетар экан, Бозобой Суванов ва Тошбой Абдуваҳидов ҳақида икки оғиз сўзлаб ўтиш лозим, деб ҳисоблайман.

Бу ерда воқеаларнинг хронологик тарихини тўла эслай олмайман, албатта. Чунки мазкур баён Ўзбекистондан жуда узоқ бир ўлка, Норвегиянинг Берген шаҳрида 1999 йил февралида ёзилмоқда. Бутун архив Самарқандда қолганди. Менинг уйимда қолган архив Ўзбекистон ҳукумати кўрсатмасига биноан милитсия тарафидан мусодара қилинган. Унинг бир қисми Холиқназар Ғаниевда сақланарди. Уларнинг тақдири нима бўлган, униси менга номаълум. Домла Холиқназар ҳам Каримов қамоқхонасида икки-уч марта ўтириб чиққан, балки архивни “пора” ўрнига топшириб юборгандир. Шунинг учун кўпчилик воқеалар санаси йиллари кўрсатилиб, кунлари кўрсатилмаслиги мумкин.

Шундай қилиб, 1989 йилнинг кўклами эди чамамда, бизнинг уйга ҳали 30-га ҳам тўлмаган бир йигит мени йўқлаб келди. Мен у вақт уйда эдим, уни ичкарига таклиф қилдим. У ўзини менга “Бозорбой Сувановман”, деб таништирди. Биз уйда ўтириб бироз суҳбатлашдик. Суҳбат давомида аниқ бўлдики, у Самарқандга “БИРЛИК”чиларни ахтариб келибди, аммо университетда бир кимсани топа олмай, сўраб-суриштириб менинг уй адересимни топа билибди. Бозорбой олий маълумотли эмасди. У ўрта махсус маълумотли бўлиб ўзи мустақил савод чиқарган, чуқур билимли, ўқимишли инсон эди. У рус адабиёти билан жуда яхши таниш эди. Русчани билиш, рус адабиёти ва санъати билан қизиқиш бизнинг замонимиз учун алоҳида аҳамиятга эга ҳисобланарди. Бозорбойни Лев Толстой ижоди, унинг фалсафаси тўла “асир” этганди. У сўзларини нуқул Толстой фалсафаси билан безарди. Шу билан бирга унинг сўзларида, фикр-мулоҳазаларида миллийлик, миллий қадрият тақдири ва унинг ҳозири, келажаги масалалари яхши ўрин олганди. Бозорбой, бир қанча замон ўша Жуш олтин қазиш конида ишчи бўлиб ишлаган. Айни замонда ҳеч ерда ишламасди. Самарқандга “БИРЛИК”ни истаб келган эди.

Бозорбой билан суҳбатимиз давомида маълум бўлдики, Жуш олтин қазиш шахталарида техника хавфсизлиги яхши йўлга қўйилмаган, атроф-муҳит тозалиги (экологик ҳолат) бузилган. Ҳатто қишлоқлардаги кичик-кичик булоқ сувлари ҳам конда ишлатиладиган заҳарли оқинтилар оқибатида заҳарланмоқда эмиш. Ўша замонларда аҳвол шунақа аянчли эди. Ҳозирлар Бозорбой-лар яшаётган ерларда аҳвол қандай экан-а …?

Бозорбой, беш вақт намозини канда қилмайдиган мусулмон киши эди. Унинг сочлари тим қора, юзи чўзиқроқ, кўзлари қисиқдан келган, қозоқ келбатли, жуссаси чоғроқ, жисмоний тетик йигит эди. У менда чуқур билими ва мулоҳазалари билан жуда яхши таассурот қолдирди. Ватаннинг қай бир бурчакларида яна қанча Бозорбойлар бор ва бўлиши мумкин, деган хаёл мени тўла қамраб олганди, ўшанда. Ана шу тасодифдан хурсанд бўлиб, Аллоҳга ҳамдлар айтиб, Унга шукуруллолар келтиргандим. Бозорбойдай  йигитларнинг Ҳаракатимизни излаб юриши, бу воқеа эди мен учун. Ўша замондан эътиборан Бозорбойни ўзимга дўст, деб билдим. У менинг абадий дўстим бўлиб қолажак. Ўйлайманки, Бозорбой ҳам айнан шундай фикрдадир.

Мен ҳаётда доим Бозорбойларни изладим, уларга интилдим, уларнинг ёнида бўлишга ҳаракат қилдим. Имконим борича, қўлимдан келганича уларга ёрдам этдим, худди шундай кишиларнинг ёнимда бўлишларини ва айнан ўшалардан ўзим ҳам ёрдам олишни истадим. Мен 1988 йилдан 1993 йилгача Ўзбекистонда “БИРЛИК” ҳаракатининг фаолларидан бири бўлиб қолган эканман, мени Бозорбойлар қўллаб-қувватлагани, улар менинг ёнимда елкадош туришгани руҳлантирар ва жасоратга, матонатга ундарди. Ҳамон уларни елкадош ва суянч сезаман.

Бозорбой ҳақида бу ёзилганлар жуда оз. У мени бир неча марта Қўшработ райони бўйлаб кездирган, олтин қазиб олиш шахталарини, ўрта мактабларни бирга бориб кўрганмиз. Қишлоқ аҳолисининг турмуш шароитларини кузатганмиз. Аммо бизнинг баёнимиз мақсади бирмунча ўзгачароқ бўлганлиги сабабли Бозорбой дўстимиз мавзуини шу ерда тўхтатамиз.

Энди Тошбой Абдуваҳидов ҳақида бироз ҳикоя қиламан. Тошбойни бизнинг мажлисга Бозорбой эргаштириб келганди. Тошбой кўринишдан Бозорбойдан гавдали, кўркам йигит эди. Аммо у чапани, типик қишлоқ ўзбеги бўлиб, сўзларида бироз қўполлик, баъзан радикаллик учраб турса-да, аммо унинг сўзлари лўнда, юракдан ва жиддий эди. Унинг сўзларидаги радикалликни кўриб, совет тузумидан расо безганлардан бири, деб хулоса қиларди киши. Тошбой ҳам ўрта махсус маълумотга эга, у ҳам Жуш олтин қазиш конида ишчи бўлган ва ҳозир ишни ташлаган. Бизга қатнашабошлаган замонларда район партия-ҳукумат раҳбарлари билан “ўртоқлашиб” тирикчилик ўтказиш йўлини топганлардан бири эди. Бу йигит очиқ кўнгуллиги, чапанилиги, сидқидиллиги билан бизга ёқиб қолди. Тошбой ўқимишлилик, билим жиҳатидан Бозорбойдан жуда фарқли эди. Аммо унда оддийлик, мардлик, ўта тетиклик (халқда ундайларни “олов”, дейишади) бор эди. Тошбой мен билан яккама-якка кўп марта суҳбат қилган. Ҳаракат ҳақида Тошбойда ўзига хос қараш ва бир қатор мулоҳазалар бўларди. Уларнинг кўпчилиги ҳақиқатан жонли ва асосли эди. Масалан, у доим Ҳаракатимизда ҳарбий қисм бўлиши тарафдори эди. У “БИРЛИК” лидерларини қўриқлаб юрувчи доимий ҳарбий гуруҳ бўлишини қатъий ўртага қўярди. Унинг бу фикрлари чиндан ҳам ҳақиқатга яқин эди. Замон ўтиши билан биз бир неча марта Тошбойнинг фикрларига ўхшаш мулоҳазаларнинг тўғри эканлигига ишонч ҳосил қилдик.

Дарҳақиқат, Тошбой ҳарбий, қумондон (офитсер-субай) келбатли одам эди. Унда ҳарбийларга хос шиддат, жасурлик, радикаллик бордай кўринарди.

Ҳақиқатан, 1991 йил август воқеалари вазиятида бизда ўша шиддат, мен билган Тошбой шиддати етишмади. Ҳарбий ва сиёсий кадрлар тайёргарлиги йўқлиги яққол кўринди. Бир асрда бир келиши мумкин бўлган, балки ундан ҳам нодир бўлган ҳокимиятни бемалол қўлга олиш имкони майдонга келган тарихий бир вазият, етарли даражада сиёсий ва ҳарбий тайёргарлик йўқлигидан бой берилди.

Бироз илгарилаб бўлса-да, 1990 йилда бўлиб ўтган бир воқеани шу ерда сўзлаб ўтмоқчиман. 1990 йилда, мен “БИРЛИК” Самарқанд вилоят Кенгаши аъзоларидан баъзиларига Туркистон ҳарбий округи Самарқанд ҳарбий қумондонлиги билан алоқа ўрнатиш ва улар билан муносабатларни яхши йўлга қўйиш таклифини айтдим. Бу фикрни Кенгаш аъзоси Борот Намозов билан такрор-такрор муҳокама қилдик. Мен ҳарбий қумондонликка биздан вакил Б. Намозов бўлсин, деган фикрда бўлдим. Афсус, дўстлар менинг фикримни маъқулламадилар. Б. Намозовнинг ўзи эса, менга “домла, ҳали бу ишга эртароқ, сиз шошаяпсиз”, деб у мени юпотди. Ундан сўнг эса, кеч бўлди. Бошқа, бу масалага қайтишга вақт ҳам топилмади. Чунки воқеаларнинг ривожланиши шунчалар тез кетдики, кўплар уларни кузатиб ҳам улгура олишмади.

Ҳақиқатни айтсак, ўша замонда менинг дўстларим қўрқоқлик қилишгандилар. Лекин менинг ўзимда ҳам ўша замон таваккалчилик етишмади. Ўша замонлардаёқ советларнинг тугашига тўла ишонсам-да, Совет ҳокимиятининг бунчалар яшин тезлигида қулашини тахмин қила олмагандим. Шунинг учун Б. Намозовнинг “шошаяпсиз”, деганига қаноат ҳосил қилгандим.

1989 – 1990 йилларда ҳарбийлар билан яхши алоқа ўрнатиш ва уларни “БИРЛИК” ғояларига майил этиш, асрлар давомида бир бўладиган тарихий вазиятни қўлга олиш, демак эди. Вақтида шундай қилинганда эди, 1991 йил август инқирози вазиятида марра бизники бўларди. Бундай вазиятларни бой бериш тарихда ва сиёсат юргизишда катта хато ҳисобланади. Биз, у замон вазиятни бирмунча тўғри аниқладик, ҳатто қарор қабул қилмоқчи ҳам бўлдик. Аммо таваккал қила олмадик, амалий ишга киришишда, сусткашликка йўл қўйдик. Тўғриси, муҳим тарихий бир масалани ҳал этишда сиёсий тажриба етишмади. Ҳаракатнинг Марказий органи бундай масалалар бўйича қуйи ташкилотларга ёрдамчи ва маслаҳатчи бўла олмади, албатта. Яъни Ҳаракатнинг марказий органи вужудга келаётган критик вазиятга ўз вақтида тўла ва етарли даражада сиёсий баҳо бера олмади, вазиятга мос зарурий қарорлар қабул қила олмади. Биз, вилоят ташкилотлари ҳам баъзан сусткашлик, баъзан қўрқоқлик қилдик, яъни оқибатда буюк хатога биргаликда йўл қўйдик. Натижада, ўз вақтида Республикадаги ҳарбий қумондолик билан зарур алоқалар ўрната олмадик.

Шундай қилиб, Тошбой Ҳаракатни ҳокимиятга олиб келишни тезлаштириш тарафдори эди. Бунинг учун унинг фикрича қаттиқ тайёргарлик (ҳақиқий аъзоларни кўпайтириш, ҳарбий гуруҳлар тузиш, пул тўплаш), кескин ҳаракатлар бажарадиган гуруҳлар тузиш лозим эди. Аммо Тошбойнинг ўзи атрофида ҳам уюшган, кескин ҳаракатчан “радикаллар” жуда оз эди.

Хуллас, Қўшработда Бозорбой, Тошбой ва Никалойлар ёрдамида “БИРЛИК” аъзолари, ва хайрхоҳлар анча кўпайишиб қолишганди, ҳар ҳолда у ерда фаол ишлаётган гуруҳимиз тайёр бўлган эди. У гуруҳ 1990 йили Ўзбекистон Олий Советига халқ депутатлари сайловларида катта фаолият кўрсатишди. 1990 йилги сайловларда Академик Ташпўлот Ширинқулов Қўшработлик “Бирлик”чи дўстларимиз саъй-ҳаракатлари ҳисобига Ўзбекистон халқ депутатлигига сайланди, деб ҳисоблайман. Аммо бу академик ҳам депутатлик муддати мабайнида Республикада демократик ўзгаришлар тарафдори бўла олмади.

Иштихон районида ҳам бизнинг фаолларимиз анча кўпайди. Иштихонлик “БИРЛИК”-чиларни Неъматжон Бўтаев бошқарарди. У район ўрта мактабларидан бирида ўқув ишлари бўйича мудир ўринбосари бўлиб ишларди. Иштихон Самарқанддан 70 км. узоқда жойлашган, Неъматжоннинг мактаби эса, район марказидан янада узоқроқда эди. Масофа қанчалик узоқлигига қарамасдан, улар ҳам пайшанбалик йиғилишимизга 5-6 киши бўлишиб ҳар ҳафта келишардилар. Уларнинг ичларида Эшонқул(тўла исми шарфини унутдим) исмли бириси Иштихон шаҳарида рус тили ўқитувчиси бўлиб ишларди, Бошқа бир Қўчқор дегани, район милитсиясида ишларди. Аммо улар йўлини топиб, йиғилишга мунтазам келиб туришга интиларди. Улар жуда фаол йигитларимиз ҳисобланардилар. Иштихонлик Неъматжон ва Эшонқуллар етарли даражада билимли, тўла зиёли инсонлар эди. “БИРЛИК”нинг барча аъзолари шулардай савияга кўтарилган бўлишганда эди, Ўзбекистон бугун энг бахтли Республика бўлган бўларди. Қўчқорбой ҳам жуда ажойиб йигит, ўрта махсус маълумотли бўлиб, кескин ҳаракатчан одамлар-милитсионерлардан бири эди. Чиндан ҳам у ҳақиқий полис одами эди. Унинг ажойиб болаларча гаплари ҳам бўларди. У доим менга “домла, келининггиз ҳамладор, худо хоҳласа, эгиз ўғиллар туғилади, исмларини Темурбек ва Бобурмирза қўяман”, дерди. Кароматни, ниятнинг холислигини қарангки, вақти келиб, келин Қўчқорбойга буюк бахт, икки эгиз ўгил келтирса бўладими?! У, Темурбегу, Бобурмирзалар соғ-саломат бўлсинлар, ХХI аср амир Темури ва Бобурмирзаси бўлиб етишсинлар. Менинг бу баёнларимни Қўчқорбойнинг ўша эгизлари ўқишса ва бундан озми-кўпми ибрат олсалар, мен бу дунёда яшаб амалга оширишни истаган ниятларимнинг катта бир қисмини аъло даражада бажарган ҳисоблайман.

Оқибатда, Иштихонликлар энг бақувват, энг фаол район ташкилоти тузишга, “Эркин сўз” район газетаси нашр этишга эришдилар. Ўзбекистонда сиёсий вазият озгина юмшаб, янги имкониятлар юзага келган замоноқ Иштихонлик дўстларнинг “БИРЛИК”-ни қайта тиклашда фаол ҳаракатга киришажакларига шубҳа қилмайман. Аммо улар, энди Ҳаракат янгича, яъни “БИРЛИК” мутлақо янги бўлажаклигини ва у замон кимни, қандай дастурни қўллашларини  ҳам тушуниб етгандирлар, деб ўйлайман.

Булунғур районидан ҳам йиғилишга анчагина кишилар қатнай бошлашди. Улар ичида Норқўзи Аширов(тиш доктори) ва Турсунбой Маманазаров, мактаб ўқитувчиси асосий ташкилотчилардан эдилар. Бошда бу районда бир қатор казо-казо кишилар “БИРЛИК”-ни қўллай бошлашди.Улар ичида район маориф бўлими бошлиғи, СССР Олий Совети халқ депутатлигига номзоди кўрсатилган, Мамаюсуф(Бу Мамаюсуф деганлари Каримов замонида бироз вақт район компартия раҳбари бўлиб ҳам ишлади) исмли яна бир ўртоқ ҳам бор эди. Бу номзод сайлов жараёнида қонун бузорликка йўл қўйилиши натижасида сайланмай қолган ва аслида у сайланиш учун зарур бўлган овоз тўплаган киши эди. У анчагина шикоятлар ёзиб, ҳатто КПСС Бош котиби М. Горбачев қабулигача чиқа билган бир инсон эди. У замонлар, КПСС Бош котиби билан учрашиш, унинг имзоси билан бирорта хат олиш бу катта воқеа, ҳодиса ҳисобланарди. Мамаюсуф эса, Москвада, КПСС Марказий Комитетида қабулда бўлган, қўлида М.Горбачев имзо чеккан мактуби бор бир киши эди.

Шунинг учун бу йигитнинг бизнинг йиғилишларга қатнаши ҳам ҳодиса эди. Ҳақиқатан у кейинроқ Ўзбекистон Олий Советига ўтказилган сайловларда, Республика халқ депутатлигига сайланди. Район “БИРЛИК” ташкилоти унинг номзодини тўла қўллаб-қувватлади, албатта. Аммо бу депутат ҳам, район маориф мудири ҳам Ҳаракатда узоқ қолмадилар. Улар Ўзбекистон ҳукумати “қовоғига” қараб, “БИРЛИК”дан узоқроқ туришга интила бошладилар. Оқибат, улар кўп ўтмай Ҳаракатдан бутунлай четлашдилар. Лекин бошқа бир Булунғурлик номенкулатура кишиси, район маҳаллий газета бош муҳарири (афсус, унинг ҳам исми-шарифи хотирамда йўқ), кўп йиллик партиявий cтажга эга коммунист, бизнинг ёнимизда муқим қолди. У бизни доим қўллаб-қувватлади. Чунки у “БИРЛИК” ғояси ва мақсадларини компартия ғояси ва мақсадлари билан муштарак, деб биларди. Сўнг замонларда Компартия амалий ишларда низом ва программадан узоқлашди, партия ўз халқчилигини йўқотди, деб тушунарди, у. Унинг компартияси айнан “БИРЛИК”-нинг ўзгинаси эди. Унинг фикрича, бир партияни биз “Бирлик”, бош муҳарир эса компартия, деб атаймиз, холос. Бош муҳарир ҳафталик мажлисларга келгани йўқ. Аммо мен у билан бир неча марта яккама-якка учрашганман. Суҳбатларимиз ҳамиша кўнгулдан, иссиқ бўларди. У жуда яхши одам эди. Ғирромлиги, муғамбирлиги, қувлиги йўқ оддий киши эди. Унинг дилидаги, тилида эди. Ўша замонга хос “дили бир хил, тили иккинчи хил, амалда эса учинчи хил” яшашдан узоқ, жуда озчиликнинг бири эди, у. Ҳаракатимизда ўша бош муҳарир каби “коммунистлар” кўпроқ бўлганда эди, бугун Ўзбекистон ҳукуматида И.Каримов гуруҳи каби қип-қизил ўғрилар савлат тўкиб ўтирмаган бўларди.

Афсус, “БИРЛИК”ка соф ва ғоявий мустаҳкам одамлар тўплаш каби муҳим ишлар бутун Республика бўйлаб яхши йўлга қўйилмади. Ҳаракатнинг Марказий Кенгаши бу сингари зарур ишлар билан жиддий шуғулланмади. Улар кимнингдир марҳамати билан “пояндозлар” тушалган йўллар орқали ҳокимиятга келишни хаёл қилишдан нарисини кўра олмадилар. Шунинг натижасида улар асосан КГБнинг қўлида қуғирчоққа айланиб қолдилар. Бу фикр, баёнимиз давомида такрор-такрор исбот этилади, деб ўйлайман.

Қисқаси, 1989 йил “БИРЛИК”чилар учун, жумладан унинг Самарқанд гуруҳи учун ҳам жуда унумли бир йил бўлди, десак бўлади. Йил бошидан Ҳаракатнинг вилоят ташкилотини тузиш ишлари қизиб кетди. Вилоятнинг Оқ-Дарё районидан ҳам дўстлар бизга фаол қўшила бошлашди. Бу район ташаббускорларини Самарқанд қишлоқ хўжалигини механизатсиялаш техникуми ўқитувчиси Қобилжон Диёров бошқара бошлади.

Паст-Дарғомлик бир гуруҳ ўқитувчилар “БИРЛИК” район ташаббус гуруҳини ташкил этишди. Уларга ўрта мактаб мудир ўринбосари Абдужалил Абдуллаев ва болалар шоири Мели Бобоев сардорлик қилишди. 1989 йилнинг сўнггига келиб, бу районда Ҳаракатнинг район конференсияси ҳам ўтказилди. Унда шоир Мели Бобоев ”БИРЛИК” район ташкилоти раиси этиб сайланди. Аммо кўп ўтмай у ҳукумат тарафдорига айланиб қолди. Паст-Дарғомликлар М. Бобоевсиз йиғилишларга қатнашни давом эттирдилар. Аслида Паст-Дарғом район ташкилотига А. Абдуллаев бошчилик қилмоғи лозим эди. У билимли, сидқидил, соф ўқитувчи эди. Аммо район конференсиясида, “ўзбекчилик” қилиниб, ёши улуғ, шоир, ўқувчилари бор, деган андиша билан М. Бобоев ташкилотга Раис бўлиб қолганди. Афсус, бу қараш, бу “ўзбекчилик” бизга жуда панд берди, ўшанда.

Ана шунга ўхшаш “андишалар” ҳам бизнинг миллий хасталигимиздир. “Ақл ёшда эмас, бошда”, каби нақлимиз борлигига қарамай, қандайдир “андишалар”, деб баъзан ақлли нақлга амал қилмаймиз. Биз, урф-одатларимизда ҳам жиддий ислоҳлар ўтказишимиз зарур. Урф-одатларнинг умум миллий ривожланишимизга зарарлиларидан мутлақ озод бўлмоғимиз шарт ва зарур.

Катта-Қўрғон, Норпай, Пахтачи районларидан ҳам хайрхоҳлар, ишимизда фаол қатнаша бошлашди. Айниқса Катта-Қўрғондан ҳурматли олим, тиббиёт фанлари доктори, профессор, хирург, хирург бўлганда ҳам собиқ СССРда таниқли машҳур хирурглардан бири Ҳамроқул Ҳамдамов бизга сезиларли ёрдам берди. Унинг ёши мен билан тенгқур эди. У Самарқанд тиббиёт институтида катта хирургия кафедрасини бошқарарди. Афсус, бир тасодиф, фалокат юз бериб, уни узоқ давом этган хасталик тушакда қолишга мажбур қилди. Оллоҳга шукр, жиддий даволанишлар ёрдамида яна у қаторга қайтди. Аммо унинг белидан паст қисми нормал ишламай юришга анча қийналадиган бўлиб қолди. У энди ҳақиқий майиб, инвалид эди. Лекин унинг боши, қўл ва кўзлари ҳамишагидай соғломлигича сақланганди. Шу сабабдан у киши шаҳардан, яъни тиббиёт инсти-тутидан воз кечиб, Катта-Қўрғон шаҳрига ўтганди. Чунки унинг бутун қариндош – уруғлари, яқинлари Катта-Қўрғонда яшашарди. Чунки Ҳ. Ҳамдамов учун қариндошларига яқин яшашнинг ҳар томонлама қулайлиги борди. Шунинг учун у Самарқандни ташлаб Катта – Қўрғонга кўчганди. Шунга қарамасдан у Катта – Қўрғон шаҳар хастахонасида жарроҳлик вазифасини ҳам давом етказарди. Ҳафтада икки-уч марта хасталарни жарроҳдан ўтказишда ўзи қатнашар ва шахсан ўзлари ҳам жарроҳлик қилардилар. Замонамиз машҳур олими, кўпқиррали билим соҳиби, маданиятли, гўзал ҳулқли киши эди, Ҳ.Ҳамдамов.

Ҳ.Ҳамдамов “БИРЛИК”нинг Катта-Қўрғон гуруҳига оталик қилди. Йигитлар уни Ҳаракатнинг район Кенгаши райслигига сайлашдилар. Ҳамроқул аканинг оёқда юриш, жисмоний ҳаракат тезлиги эмас, унинг боши бизга етарли эди. Ҳамроқул аканинг ҳузурига Катта-Қўрғонга мен кўп марта бордим. У билан узоқ суҳбатлар қилдим. Биз бир-биримизга ”дўстим”, деб мурожаат этардик. Муносабатларимиз чиндан ҳам дўстона, суҳбатларимиз Ватан хусусида, унинг озодлиги, мустақиллиги, келажаги ҳақида бўларди.

1990 йили ўтказилган “БИРЛИК” халқ ҳаракати Самарқанд вилоят коференсиясига Ҳ.Ҳамдамов ҳам қатнашганди. У одам учун Самарқандга келиб-кетиш ниҳоятда ноқулай ва катта ташвишдан иборат эди. Аммо у жумард йигит Самарқандга келиб, конференсияга қанашишни лозим ҳисоблади ва келди. Фан доктори, машҳур хирург Ҳ.Ҳамдамов учун “БИРЛИК”нинг вилоят конфересиясида ўтириш катта бир ҳавас ёки обрў эмасди. У бу мажлисдан кўп буюк халқаро илмий конференсияларда, ҳашамати жиҳатидан “БИРЛИК” конференсиясидан анча тантанали ва салобатли вилоят компартия конференсияларида бир қанча марта қатнашган инсон эди. Аммо унинг миллий шуури жушиб, ёшларга ибрат кўрсатмоқ учун бу мажлисга-халқнинг ҳақиқий вакиллари мажлисига келганди. Афсус, биз “Бирлик”чилар ўлароқ, Ҳамроқул ака сингари одамларни Республика бўйлаб ахтармадик, уларнинг кўпчилигини сафимизга торта олмадик. Аксинча, сафимиздагиларини ҳам ўзимиздан чўчитдик, қочирдик. Масалан, Тошкентда олимлар негадир Пўлатов билан яқиндан алоқа қилишга тоқатлари бўлмасди.

Самарқанд қишлоқ райони ва Ургут районида ҳам анчагина аъзоларимиз, хайрхоҳ таш-виқотчиларимиз пайдо бўлди. Ургут район Жумабозор қишлоғида бошланғич ташкилот ҳам тузилди. Жумабозор қишлоғида икки мингдан кўпроқ аҳоли яшайди. Унинг атрофида ҳам аҳоли жуда ғуч яшашадилар. У қишлоқда якшанба куни катта бозор бўлади. Эски замонларда бу қишлоқда жума куни катта бозор бўлар экан. Шунинг учун ҳам қишлоқ Жума номини олгандир. У ерда ҳозирлар қишлоқни кенггайтириш катта муаммога айланган. Ундан ташқари у ерда 1957 йил “колхозлар” умумлаштирилгандан буён ҳудуд, тупроқ масаласида жанжал давом этиб келади. Энди эса, ёш авлод ўсиб, қишлоқ кенгайиши заруратга айланган бир замонда, бу масала яна мураккаб тус олган. Кейинги 30-40 йил давомида Ўзбекистон совет ҳукумати бу масалани ҳал этмаган. Масала, Жумабозор қишлоғи табиий равишда кенгайиши керак бўлган ер майдонида олма боғи ташкил этилиб, у боғ ҳеч бир колхоз ёки бошқа бирорта корхона ҳисобига киритилмаган ер устида кетмоқда. Бу боғдан йилига катта ҳосил олиниб, давлат ҳисобига даромад қилинмаслиги ҳам аниқланган. Аммо бу фактни ҳукумат даражасида ҳеч тан олишмайдилар. Жумабозорликларнинг таъкидлашларича, уларнинг қўлларида бу фактни исботлаш учун рад қилиб бўлмас далиллари бор. Улар, бу боғдан йилига юз минглаб олинаётган даромад  Ҳаким Исмаилович Жўрабековнинг  хусусига ўзлаштирилмоқда, деб тасдиқлашадилар. Шундай қилиб, жумабозорликлар у боғнинг хусусий эгаси бу Жўрабековдир, дейишади. Қизиқ, бу факт рост бўлса, биз совет давлати хусусий мулкчиликни тугатди, ҳисоблаб хато қилар эканмиз. Аслида совет замонида ҳам хусусий мулкдорлар бўлган экан. Бу мумай даромад бир йил эмас, энг оз 30-40 йил давомида фақат бир кишининг  чўнтагига тушиб турган бўлса, унинг ҳеч бир ортиқча харажати бўлмаса? У мулкнинг ҳажмини ҳисоб этишни ҳурматли ўқувчига ҳавола қиламиз. 1988 йилга қадар бундай пулнинг ҳажми ва қудратини кўрган кишилар тирикдир, балки. У замонлар советларнинг 80-90 тийини Америка бир долларига тенг ҳисобланарди. Ҳақиқатан, шаҳарларда “Березка” магазинлари бўлиб, уларда совет рубли 1$=0.8рубл шаклда алмаштириларди. Бу маълумотдан даромаднинг ҳажмини тасаввур этиш қийин эмас. Ундан ташқари, бу хилдаги хўжалик фақат биргина Ургутда бўлиб, Республиканинг бошқа ерларида бўлмаган, дейиш гўдаклик бўларди.

Жумабозорликлардан бир қатор кишилар “БИРЛИК”ка аъзо бўлиб кирар эканлар, улар Ҳаракат ёрдамида Ҳ.И. Жўрабековга ҳам қарши кураш очишмоқчи эдилар. Улар, “БИРЛИК”  шунақа масалаларни ҳам ўртага қўйиши ва ҳал этиши керак, деб ҳисоблардилар. Уларда совет тузумига норозилик кайфияти, тузумни янгилаш, ўзгартириш, мамлакат (Ўзбекистон)нинг мустамлакалиги, унинг озод бўлиши кераклиги сингари фикр-мулоҳаза йўқ эди. Уларнинг фикрича хасталик тузумда, мамлакатдаги қонун-қоидаларнинг бузуқлигида эмас, аксинча, айрим мансабдор шахcларнинг нотўғри, ноинсоф иш фаолиятларида, совет қонунларига риоя қилмасликларида эди. Жумабозорликларга хос хусусиятлардан яна бири, Москвадами, Тошкентдами, унинг фарқи йўқ, улар ҳукуматнинг Бош раҳбарларидан ҳам норози эмасдилар. Уларнинг фалсафаси бўйича “Бош котиб” муқаддас, соф шахс эди. Ҳамма бало, хасталикнинг манбаи мансаби пастроқ бўлганларда эди. Шунинг учун улар қўлларидаги “рад қилиш мумкин бўлмаган, ашёвий далилларнинг” қудратига ишонишарди. Бу далиллар Брежнев ёки Рашидовгача етиб борганда эди, масала ҳал бўлган бўларди, деб жуда-жуда инонардилар. Афсус, дерди, улар, биз далилларни у зотларга етказа олмадик, етказа олмаяпмиз. Аммо улар бу масала нега бунча узоқ, 30-40 йил давомида ҳал бўлмагани, наҳотки шунча замонлар ўтиб, колхоз-совзозлар хариталари неча марталаб қайта тузилиб, у боғ ҳар доим ҳисобдан четда қолавериши моҳиятига чуқур қарай олмасдилар. 30-40 йил замон ўтиб, муҳим бир ижтимоий масала ҳукуматнинг Бош раҳбари эътиборидан доим четда  қолавериши мумкинми, деб улар ўйлай олмасди. Аслида, жумабозорликларни қийнаб юрган бу масала ҳам совет давлат тузумининг, ўша маъмурий – буйруқбозлик сиёсатининг қусурларидан бир кўриниши эди. Бу эса, жумабозорликларга ҳали тушунарли эмасди.

Шунга қарамасдан, биз, ўз навбатида жумабозорлик дўстлар материаллари билан синчиқлаб танишиб чиқдик. У материалларни мен, шахсан ўзим ўрганиб чиқдим. Хулоса, шу бўлдики, бу мутлақо тузумга боғли масала. Агар “БИРЛИК” бу хил масалалар билан алоҳида-алоҳида шуғуллана бошласа, бунақа шикоятлар сони кун сайин эмас, соат сайин кўпаяверади. Энг асосийси, совет тузуми мавжуд экан, одамлар қонунлар тартиби билан эмас, раҳбарларнинг буйруқ ва кўрсатмаларига кўра яшарканлар бу хил муаммоларни тўла, узел-кесил ҳал этиш мумкин эмас. Масалани айнан шу шаклда жумабозорликларга тушунтиришга ҳаракат қилдим. Бу жараён давомида Жумабозор қишлоғига бир қанча марта бориб келдим. Қишлоқ аҳолиси билан суҳбатлар ўтказдим. Иш қилиб, кишиларни бундай масалаларни тузумни ўзгартириш йўли билангина тўла ҳал этиш мумкинлигига ишонтиришга уриндим. Менимча, бу тушунтиришлар изсиз қолмади. Масалан, бундан сўнг жумабозорликлар билан биргаликда фаол ишлаша бошладик. Жумабозорликлар “БИРЛИК” мақсади ва дастури асосида анчагина ишларни амалга ошришда бизга ёрдамчи бўлдилар. Биргалашиб, Ўзбекистон Олий Совети депутатлигига номзод кўрсатиш ва сайловлар ўтказишда анча ҳаракатлар қилдик. Ҳатто, Жумабозордан менинг номзодимни депутатликка кўрсатиш ташаббус гуруҳи тузилди. Номзод кўрсатиш мажлиси ўтказишга бир қатор қийинчиликлар билан ижозат ҳам олинди. Аммо мажлисга қонунда кўрсатилган 300 сайловчи йиғиш  мумкин бўлмади. Чунки маҳаллий ҳукумат, яъни район компартия ҳокимияти бу ишга қаттиқ қарши турди. Масалан, эртага номзод кўрсатиш мажлиси бўладиган кечаси Ургут район милитсияси бутун сайловчилар уйларига кириб уларнинг мажлисга чиқмасликларини тайинлаб чиқишибдилар. Натижада кишилар ҳукуматдан қўрқиб мажлисга келишмадилар. Мажлисга ниҳоят 154 сайловчи йиғилишди, холос. Дарҳақиқат, ўша замонлар кишилар ҳукуматдан ниҳоятда қўрқардилар. Чунки фуқаро истисносиз, каттами, кичикми, ишчими, ўқитувчи, олимми, амалдор ҳамма у ёки бу хил кўринишда совет қонунига зид фаолият билан турмуш кечирарди. Ўзгача яшашнинг иложи ҳам йўқди, ахир. Шунинг учун истаган бирор кишини ҳар вақт милитсия жиноятчи ҳисоблаши ҳеч қийинчилик туғдирмасди. Масалан, бирор колхозчи уйи олдига бир ғарам пичан (молларга қишлиқ емиш учун тайёрланган дағал хашак, озуқа) йиғқан бўлса, “бу пичанни қаердан олдинг, ўғирлагансан”, дейишлари ва колхозчини бемалол қамоққа олишлари мумкин эди, у замонлар. Чунки у колхозчи бечорада пичан ўстирадиган ер йўқ, ахир. Демак, у пичанни колхоз ёки бирорта бошқа совхоз еридан “жинояткорона” ўғирлик йўли билан йиққан, деб ҳисоблашардилар. Шу сабабдан, сайловчиларнинг милитсия огоҳлантиришидан қўрқиши табиий бир ҳол эди. Бу хилдаги қўрқиш аҳоли наздида айб ё бошқа бир хил пасткашт хусусият ҳисобланмасди.  Одамларда, колхоз ёки совхозларга тегишли экинлар экилмайдиган ерларда битадиган дағал хашаклардан йиғилган моллар емишларини жинояткорона, ўғирлик йўли билан йиғдим, деган ҳис мавжуд эди. Шунинг учун уларнинг уйига милитсия келиб, “сен ўғрисан, давлат пичанини ўғирлабсан”, деб, уларни ҳайдаб кетаверса ҳеч кимса, ҳеч нарса демасди, чунки бу ҳолни улар нормал қабул қилишарди. Аксинча, энди “йиғ-йиғ” қилишиб, милитсияга пора тўплашарди. Милитсия ҳам баъзида порани қўлга киритгандан сўнг “одамгарчилик” қилиб, у бечора, “ўғри” колхозчини бўшатиб юборарди.

Шундай қилиб, у замонлар ҳукуматдан қўрқиш, унинг милитсиясидан узоқроқ юришга интилиш кишиларнинг оддий кундалик хусусиятига, характерига, яшаш тарзига айланиб қолганди. Айнан шу ҳолатни яхшироқ англаш учун яна бир воқеани сўзлаб ўтмоқ маъқулдир, деб ўйлайман.

Маълумки, 1989 йили СССР Олий Советига, 1990 йили Ўзбекистон Олий Советига халқ депутатлари сайловлари бўлиб ўтганди. 1991 йил март ойида эса, Совет Иттифоқини сақлаб қолиш, яъни СССРнинг янги мақоми ҳақида, Иттифоқдош Республикалар янги шартномани имзолашлари ҳақида умум халқ овоз бериши (референдум) ўтказилди. Бу учала тадбирда ҳам “Бирлик” ўзига хос позитсияда турди. Жумладан, референдумда ҳам шундай бўлди. “БИРЛИК” Ҳаракат сифатида реферундумни бойкот этиш ёки сайлов участкаларига борганлар, сайлов блютенларида “йўқ” сўзини қолдирсинлар, деган таклифни ўртага ташлади ва шу фикрни бутун референдум арафаси даврида ташвиқ, тарғиб қилди. Чунки референдумга кўра,  таклиф этилаётган СССР янги мақоми ҳам миллий Республикалар суверенитети(сиёсий мустақиллиги)ни, уларнинг миллий ва моддий манфаатларини марказий ҳукумат фойдасига суиистеъмол қилинаётган, СССР яна империалистик давлат шаклида сақланиб қолинаётган эди.

Шундай қилиб, ўша референдум ўтказилиши муносабати билан, унинг арафасида ўтказилган тарғибот даврида биз, Ургут районининг Самарқанд шаҳрига яқин жойлашган бир қишлоқ мактабини зиёрат қилдик. Ана ўшанда кўрганимиз, гувоҳи, қатнашчилари ва суҳбатдошлари бўлганимиз бир суҳбат ҳақида сўзлаб ўтмоқчиман.

Ургут районига қарашли ўрта мактаблардан бирига мен, Б. Намозов билан бирга референдумда қандай овоз беришни тарғибот ва ташвиқот қилмоқ учун сафарга бордик. Афсус, мактаб ва у жойлашган қишлоқ номлари ёдимдан кўтарилди. Мактаб раҳбарияти бизга ҳурмат кўрсатиб, ўқитувчилар хонасидан жой ажратиб беришди. Бизни тингловчилар бошда фақат мактаб ўқитувчилари бўлди. Бироз сўнгра мактаб атрофида яшовчи бошқа кишилар ҳам суҳбатимизга кела бошлашди. Суҳбат анча қизиди. Суҳбатда асосан мен сўзладим. Суҳбат тахминан уч соатдан кўпроқ вақт давом этди. Кеч кириб, ташқари қоронғилашиб қолди. Мактабда дарслар тугаб ўқитувчилар уйларига кета бошлашди. Суҳбат сўнггида бир сайловчи кетмади ва биз билан яккама-якка сўз-лашмоқ истагини билдирди. У одам инвалид(майиб), яъни Ватан уруши инвалиди бўлиб, бир оёғи йўқ, ён таёқда юрарди. У деярли бутун суҳбат давомида мени тинглаб ўтирди. Мен эса, суҳбатда референдум ҳақида, ундан кўзда тутилаётган мақсадлар ҳақида, Совет Иттифоқи, унинг бугуни ва келажаги ҳақида ўз қарашларимни сўзладим. Ўртага қўйилаётган бу масалаларда “БИРЛИК”нинг поситсиясини уларга тушунтиришга ҳаракат қилдим. Хуллас, биз билан алоҳида суҳбат истаган бу сайловчи ўшанда, “Домла, сиз жуда тўғри сўзладингиз. Ҳаммаси маъқул. Бизга қолса сизнинг фикрингизга тўла қўшиламиз. Аммо эртага сайловга бориб, сиз айтгандай блютенда “йўқ”ни қолдирсак, сайловдан сўнг бизни милитсия қамаб қўяди-ку, ахир. Буни сизлар, яхши ўйламаяпсилар, шекилли”, деб куйиниб сўзлади.

Дарҳақиқат, у сайловчи уруш инвалиди сифатида, бошқа сайловчиларга кўра ҳукумат олдида бир қатор имкониятлари мавжудлигига қарамасдан ҳукуматдан қўрқаётганида катта асос бор эди. Бу ўша совет замони учун жуда типик бир ҳол эди. Чунки Совет давлатида бутун эркинлик, демократия, инсоннинг барча ҳуқуқлари ”Совет давлати энг одилона давлат, у жаҳонда энг инсонпарвар давлат, унинг бош раҳбари, яъни КПСС Бош котиби дунёда инсонларнинг энг олий сифатлиси”, деб барча фуқаро, бутун матбуот, барча бирдай тўти каби такрорлашдан иборат эди. Ҳақиқатан у замонлар мамлакатда шундай бир кўриниш бор эдики, гўё давлат сиёсатини барча бирдай сўзсиз қўллаб-қувватлаётгандай туюларди. Чунки оммавий матбуот ўз ишини юқори даражада бажараётганди. Мамлакатда матбуот органи фақат бир ғояни, бир хил ташвиқотни олиб борарди. Кишиларда матбуотга ишониш кўникмаси пайдо  этилганди. Масалан, чиндан ҳам фуқаро Совет Иттифоқи ва сосиалистик лагерга кирувчи бир неча мамлакатлардан ташқари дунёнинг барча бурчакларида очлик, яланғочлик ҳукм сурмоқда, кишилар очликдан қирилиб кетмоқда, капиталистик дунё чиримоқда, шунинг учун улар урушлар тарафдори, улар уруш оловини ёқувчилар, улар фақат қирғин қуролларини ишлаб чиқармоқдалар, деб ишонадиган бўлиб қолишгандилар. Улар фикрида капиталистик дунёда инсон иззат-нафси, ҳақ-ҳуқуқи мислсиз паймол қилинмоқда, каби хулоса ҳосил қилинганди. Афсуслар бўлсинким, дунё совет ҳукумати ва унинг оммавий ахборот воситалари хабарларига тескари бўлган бир вазиятда ҳаёт кечирар экан. Биз бечора совет халқи, жумладан ўзбеклар, 1948 йилда қабул этилган, унинг тагида Совет Иттифоқи имзоси ҳам чекилган “Бутун жаҳон Инсон Ҳуқуқлари декларатсияси” мавжудлигидан хабарсиз эканлигимизни ҳам билмас эканмиз.

Шундай қилиб, 1989 йил май ойига қадар, яъни Ҳаракатнинг 1-қурултойигача ҳам бирмунча ташкилий ишлар бажардик. Юқорида таъкидлаганимиз сингари, бир қатор бошланғич ташкилотлар туздик. СССР Олий Советига халқ депутатлари сайлаш компаниясида ҳаракат номидан қатнашдик. Бу сайловларда номзод кўрсатиш ёки депутат сайлашга уринмаган бўлсак-да, ўша жараёнда сайловлар ўтказиш айрим тартиб-қоидаларини ўргандик. Сайлов қонунлари билан яхши танишиб чиқдик. Номзодлар кўрсатиш мажлисларида, сайлов олди йиғилиш ва учрашувларда фаол қатнашишга интилдик. Депутатларга мўлжалланган наказлар туздик ва уларни депутатликка номзодларга топширдик. Қисқаси, бу жараён, яъни СССР Олий Советига депутатлар сайлаш сайлов жараёни бизга сайлов олди ташвиқотлари, номзодлар кўрсатиш каби тадбирлар ўтказишни ўрганишда яхши тажриба ўрнини ўтади.

“БИРЛИК” халқ ҳаракати 1-нчи таъсис Қурултойи олдидан Самарқандлик ташаббускорларнинг амалга ошира билган ишлари асосан шулардан иборат бўлди. Қурултойдан сўнгра, биз Самарқанд вилоят конференсиясини тайёрлаш ва уни ўтказишга жиддий киришдик. Самарқанд вилоят “БИРЛИК” ташаббускорлари ҳисобланган олий мактаб профессор-ўқитувчилари 1989 йили таътилга кетишмай, конференсияга тайёргарлик ишларига ёрдам этишди.

Иш ораси Республика вилоятларида ташкил бўлаётган “БИРЛИК”нинг бошқа ташкилотлари билан алоқаларни мустаҳкамклашни давом эттириб турдик. Масалан, 1989 йил август ойида “Бирлик”нинг Андижон вилоят конференсияси ўтказилди. Самарқандан биз икки киши (мен ва Н. Ражабов) унда иштироқ этдик.

Самарқандда конференсия 1989 йил сентябр ойининг 24-25-ида ўтказилди. Аммо маълумки, 1989 йил майдан то сентябргача Ўзбекистонда бир қанча жаҳоншумул ҳисобланган воқеалар бўлиб ўтди.

“БИРЛИК” Самарқанд вилоят конференсияси тафсилотларини сўзлашдан олдин ўша воқеаларни бироз тасвирлаб ўтиш, тарих учун аҳамиятли бўлар деб ҳисоблайман. Улардан энг муҳими 1989 йил июн ойи бошида содир бўлган, гўё ўзбеклар ва турклар(месхития турклари) ўртасида келиб чиққан жанжалли можародир. Шу сабаб, 1989 йил, Ўзбекистон тарихига “Фарғона воқеалари” номи билан киритилса керак. Июн ойи бошларида Фарғонада содир бўлган, гўё ўзбеклар (турклар) ва месхития турклари “ўртасида жанжал” воқеалари ўзбеклар (турклар) тарихида қора доғ бўлиб қолади. “Мес-хития турклари”, деб аташ ҳам душманнинг иши. Месхитиянинг асл тарихий туркий номи ва умуман атамалар масаласида тарихчилар тўғри хулосалар чиқарар, деб умид қиламан. Биз эса, Фарғонада бошланган иғвонинг тафсилотлари тўғрисида бироз сўз юритамиз. Биринчидан, у иғво тўласинча КГБ тарафидан таёрланганлиги аниқ. Бунга етарлича далиллар бор. Иккинчидан, Фарғона воқеалари жуда узоқ давом этди. Улар ҳақида исталганча фото-ведио материаллар йиғилган. Фарғона воқеалари бир йилдан кўпроқ вақт давом этиб, туркларнинг ва исломнинг бош душмани Сталин томонидан 1944 йилда Месхитиядан бадарға қилинган қон, дин қардошларимизни энди уларнинг иккинчи ватани Ўзбекистондан 1989 йили тўла ва батамом бадарға қилиниши билан тугади. Бу ноинсоний безорилик ва бебошликларда Ўзбекистоннинг бугунги президенти аталмиш И.Каримов бош жиноятчилардан бири ҳисобланиши керак. Чунки у турк қардошларимизга қарши ташкил этилган сўнгги иғвонинг бевосита ташкилотчиси ва ҳақиқий ижрочисидир. Масалан, Каримов Москва олдида ялтоқлик қилиб, марказнинг кўрсатмасини аъло даражада бажармоқ учун 1990 йили Тошкент вилоят Оқ-Қўрғон райони ва Республиканинг турклар тўплам яшаётган бошқа вилоят ва районларида ташкил қилинган, бегуноҳ инсонлар қони тўкилишига сабаб бўлган иғволар, ноўрин ҳаракатлар режаси Каримовнинг бевосита иштирокида ишлаб чиқилди ва шахсан унинг қўли билан амалга оширилди. Шундай қилиб, жигарларимиз, оға-иниларимизни 1944 йилда ўз она юртларидан бадарға этган киши бутун турклар (ўзбек, қозоқ, қирғиз, озор, туркману гагавуз, татару уйғур, яқуту бошқирт, ҳамма-ҳамма туркларнинг) биринчи номерали бош душмани И.Сталин бўлган бўлса, 1989 йили эса худди шу ишни амал учун, мансаб учун, Ўзбекистон компартияси Марказий комитетининг биринчи котиби бўлмоқ учун айнан такрорлаган И.Каримов ҳам туркларнинг ҳозирги замондаги, бизнинг замонимиздаги бош ва асосий душманидир. Шуни таъкидлаш керакки, И. Каримов болшевиклар, ленинчи болшовойлар “миллий сиёсати”нинг амалдаги ниқоби сифатида Ўзбекистон ҳукуматида бош ролга келтирилди.

Рус империализми ва ундан сўнг ленинчи болшовойларнинг Ўрта Осиёдаги ”миллий сиёсати,” ўлкадаги аҳолининг асосий қисмини ташкил этган катта миллат ўзбек(турк)ларга қарши қаратилган душманлик ва ёвузликдан иборат эди. Бу фикрни бирмунча ойдинлаштиришга ҳаракат қиламан.

ХIХ аср иккинчи яримида Ўрта Осиё (Ўрта Осиё атамаси ҳам Туркистон сўзини ишлатмаслик мақсадида истилочилар томонидан истеъмолга киритилган) истило этилгандан кейин бу тупроқда губернаторлик бошқаруви эълон қилиниб, давлат ҳокимияти Петрограддан тайинланган ғайридин, рус кишисининг қўлида бўлди. Маҳаллий ҳокимиятнинг энг пастки қисмида, масалан, қишлоқда баъзан ерли, аммо шуури паст, иродаси бўш кишилардан ҳам мансабдор шаклида фойдаланишди. Аммо улар(бу маҳаллий паст мақомдаги мансабдорлар)нинг асосий вазифалари эса, рус губернатори учун аҳоли орасида жосуслик қилишдан иборат эди.

Истилочилар ҳукмронлиги даврида миллий сиёсат ва миллий таълим-тарбия, маориф ишлари бутунлай бошқа асосга қурулди. Бу сиёсатда ерли аҳолини деярли савод чиқармаган ҳолда, фақат жисмоний меҳнатга ярарли шаклда ўстириш асосий мақсад этиб олинди. Бу ёвуз мақсадни амалга ошириш учун миллий таълим-тарбия усулларини, мактабларни тўла руслаштириш, маҳаллий аҳолини ўз тарихи, илм ва билим асосини ташкил этган ўз миллий алфавитидан маҳрум этиш ишлари ҳеч бир оғишларга йўл қўйилмай, изчил, аста-секин олиб борилди. Миллат ичидаги жосуслар, баъзи иродаси бўш сотқинлар руслаштирилган мактабларга жалб этилиб, уларга жуда кенг иқтисодий ва сиёсий имкониятлар туғдириб қўйилди. Шу йўл билан руслаштирилган, ислом ахлоқи ўргатилмайдиган мактабларга аҳолини, айниқса унинг ёш қисмини кўпроқ жалб этиш йўлга қўйилди. Системали равишда талантли, миллий ирода ва шуури баланд миллат вакиллари жисмоний тугатилиб турилди.Туркистон юртининг асосий аҳолиси бўлган туркларга, турк асиллиларга қарши алоҳида сиёсат юргизиш усуллари ишлаб чиқилди ва улар орасида бу усул усталик билан қўлланилди.

Туркистон истило этилган замонда, ҳатто 1917 йил Октябр давлат тўнтариши арафасида ҳам унинг илмий, тижорий марказларида (яъни шаҳарларда) ва қишлоқ хўжалик, деҳқончилик ривожланган ҳавзаларда истиқомат қилувчи аҳолининг мутлақ кўпчилиги (советлар даврида “ўзбеклар”, деб атала бошланган) турклардан иборат эди. Мустамлакачилик сиёсатининг чоризм даврида ҳам, советлар деб аталадиган коммунистик даврида ҳам бутун оғирлиги ва заҳматлари ҳам шу халқ устига, унинг зиммасига юклатилди. Илмдан, маданиятдан ажратиб, уларни иккинчи сорт (2-тур) одамларга, кимлигини билмас қулларга айлантириш сиёсати фақат ана шу турклар учун ишлаб чиқилди ва узоқ бир замон бу сиёсат амалда бўлди.

Истилочилар, ўлкада яшовчи турк бўлмаган майда ва оз сонли турли-туман аҳолидан ўлканинг асосий аҳолисига қарши сотқинлар сифатида фойдаланишдилар. Масалан, истилочи, босқинчи руслар Самарқандни ишғол этишда шаҳарда яшовчи майда миллат (ҳозир уларни тожиклар, деб юритишади) вакили сотқинлигидан самарали фойдаланишганлар. У сотқиннинг исми тарихга маълум, уни Комоллиддин хўжа, атайдилар.

Рус империясининг “олий мақсадларидан” бири Туркистонда туркларни тўла тугатиш ва батамом битиришдан иборат бўлган эди. Улар Туркистоннинг исмини ҳам, жисмини ҳам йўқотмоқчи эдилар. Шунинг учун бу тупроқда, бу тупроқнинг чин соҳиблари ўрнида бошқа бир чатиш, дурагай миллат, истилочиларга тўла тобе гуруҳ тикламоқчи бўлгандилар. Улар Самарқандни қўлга олган ҳамон, уни босқинчиларга сотган сотқиннинг авлоди асосида бундай чатиш гуруҳни ясашга киришдилар. Шу сабабдан сотқинлар учун маълум даражада иқтисодий ва сиёсий ваколатлар туғдирилди. Чунки турклар тугатилиб, уларнинг ўрнида, маданий савияси паст, тарихи йўқ, аслининг тайини бўлмаган аҳоли гуруҳи ҳосил этилган замон, метрополияга қарши ҳеч  қандай хавф  туғилмайди, деб хулоса этишгандилар.

Шундай қилиб, бу мамлакат-Туркистон юртида сотқин, олчоқларга йўл очиш ўша руслар истилосининг ибтидосидан бошланган буюк бир қусур, ёвуз бир сиёсатдир. Энг ачинарли жойи шундаки, мана шу босқинчи сиёсатининг натижаларига халқ оммаси бугун кўникма ҳосил қилган.

Чор истилочилари ўз империалистик режаларини тўлиқ амалга ошириб улгурмасдан ҳокимиятга ленинчи болшовойлар келди. Булар миллий аталмиш сиёсатларида мисли кўрилмаган ёвуз усуллар ишлатишдилар. Чор Императори уддалай олмаган ишни улар амалга оширди, яъни бир бутун буюк ўлкани, Туркистонни бўлаклаб ташлади. Улар, ягона Туркистон тупроғида бешта “миллат” ва бешта “давлат” ясашди. Сотқинлик ва олчоқликни тарих кўрмаган ва билмаган даражада рағбатлантирди, уни авж олдирди. Миллатнинг илғор қисмини давомли жисмоний тугатиб бориш мақсадида, “босмачиларга қарши кураш ва уларни тугатиш”, “қулоқларни синф сифатида тугатиш”, “халқ душманларига қарши кураш”, “немис – фашистларига қарши Ватан уруши” ва ниҳоят ”пахта иши” каби иғволар ўйлаб чиқарилиб, тўқилиб турилди ва бу уйдурмалар оқи-батида халқ ўзининг илғор, илмли ва билимли, маданиятли, зиёли қисмидан жудо қилиб турилди.

Бу ўйинларнинг ҳар бирида Туркистон бўйлаб минглаб-миллионлаб фақат ўзбеклар (турклар) қириб ташланди. Айниқса, ҳар сафар уларнинг кўзга кўринган олимлари, зиёлилари, ҳарбий қумондонлари саралаб йўқотиларди. Оқибатда, Республика ҳақиқий олчоқлар, сотқин, маданий ва маънавий савияси паст, келиб чиқишининг тайини йўқ кишилар “раҳномалигида”, уларнинг “йўлбошчилигида” қолдирилди. Бу сотқин “раҳбарчалар” ҳеч бир замон, бирор соҳада мустақил фикр ёки иш юритмади ва улар бирор хил иш юрита олиш илм-фаросат ва шуурга эга ҳам эмас эдилар. Масалан, Ўзбекистонга(умуман совет даври Турк республикаларининг барчасида ҳам шундай бўлди) бош раҳбарликка олчоқ, лаганбардор, сотқин шахс танланиши ва тайинланиши билан бир қаторда, унинг асли, миллий келиб чиқиши турк (ўзбек) бўлмаслигига совет даврида алоҳида эътибор берилди. Ўзбекистонга раҳбар танлаш узоқ давомли бир жараён бўларди. Ҳатто у бўлажак “раҳбар” қаердадир, қандайдир усуллар билан махсус тайёргарликдан ўтган бўларди. Ўзбекистон “раҳбари” тайёрланадиган мактабни фақат КПСС Сиёсий буюроси ва КГБ биларди, холос. Бир асрга яқин совет даври давомида асли келиб чиқиши, тарихан илдизи турк бўлган шахс Ўзбекистонда Бош мансабга, Ўзбекистон Компартияси(КП) Марказий Комитети(МК) 1-котиблиги мансабига тайинланмади. Бу фикрни асослаб далил келтира бошланса анча кўп жой олади. Ундан ташқари исботи ўз-ўзидан кўриниб ва билиниб турган воқеаларни такрор исботлаб ўтиришга ҳожат борми? Қизиққан кишилар ЎзССР КП МК Биринчи котиблари таржимаи ҳолларини озгина синчиклаб ўрганса етарлидир. Уларнинг барчаси сотқин, келиб чиқиши бетайин, бири тожик, бири лўли, бошқаси қулми, яна кимдир?! Уларда яна бир муҳим ҳол кузатилади, яъни Ш. Рашидовдан бошқа уларнинг барчасида хотинлари ҳам маҳаллий миллат қизларидан эмаслар. Худди шунингдек И. Каримов ҳам, биринчидан, унинг асли ўзбек эмас. Ҳатто Каримовга турк-ўзбек уруғларининг бирортасининг қони ҳам қўшилмаган. Ислом Каримов, бундан икки-уч аср муқаддам ўтироқлашган лўлилар(мазанги-тавоқтарашлар)дандир. И.Каримовнинг ота тарафидан уруғлари, яъни унинг отасининг жуда яқин қариндошлари Самарқанд вилоят, Оқ-Дарё райони Даҳбет  сов-хози, Даҳбет қишлоғига яқин ерлашган ўтроқлашган лўлилар қишлоғида яшашадилар. Аммо Каримов бу фактни бутун имкониятлари билан халқдан яшириб келади. Иккинчидан, Каримовнинг хотини ҳам маҳаллий миллат қизи эмас. И.Каримов ҳақиқатан Самарқандда туғилган. Аммо эл орасида махсус тарқатилган ва тарқатилаётган “И. Каримов детдомист (етимхонада ўсган дейилмоқчи)” каби миш-мишларда заррача асос йўқ. Унинг отаси умрининг сўнгига қадар “Заготконтора” директори вазифасида ишлаган. Каримов отасининг оиласи ўз замонида ҳеч нарсага муҳтож бўлмай яшашган. Чунки совет “Заготконтора”лари совет кишиларига жуда яхши маълумки, у ташкилот раҳбарининг боласи “детдомист” бўлмайди. Чунки “Заготконтора” мудири ҳеч замон моддий муҳтож киши бўлмаган.

Мен И.Каримовнинг келиб чиқиши ҳақида ёзарканман, уни лўлилардан, деб ҳисоблар эканман, у шахс сифатида Ўзбекистон Компартияси МК 1-котиби қилиб тайинланишга ҳақли эмас эди, демоқчи эмасман. Ундай фикрдан мутлақо узоқман. Ҳатто унинг ҳозирги мустақил Ўзбекистон Республикасига Президент бўлиб сайланишига (агар шундай, ҳақиқатан сайланган бўлса) ҳам эътироз билдиришга ҳақим йўқ. Чунки ихтиёрий бир демократик режимдаги мамлакатда, унинг ҳар бир фуқароси, миллати, унинг териси рангги, диний эътиқодидан қатъи назар баббаравар ҳақ-ҳуқуқ ва имкониятларга эга бўлмоқлари шарт. Бу ерда, масала биринчидан, совет даврида ўтказилган ёвуз сиёсат ҳақида, у даврда олчоқликни, лаганбардорликни, маҳаллий миллатга душманликни ривожлантириш сиёсати ҳақида кетмоқда. Иккинчидан, И.Каримовнинг Ўзбекистон Президенти вазифасида ўтириб ўтказаётган сиёсати ҳақида ва ўз асли келиб чиқишини оммадан яшираётгани, буюк ёлғон ҳақида кетмоқда. Шу кунларда Ўзбекистонда И.Каримов ўтказаётган ёвуз сиёсатни, миллатга бу қадар душманликни, зулмни рус истилочилари, ҳатто қонхўр коммунистлар ҳам ўтказа олмагандилар.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, 1989 йили, Совет Иттифоқининг барча бурчакларида алғов-далғов бошланган, Балтиқ бўйи Республикалари СССР таркибидан чиқиб кетаётган, икки қондош, диндош, қардош уруғни махсус пичоқлаштиришга эришган бир даврда Ўзбекистондай бир Республикага, Туркистоннинг тарихий марказига, турклар тарихининг учоғига ўзбекни-асили туркни КПСС МК (истилочи руслар) томонидан бош раҳбар қилиб қўйилишига ишониб бўладими? Бундай бўлишига ишониш, ҳатто бунинг мумкинлигига озроқ умид қилиш ҳеч нарсадан мутлақо хабарсизлик, гўдаклик бўларди. Аммо ўша замон баъзилар И. Каримовни ўзбек, демократ, деб қабул қилишди. И. Каримов шахсига муносабатда ҳам Абдураҳим Пўлатов сиёсатда гўдаклигини кўрсатганди. Чунки А.Пўлатов ва бошқа бир қатор “Бирлик”-чилар 1989 йили Ўзбекистонга келтирилган 1-Котибни жуда илиқ ва демократ бир киши, деб қабул қилишгандилар.

3.3. ”БИРЛИК”нинг I-ТАЪСИС ҚУРУЛТОЙИ ҲАҚИДА. 

1989 йил 28 май куни Тошкентда ”БИРЛИК” халқ ҳаракатининг биринчи Қурултойи чақирилди. Қурултойга Самарқанддан 15 киши делегат бўлиб қатнашди. Ҳозир уларнинг 15-тасининг ҳам исм-шарифларини бирма-бир келтира олмайман. Шунинг учун бу ерда уларнинг бир нечасининг исмларини келтираман. Самарқандлик делегатлар ичида Йўляхшиев Алибой, Мурадов Сулаймон, Намозов Борот, Ражабов Норжигит, Умурзақов Абдумалик, Элмуродов Исрофиллар борлигини аниқ эслайман.

Қурултой жуда кўтаринки руҳда бошланди ва шундай руҳда давом этди, айнан шундай руҳда тантанали ёпилди. Қурултой мажлислари Тошкент шаҳар, Пушкин кўчаси, 1-бинода, Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси мажлислар залида ўтказилди. Қурултойга оид барча тафсилотларни икир-чикирига қадар бирма-бир эслаш ва барча ҳолатларни айнан такрорлаш жуда қийин, албатта. Мен мазкур баённи, ойма-ой ҳисоблаганда Қурултойдан роппа-роса тўққиз йилу, саккиз ой сўнг (1999 йил феврал ойида) ёзмоқдаман. Қурултойга тааллуқли асосий ва муҳим ҳолатлар, у ерда қабул қилинган қарорлар, ташкилий масала ва башқа хил нозик тафсилотларни яхши хотирлайман. Шунинг учун Қурултойнинг ўша ёддан чиқмас тафсилотларини баён этишга ҳаракат қиламан.

Ҳаммасидан аввал, Қурултой делегатлари таркиби ва уларнинг савияси ҳақида сўзламоқчиман. Делегатлар, ўз унвон ва илмий даражалари жиҳатидан ўша замонлар Ўзбекистонда ўтказиладиган ва ўтказилиши мумкин бўлган мажлисларнинг истаган биридан кам эмаcди. Қурултойга делегат сифатида таниқли академиклар, фан докторлари, профессорлар, Республикада хизмат кўрсатган ўқитувчилар, институт ва университетларнинг фаол-аълочи студентлари, мактабларнинг юқори синф ўқувчилари қатнашмоқда эдилар.

Қисқаси, делегатлар ҳар томонлама ўша давр Ўзбекистон аҳолисининг илғор ва фаол қисми вакилларидан ташкил топгандилар. Қурултойнинг ана шу тарафи энг аввал очиқ кўзга ташланиб турарди. Иккинчи тарафдан, ўша замонлар учун катта қизиқиш туғдирдириши мумкин бўлган тасодиф ҳам эътиборни ўзига тортарди. Қаранг, Москвада СССР халқ депутатлари 1-Қурултойи давом этиб турган бир вақтда Тошкентда  ”БИРЛИК” 1- Қурултой ўтказмоқда. Бу ҳол, делегатлар учун ҳам, Республика аҳолиси учун ҳам қизиқ бир қиёсий ҳолат эди. Ўша замонларда бундай ҳоллар кишиларни қизиқтирмай қолмасди. Тақдирни қаранг, 1989 йилда 1-қурултойларини ўтказишган “БИРЛИК” ҳам, СССР халқ депутатлари ҳам кўп ўтмай бўлиниб ва тарқаб кетдилар. Масалан, “БИРЛИК” ўша йили кузидаёқ бўлиниб қолган бўлса, СССР халқ депутатлари ундан икки йил сўнгра бутунлай тарқаб кетдилар. Учинчи, менинг ёдимда сақланиб қолган таассурот, ташкилотнинг “БИРЛИК” халқ ҳаракати, деб тантанали эълон этилиши эди. Бу тарихий баёнотни Қурултой минбаридан техника фанлари доктори, профессор Олим Каримов эълон этган эди. Аммо Қурултой қарори бўйича Ҳаракат аввалги “Ўзбекистон табиати, моддий ва маданий бойликларини ҳимоя қилиш “Бирлик” ҳаракати “ номини сақлаб қолмоғи керак эди. “Халқ ҳаракати” жумласи қавс ичида “шахсий” фойдаланиш учун ёзиладиган бўлганди. Чунки бизда, Ўзбекистонда халқ ҳаракати (жафҳа, фронт ) тузишга кишилар ҳали эркин ботина олмаётгандилар.

Ниҳоят, ёдда қолган энг муҳим тафсилот бу Қурултойда ўтказилган ташкилий масаладир. 1-Қурултойда қабул қилинган Ҳаракат Низомида Ҳаракатга якка Раис сайлаш тартиби қабул этилганди. Шунинг учун раисликка қанча номзод кўрсатилмасин, фақат уларнинг биригина  сайланмоғи лозим эди.

74 йилдан кўпроқ совет даври тарихида бундай очиқ, эркин мажлис илк бор ўтказилмоқда. Шунинг учун бўлса керак, делегатлар ўзларини жуда эркин тутишар, кимни лозим кўришса ўшанинг номзодини Раисликка кўрсатишардилар. Шундай қилиб, “БИРЛИК” халқ ҳаракати Марказий Кенгаши Раислигига номзод этиб бир қатор дўстлар кўрсатилди. Уларнинг орасида таниқли шоир Эркин Воҳидов, ёш шоирлардан  Муҳаммад Солиҳ, Усмон Азиз, техника фанлари доктори Абдураҳим Пўлатов ва бошқалар бор эди.  А. Пўлатовдан ташқари барча номзодлар ўз номзодларини турли хил сабаблар билан қайтариб олишдилар.

Жумладан М. Солиҳ ҳам А. Пўлатов номзодини қўллаб, ўз номзодини рўйхатдан чиқаришларини сўради.

Хуллас, Қурултой Абдураҳим Пўлатовни кўтаринки руҳда “БИРЛИК” халқ ҳаракати Марказий Кенгаши раиси этиб сайлади. Бу ҳам ёдда қолар бир тантанали тарихий момент эди. Қурултой 150 кишилик “БИРЛИК” халқ ҳаракати Марказий Кенгаши (МК) аъзоларини ҳам сайлади. ”БИРЛИК” МК Раислигига номзодларнинг барчаси МК аъзолари этиб сайланишди, жумладан Э.Ваҳидов ва Муҳаммад Солиҳ ҳам МК аъзолари бўлдилар. Самарқандликлардан 12 киши МК аъзолигига сайландилар. Жумладан мен ҳам улар қаторида МК-га сайландим.

Қурултойда бўлиб ўтган бошқа тарих учун унча аҳамияти бўлмаган икир-чикир ҳолатлар ҳақида ёзишга ҳожат йўқ. Аммо делегатларнинг бири сўзлаган нутқ ҳам мени ўша замон жуда катта руҳландирган эди. У нутқ шоир Эркин Ваҳидов нутқи эди. Севимли (ўша замон учун) ўзбек шоири Гуружистон пайтахти Тибилисида қон тўкилишига қарши бир шеър ўқиб берганди. Шеър унча узун эмасди. Шеърда “Тифлисида қон тўккан коммунист бўлса мен компартия билетимни отганим бўлсин,” дейиларди. Чиндан ҳам ҳали 1989 йиллари бундай шеър ёзиш, бундай қадам мардлик ва жасурлик саналарди. Ўшанда Э. Ваҳидов менга дунёда энг жасур киши туюлганди. Афсуски, кўп ўтмай бу “жасур” шоир қўрқоқликнинг ҳам мисли кўрилмаган намунасини намойиш қилди. Натижада кишиларда шоирлар барчаси Э. Ваҳидовга ўхшаш бўлсалар, улар сиёсатга яқин келмасин, деган фикр пайдо бўлди. Э. Ваҳидов Ўзбекистон Олий Совети депутати бўлиб қолгач, уни Олий Совет “Ошкоралик” комиссиясига раис этдилар. Ана шундай муҳим комиссиянинг раиси ҳали советлар даврида “компартия билетини отишни истаган,” “жасур” шоир Э. Ваҳидов  ошкоралик ҳақида бирор оғиз сўзлашга, матбуотда бирорта зиғирдек мақолани очиқ ёзишга журъат қила олмаса, нима дейсиз?! Ҳатто Ўзбекистон халқ депутати, “Ошкоралик” комиссиясининг раисини кўчада дўппаслаб кетишганда ҳам Олий Совет Кенгаши мажлисида бир оғиз сўз айта олмаган шоирни ким, деса бўлади?! Ҳа, “БИРЛИК” тарихида, Ҳаракатга тасодифан кириб қолган Э. Ваҳидовлар анчагина учради. Тарих кўрсатдики, бу хил “БИРЛИК”чилар фақат оддий аъзолар орасида эмас, балки Ҳаракатнинг раҳбарлигига сайланган “биродарларимиз” ҳам “жасур”ликда улардан узоқ эмас эканлар. Бу маънода, “жасур”лик маъносида “БИРЛИК” раҳбарлари ҳам Э. Ваҳидовлардан қолишмасликларини кўрсатдилар. Уларнинг “жасурлик” ва “ғоявий” изчилликлари ҳақида ўрни келган жойда сўзлаб ўтамиз.

Шу билан Қурултой баланд руҳда тантанали ёпилди. Делегатлар уй-уйларига тарқаб кетишди. Биз Самарқандликлар, Тошкентлик “БИРЛИК”-чи биродарлар билан илк дафа ана шу қурултойда танишдик. Қурултойдан сўнгра марказ билан алоқаларимиз анча дуруст йўлга қўйилди. Биз МК йиғилишларига системали қатнашадиган бўлдик. Энди Тошкентдан варақа, газета ва кўргазмаларни давомли ва системали оладиган бўлдик.

И. Каримовнинг “БИРЛИК” вакиллари билан учрашишга ҳаракати ва  ўшандай  учрашувнинг содир бўлиши. 

И. Каримов эндигина Ўзбекистон компартия МК 1-котиб қилиб тайинланган вақт эди. Ҳали И. Каримов “БИРЛИК” вакиллари билан учрашмаганди. Аммо И.Каримов Ўзбекистон КП МК 1-котиби қилиб тайинлангандан дарҳол СССР халқ депутатлари қурултойида дабдабали нутқ сўзлаб улгурганди. Дарҳақиқат, Каримовнинг ўша нутқи ташқаридан қаралганда ўз замонаси учун катта кашфиёт, жасоратга ўхшаб кетарди. Аммо у нутқ махсус режани кўзда тутиб, КПСС Марказий комитетида тайёрланганлигини, унинг Сиёсий буюрога қадар тақалиб келган Ўзбекистондаги “пахта иши”ни ортиқ давом эттирмаслик, бу ишни тўхтатишга тайёргарлик қадами шаклида амалга оширилганлигини кўпчилик тушунмасди, албатта. Нутқ Ўзбекистонда эмас, Москвада тайёрланганлигини билувчилар эса, бу ҳақида сўзлай олмасдилар, албатта. Афсуски, кўпчилик қатори Тошкентлик “БИРЛИК”чилар, жумладан Ҳаракат Марказий Кенгаши Раиси А.Пўлатов ҳам бу чалғитувчи нутқдан мамнун, балки сеҳрланган эди. Мен ўшанда бир юмуш билан Тошкентга тушгандим. Шу сабабдан ёзувчилар уюшмасида А. Пўлатов билан учрашиш имконим бўлди. Мен А. Пўлатовга И.Каримов ҳақида икки оғиз характеристика бердим. У характеристика, “Адураҳим, силар, Каримовни жуда илиқ қабул этдинглар. У самарқандлик, мен самарқандликларни яхши биламан. Бу одамдан эҳтиёт бўлиш керак”, деган мазмунда бўлди. У эса, менга “Алибой ака, нима деяпсиз, Қашқар Дарёда 1-котиб бўлиб ишлаган, Қаршиликлар, айтишаяпти, Каримов демократ одаммиш. Олий Cовет Қурултойидаги сўзини ҳам қаранг”- деб жавоб қилди. Мен эса, унга бу янги 1-котибнинг асил башараси, бироз сўнгроқ очлилиши ҳақида сўзлаган бўлдим.

Хуллас, Раис менинг сўзларимни эътиборсиз қолдирди. Кейинроқ билсам, И.Каримов Ҳаракатнинг раҳбарияти билан учрашиш ниятини тарқатган экан. Жумладан А. Пўлатов яқин кунларда И.Каримов билан учрашувга ҳозирланаётган ва ундан марҳаматлар, балки садақалар умидида юрилган бир вақтда мен унга И. Каримовдан узоқроқ бўлиш керак, дебман. Айни замонда, А. Пўлатов, ўзи билан чиқиша олмай “БИРЛИК”дан чиқиб, янги партия тузган М.Солиҳни вақтинчалик И. Каримов “ҳурматига” сазовор бўлгани учун ҳамон сотқин ҳисоблайди. Ўша замонлар И. Каримов “БИРЛИК”чиларни қабул қилишни анчагина тарғиб қилдирди. Аммо 1-секретар “БИРЛИК” номидан вакиллар гуруҳи ёки Ҳаракатнинг Раиси А. Пўлатовни эмас, М. Солиҳнинг якка ўзини қабул қилди. Ана шу воқеадан буён А. Пўлатов тинмасдан оғзидан ва қўлидан келганча М. Солиҳни сотқин, деб келади. Ўша қабул тарихини билганимча таҳлил қилишга ва таърифлашга ҳаракат қиламан.

Дарҳақиқат, Ўзбекистон КП МК янги 1-котиби “БИРЛИК” вакиллари билан учрашув эълон этиб, оқибатда Ҳаракатнинг Раиси ёки унинг вакиллари билан эмас, балки “БИРЛИК” Марказий Кенгаши аъзоларидан бири шоир М. Солиҳ билан учрашув ташкил этди. Бу ҳар томонлама иғво эди, албатта. Бу иғвода И. Каримов нимани кўзда тутган, унинг асил мақсади нима эди, унга бундай қилишни ким маслаҳат берди? Бу саволларга айнан жавоб топиш мураккаб. Аммо уни мантиқан таҳлил қилса бўлади, албатта. Масалага оддийроқ қаролса (балки тўғриси ҳам шудир.), “БИРЛИК” расмий ташкилот эмас, Ўзбекистон КП МК эса, ҳаракатдаги расмий  ҳукумат, ҳокимият. Борди-ю КП МК 1-котиби “БИРЛИК” раиси билан учрашиб, уни раис сифатида қабул этса, “БИРЛИК”нинг норасмийлиги дефакто бўлиб қолади. Учрашувгача ёки ундан сўнгра дарҳол Ҳаракатни расмийлаштириш зарур бўлади. Москва, чунончи Ўзбекистон ҳукумати эса, бунга ҳали тайёр эмас. Демак, КП МК 1-котиби “БИРЛИК” раиси А. Пўлатовни қабул қила олмайди, у билан расмий учрашув ўтказа олмайди. Аммо ўша вақтдаги вазият СССР  Марказий ҳукуматидан ва унинг кўрсатмасига мувофиқ Ўзбекистон бош раҳбаридан “БИРЛИК” ташкилотини эътиборсиз қолдирмаслик ва уни тузган инсонлар билан учрашиш зарурлигини талаб этарди.

Миллий уйғониш ғоясидаги бу ташкилот Москвага мутлақо керак эмасди, бу ортиқча ташвиш эди, ундан тезда ва батамом қутулиш зарур эди. Ўзбекистонга эндигина 1-котиб қилиб тайинланган И. Каримов учун ҳам коммунистик расмий ҳукуматга параллел халқ ҳукумати жуда ноқулайликлар келтириб чиқариши кўриниб турган бир ҳол эди. Шунинг учун И. Каримов олдида ”БИРЛИК”чилар билан учрашиш, бу биринчи, бунда Москва кўрсатмаларини ўрнига қўйиб бажариш, бу икки, ниҳоят Ўзбекистонда Каримов якка ҳокимиятини мустаҳкамлаш, бу уч, каби мутлақо бир-бирига тескари манфаатлар турарди. Уларни бир жойда, муштарак масалалар шаклига келтириш жуда ҳам енгил ва жўн бўлмаган учта мараккаб масала эди. Бу муаммоларни ечишда Каримов якка эмасди, албатта. Унинг ихтиёрида жуда кўп имкониятлар мавжуд, катта тажрибага эга Совет КГБ ташкилотидек унинг ёрдамчиси ва маслаҳатчиси ҳам бор эди. Бу ҳамма нарсага қодир ташкилот – КГБ масаланинг ечимини топди. Ўзбекистон КП КМ янги 1-котиби ”БИРЛИК” вакили сифатида, унинг Марказий Кенгаши аъзоси, қолаверса Ҳаракатни ташкил этувчиларнинг асосийларидан бири, ёшлар ва зиёлилар орасида таниқли шоир Муҳаммад Солиҳни қабул қиладиган бўлинди. Қаранг, бу қабулни ҳар тарафдан кузатманг, у мақсадга, айниқса ҳукумат мақсадига жуда мос. Биринчидан, расмий қабул, Республиканинг Бош Раҳбари ўз ваколати тассаруфидаги бир мансабдорни қабул қилмоқда. Чунки ўша замонларда М.Солиҳ Республикада таниқли, замонавий ёшлар орасида анча машҳур шоир бўлиб қолмай, у ўша замонларда Республика ёзувчилар иттифоқининг бош котиби (секретари) ҳам эди. Шунинг учун учрашув тўла расмий, қоидалар жойида, “БИРЛИК”нинг мақоми ҳақида сўз ҳам йўқ. Иккинчидан, М. Солиҳ “БИРЛИК” ҳаракатида кўзга кўринган шахс, Ҳаракат Марказий Кенгаши, унинг Ҳайъати аъзоси, Ҳаракатни ташкил этган ташаббускорларнинг сардорларидан бири, етарли даражада “БИРЛИК” ҳаракати номидан ваколатли бир вакил билан учрашилмоқда. Исталган жойда, “БИРЛИК” вакиллари ёки вакили билан учрашдим, дейишга арзийди. Учрашув мавзуси ҳам Москвада яхшилаб ишлаб чиқилган бўлиши керак, албатта. Бизга у мавзу номаълум, у фақат Оллоҳу таолога, КГБ, И. Каримов ва М.Солиҳларга аниқ. Замон келиб, у тарихий учрашув мавзуси ва унинг мазмунини М. Солиҳ тўла ва холис баён этар. Уни тарих кўрсатади. Ҳар ҳолда КГБ тарафидан тайёрланган программа билан иш юритган Ўзбекистон КП МК 1-котиби, учрашувга “БИРЛИК” ҳаракатини ривожлатиришни мақсад қилиб олмагани ҳам аниқ, менимча. Учрашувда М. Солиҳнинг олдига уни чалғитувчи, сеҳрловчи, ташқи кўринишдан “БИРЛИК” манфаатига қаратилган, аслида унинг ичига узоқ таъсир этувчи ”заҳар” тўлдирилган бир қатор таклифлар қўйилган бўлиши ҳам табиийдир.

Ўша вақт нима бўлса, бўлди, учрашув ташкил этилди. Тўғри, агар учрашув “БИРЛИК”-чилар билан ўтказилди, дейилса, у ёлғон, Ҳаракатнинг битта вакилини қабул қилиш, унинг вакиллари билан учрашув бўлолмайди. Аммо ҳеч ким ҳали расмий равишда “БИРЛИК” билан учрашилди, деяётгани ҳам йўқда. Демак, “БИРЛИК” бу ҳолга қандай қарамоғи ва қанақа баҳо бермоғи лозим эди? Бу саволга жавоб ҳақида жиддий фикр-мулоҳаза юритилгандан сўнггина мантиқли бир хулосага келиш мумкин эди. Бу ҳақда Ҳаракатнинг МК ва унинг Ҳайъати жиддий ўйламоғи, ваҳималарга берилмаслиги, асослими, йўқми ҳар хил миш-мишлар тарқалишига йўл қўймаслик лозим эди. Учрашув воқеасини “БИРЛИК”-нинг зарарига эмас, аксинча унинг фойдасига бошқариш усулларини излаб топмоқ шарт эди. Ундан, сиёсий ютуқ туғдирмоқ лозим эди. Унинг ўрнига нима бўлди? Ўртага ҳасад чиқди, яъни А. Пўлатов 1-котиб нега мени эмас, М. Солиҳни қабул қилади, деб унга ҳасад қила бошлади. Юқорида кўрсатганимиз каби, Компартиянинг Республика 1-котиби норасмий ташкилот раҳбарини расмий равишда қабул қила олмасди, ахир. Сиёсат билан шуғулланмоқчи бўлган шаввоз буни тушунмоғи лозиммасмиди? Муҳим сиёсий хулосалар чиқариш, бу ишга М. Солиҳнинг ўзини фаол жалб қилиш, ҳукуматга орада ҳеч нарса бўлмагандай кўрсатиш, Ҳаракат ва унинг раҳбариятини янада жипс тутиш керакмасмиди? Йўқ, бундай тўғри ва жуда зарур сиёсий хулоса чиқариш ўрнига А.Пўлатов ўз ҳасадига чидай олмай, дарҳол М. Солиҳни сотқин эълон қилди. М. Солиҳ ҳам сиёсий хомлик қилиб, унга тумшуқ қилди. Аслида, А. Пўлатов қилмаган, қила олмаган фикр мулоҳазаларни М. Солиҳ қилса ҳам бўларди ва Ҳаракатнинг ривожи учун зарур бўлган сиёсий хулосалар чиқармоғи шарт эди. Афсус, ундай ақлли қадам қўйилмади,  у замонлар. Оқибатда, воқеалар КГБ фойдасига улар режалаштиришганидан ҳам гўзаллироқ ва тезроқ бир шаклда ривожланди.

3.4. ”БИРЛИК” халқ ҳаракати иккинчи навбатдан ташқари қурултойи.

 Қурултой олди воқеалар. 

1989 йили куз ойлари Ўзбекистон КП МК 1-котиби И. Каримов ”БИРЛИК” Марказий Кенгаши (МК) аъзоси М. Солиҳни қабул қилгандан бирмунча вақт сўнгра  Ўзбекистонда ўзбек тилида нашр қилинадиган ”Ўзбекистон адабиёти ва санъати” ва ”Ёш Ленинчи” газеталари “БИРЛИК” халқ ҳаракати Низомини эълон қилди. Газеталар чоп этишган “Бирлик” Низоми Ҳаракат МК Ҳайъати аъзолари томонидан имзоланган бў-либ, улар орасида, МК раиси А. Пўлатовнинг имзоси йўқ эди. Демак, бу “БИРЛИК” раҳбарияти ягона поситсияда эмаслигидан дарак берарди. Чиндан ҳам бундан бошлаб Ҳаракатда икки гуруҳ пайдо бўлгани кундан-кун очиқ кўрина бошлади. Ҳукумат ва КГБ “БИРЛИК”даги бу ҳолатни зимдан ва очиқчасига ривожлантиришга бор куч ва имкониятларини ишга солиб борди. Воқеаларнинг ривожланиши “БИРЛИК” МК-да жиддий бир қарорга келишни тақозо қилмоқда эди. Шунинг учун 1989 йили октябр ойида Тошкентда “БИРЛИК” Марказий Кенгашини чақиришга тўғри келди. Бу МК йиғилиши ҳам Ўзбекистон ёзувчилар уюшмаси мажлислар залида ўтказилди. Мажлисни чақириш М. Солиҳ ва унинг тарафдорлари томонидан таклиф этилганди. Шунинг учун бўлса керак, мажлис А.Пўлатов фаолиятини муҳокама этишдан бошланди. МК йиғилишини истаган биродарлар мажлисга А. Пўлатов ҳақида бир хат тайёрлашган эканлар. Энг аввал у хат мажлисга ўқиб эшиттирилди. Хатни Тошкент Политехника институти дотсенти Каримов (унинг исми ёдимда йўқ) ўқиб берди. Аммо хат, уни тузганларга тўла зарар келтирди. Чунки хат шундай тузилгандики, унинг махсус тайёрланганлиги, муаллифларнинг нохолислиги шундайгина билиниб турарди. Хатда анча-гина ноаниқликлар, чалкашликлар, ҳатто очиқдан-очиқ кўриниб турган ёлғонлар ҳам ишлатилганди, шекилли. Оқибат шу бўлдики, хатда ёлғонлар, тўхматлар жуда кўп бўлганидан, унда келтирилган А. Пўлатовнинг ҳақиқий салбий хусусиятлари, эътибордан четда қолиб кетди. Мажлис аҳли “жабрдийдани” ҳимоя қилишга ўтиб кетди. Улар хатни М. Солиҳ ва унинг тарафдорлари тайёрлаган, улар ҳукумат тарафига ўтиб кетишмоқда, деган фикрни олға суриб, А. Пўлатовни жиддий қўллай бошлашди. Биз, Самарқанддан келишган МК аъзолари ҳам хатни тўла маъқулламадик, яъни амалда А. Пўлатовни қўллаган бўлдик. Дарҳақиқат, хат ниҳоятда бемаза тузилганди. Ҳатто М. Солиҳ ўшанда мажлис минбарига чиқиб, бу “мазмунсиз” хатдан хабари йўқлигини тан олишга мажбур бўлганди. Шу билан бирга у “А. Пўлатов “БИРЛИК” МК раиси бўлишига ортиқ рози бўла олмайман”, деб ҳам эълон қилди.

Мажлис давом этиб, хат муҳокамаси бошлангандан сўнг залда нафақат А. Пўлатовни Раисликда сақлаб қолиш, аксинча хат муаллифларини аниқлаш ва уларни “БИРЛИК” сафидан чиқариш масаласи ўртага чиқа бошлади. Мажлисда шундай вазият юзага келган бир вақтда М.Солиҳ “А. Пўлатов билан ортиқ баробар давом эта олмаслигини”, баён этиб, мажлисни ташлаб кета бошлади. Самарқанд вакилларидан мен ва Б. Намозов иккимиз “залдан ҳеч ким чиқмайди. “БИРЛИК”да ихтилофга йўл қўйиб бўлмайди”, деб мажлис зали эшигини бироз ушлаб турдик. Аммо эшикни узоқ ушлаб туриш, М. Солиҳ ва унинг ортидан мажлисни тарк этишаётган яна 25-30 кишини ортиқ тўхтатиб, ушлаб туриш мумкин бўлмади. Оқибатда биз эшикдан чекиндик, улар мажлисни ташлаб кетишди. Аммо мен М. Солиҳ билан унинг кабинетигача бордим. Кабинетда ҳам мен унга “Солижон, яхши иш бўлмади. Мажлисга қайтишимиз керак. Пўлатов масаласи бошқа ҳол. Уни келажак кўрсатади. “БИРЛИК” бўлинмаслиги керак”, дедим. М. Солиҳ менга жавоб бериб, “Йўқ, домла, бўлмайди, бўлмаяпти. Биз янги ҳукумат билан муроса қилмоқчимиз. Акс ҳолда репрессияга дучор бўламиз. Мен иккинчи марта 37-йиллар такрорланишини истамайман. Пўлатов эса шуни хоҳламаяпти, у револютсия истаяпти”, деди. Ўша вақт мен М.Солиҳнинг фикр ва қарорида бирор ўзгариш ясай олмадим. Ўша воқеа, ўша тарих ўн йил ортда қолди. Бу орада қанча сув оқди, қанча воқеалар, ҳодисалар тарихга айланди. А. Пўлатов ҳам, М. Солиҳ ҳам узоқ мусофирлик-муҳожирлик даврини бошдан кечирдилар. Аммо уларнинг ўзаро муносабатлари юмшамади.  Демак, масала унча ҳам “револютсия исташ” ёки истамасликда бўлмаган кўринади.

М. Солиҳга эргашиб мажлисни ташлаб чиққанлар, ўша бинодаги кичик залда йиғилишгандилар. Уларнинг олдига айнан менинг миссиям билан Б. Намозов кирганди. М. Солиҳ ҳузуридан чиқиб мен ҳам кичик залга келдим. Узоқ вақт масала тортишуви давом этди. Ҳар бир томон ўз фикрларида қолишди, бирор умумий хулоса чиқармоқ қийин бўлди. Охир-оқибат, мажлисни тарк этганларни мажлис залига қайтариш мумкин бўлмади.

Катта залда ҳам мажлис давом этарди. Ҳа, ўша вақт кўпчилик Ҳаракатнинг бўлинмаслиги тарафдори бўлишдилар. Аммо Самарқандликлардан ташқари вилоятлар вакиллари биздек жон куйдирмадилар. Бу А. Пўлатов жабрдийда, унга туҳмат қилинаяпти, шунинг учун уни қўллаш керак, деган фикр кучлилиги ёки вилоят вакилларининг камчилликлари эмас, балки ҳали уларда сиёсий гўдаклик, сиёсий хомлик катта бўлганлигида, масаланинг чуқур оқибатларини яхши тушуниб этмасликда эди.

Биз, вилоят ташкилотлари Ҳаракатнинг МК ва унинг Ҳайъати таркибида келиб чиққан ихтилофни чуқур ўрганмадик, ўргана олмадик. Унинг асил сабабларини фикр-мулоҳаза этиб, чуқур таҳлил қилолмадик. Натижада, “Пўлатов”чилар ҳам, “Солиҳ”чилар ҳам, у икки шахс, шахсий фикрлари, шахсий муносабатларига мос ҳаракат қилишган бўлиб қолдик. Уларнинг орасида эса, кўпроқ шахсий манфаатлар ётгани ёки ётиши мумкинлиги ҳақида яхши ўйлаб кўрмадик. Натижада, улар ўртасида муносабатлар чуқурлашиб кетаверган сайин Ҳаракатдан футур кета бошлади. Афсус, биз-ҳаракат аъзолари, вилоят ташкилотлари бунга йўл қўймаслигимиз шарт эди.

Аммо биз, вилоят ташкилотлари воқеани ўз вақтида яхши тушуна олмадик, Ҳаракат ичида майдонга келаётган ихтилофларнинг олдини ололмадик.

Шундай қилиб, “БИРЛИК”нинг сусайишида биринчидан бизнинг сиёсий хомлигимиз, тажрибасизлигимиз асосий сабаблардан бўлган бўлса, иккинчидан, бизнинг ана шу тажрибасизлигимиздан фойдаланган КГБ аввал орамизга ихтилоф тушириб, сўнгра аста – секин изчиллик билан орамизни бузиши ва учинчидан, Ҳаракат раҳбариятининг нохолислиги, майда-чуйда манфаатларга ўралашиб қолиши сабабдир.

Мен, Ҳаракатнинг энг уюшган ташкилотларидан бири Самарқанд вилояти ташкилоти раҳбари сифатида доим, қўлимдан келгунича “БИРЛИК”нинг ягона, жипслашган ташкилот бўлиб қолиши ва унинг кескин, изчил ҳаракатлар қилиши тарафдори бўлиб қолишга интилган бўлсам-да, А.Пўлатов хусусиятидаги шахсий манфаатпарастлик, шуҳратпарастлик, маҳаллийчилик каби қусурларни вақтида сеза олмаганим ва узоқ вақт унинг тарафдори бўлиб қолганим, А. Пўлатовнинг Ҳаракат Раислиги ва раисдошлигида давомли қолишида бир неча бор ҳал қилувчи рол ўйнаганим билан катта сиёсий хатога йўл қўйганман, деб ҳисоблайман, ўзимни.

Бугун, мен узоқ муҳожирлик замони хулосаларига суяниб, А. Пўлатов ва унга энг яқин бўлиб қолишган кишилар В. Иноятова, О. Одилов, М. Нарзиқулов, Абдумонноп Пўлатовлар ва бошқа бир қатор шуларга ўхшашлар ҳеч қачон, ҳатто бирозгина бўлса-да “БИРЛИК”  ғояларининг атрофида ҳам турмаганлар, улар фақат ўз шахсий манфаатлари учун “БИРЛИК”дан ниқоб сифатида фойдаланишганлар, холос, деб ҳукм чиқаришга ҳақлиман. “Кўр, кўрни қоронгида топибди”, деб халқ бежиз айтмаган, ахир. Юқорида номлари келтирилган кишиларнинг барчаси, ҳатто Ҳаракатнинг энг авж вақтларида ҳам Ўзбекистон ҳукуматига бевосита ва билвосита хизмат этган бўлишилари керак. Масалан, В. Иноятова, Усмонова, Одилов, Нарзиқулов (раҳматли)ларнинг  жосуслиги умумга маълум ва бу алоҳида исботга муҳтож эмас, деб билиш керак. Улар, мамлакат ичида Ҳаракатни тўла ва батомам сотиб, тугатиб бўлиб, 1993 йиллардан эътиборан улар ўз жосуслик фаолиятларини, яъни Ўзбекистон ҳавфсизлик комитетига ишлаётганликларини унча ҳам ниқоблаб ўтиришмасдилар. Чунки улар чет элда юрган уч-тўрт “Бирлик”-чининг “қудратини” яхши билишардилар. Аслида исм шарифлари келтирилган  гуруҳ ҳеч бир хусусияти билан бир-биридан фарқ қилишмайди. Масалан, уларнинг “машҳурлари” иккала Пўлатов ҳам 1995 йилга келиб, ҳақиқий башараларини тўла ва батамом ошкор этди, яъни улар И.Каримов ёвуз рержими винтиклари эканликларини оламга намойиш қилди. Энди, улар кимликларини ҳеч бир “БИРЛИК” ниқоби билан ёпа олишмайдилар.

М. Солиҳ ҳақида тўлароқ хулосалар сўзлашга етарли маълумотларим йўқ. Чунки мен ва “Бирлик”нинг Самарқанд ташкилоти М.Солиҳ билан яқиндан муомалада ва фаолиятда бўлмадик, бўлолмадик. Лекин баъзи кўриниб турган фикрларни баён этмаслигим мумкин эмас. Биринчидан, 1989 йил октябрда чақирилган “БИРЛИК” Марказий Кенгаши мажлисини ўтказиш ва уни ташкил этишда унинг иштироки, ташаббуси борлиги аниқ ва исбот талаб қилмайди. Иккичидан, А. Пўлатовни “фариштага” айлантирган ўша машъум хат Солиҳ тарафдорлари тарафидан ёзилганлиги ҳам исботга муҳтож эмас. Ҳатто бу ҳолни биз, Б. Намозов иккимиз ўз вақтида исбот этганмиз, дея оламан. Ўша мажлис куни танаффусда, биз Солиҳ тарафдори, шоир Мирза Кенжабек ва яна бир ёзувчи, унинг исмини унутдим, тўрттамиз бирга тушлик қилдик.

Тушликда биз М. Кенжабекка ”у хатни силар ёзгансанлар, сен ҳам у жараёнда қатнашгансан”, деб маҳкам ёпишдик. Ўшанда М. Кенжабек “БИРЛИК” Пўлатовдан қутулиши керак. Аммо қутулиш усулини тўғри танламабмиз”, деди, бизга тан бериб. Демак, хат тайёрланаётганидан М. Солиҳ хабарсиз бўлиши мумкин эмасди. Тўғри, М. Солиҳ хатни кўрмаган, ўқимаган бўлиши мумкин. Унга фақат оғзаки ёки телефонда хат ҳақида хабар қилишган бўлишлари мумкин. Солиҳ ва унинг тарафдорлари А. Пўлатов ҳақида ўз вақтида тўғри хулосага келишган ва бирор сиёсий ўйин йўли билан А. Пўлатовни “БИРЛИК”дан четлаштириш учун хатни ташкил этишни ўйлаб топган бўлишлари мумкин. Аммо бу иш, бу яхши ўйламай ташланган қадам Ҳаракатга ўрни тўлмас зарар, А. Пўлатов шахсига эса ”шуҳрат” келтирди. А.Пўлатовнинг шахсий камчиликлари узоқ вақт ниқобда қолишига сабаб бўлди. Ана шу воқеадан сўнгра Пўлатовни танқид, деярли Ҳаракатни танқидга айланиб қолди. Бу ҳам сўзсиз М. Солиҳ хатоси ва камчилигидир. Ундан ташқари “БИРЛИК” фаолиятидаги камчилликлар бўйича А. Пўлатовга қўйилаётган айблар, М. Солиҳ адресига ҳам тааллуқлидир. Чунки “БИРЛИК”дан чиқиб, унинг сафини бўшаштириб эмас, балки Ҳаракатда қолиб, сафларни янада жипс-лаштириб, уни кучлантириш йўллларини изламоқ лозим эди. Сиёсатга йўл олган киши учун мен санаганларнинг барчаси ютуқ эмас, хато ва камчиликдир.

М. Солиҳнинг бир сиёсий киши сифатида, Ўзбекистондаги мустабид режимга мухолиф ҳаракат ва партия ташкил этган шахс сифатида бир қатор ютуқлари мавжуд. Аммо бу ерда М. Солиҳ фаолиятининг “БИРЛИК”-га тегишли қисмини мен билганимча ўз фикр – мулоҳазаларим доирасида тасвирлашга уриндим, холос.

Хуллас, “БИРЛИК” МК 1989 йил октябр йиғилишидан сўнг, Ҳаракат раҳбариятида ихтилоф табора кучайиб бораверди.

II  қурултойнинг чақирилиши.

“БИРЛИК”да жипсликни йўлга қўйиш, уни бўлинишдан сақлаб қолишга бирмунча уринишлар қилинди. Бир неча марта Тошкентда норасмий йиғилишлар ўтказилди. У йиғилишларнинг баъзиларида бизнинг, Самарқандликлардан ҳам вакил қатнашди. Масалан, Б. Намозов ўшандай йиғилишлардан бирида қатнашганди. Бу йиғилиш “БИРЛИК”да бирликни сақлаш учун А. Пўлатовнинг Раисликдан кетиши ҳақида бир қарорга келишга боғишланган бўлиб ва бунга А. Пўлатов розилик берган эди. Ўртага “ҚУРЪОНи КАРИМ” қўйилиб, қўл берилганди. Мазкур норасмий йиғилишдан бироз кейин 1989 йил 29 октябрда Марказий Кенгаш такрор мажлисга йиғилди. Бу мажлисда А. Пўлатов норасмий йиғилишдаги келишувни тан олмади. Натижада МК мажлиси ноябр ойида навбатдан ташқари Ҳаракатнинг қурултойини чақириш зарур, деган қарорга келди ва шундай қарор қабул этилди.

Шундай қилиб, 1989 йил ноябр ойида “БИРЛИК” халқ ҳаракати навбатдан ташқариа  2 – Қурултойи чақирилди. Қурултойда “БИРЛИК” Низомига ўзгартириш киритилиб, тўртта раисдошлик қоидаси жорий қилинди. Қурултой, Ҳаракат Марказий Кенгаши раисдошлари этиб, Бекжон Ташмуҳаммедов (академик), Зоҳид Ҳақназаров (фан доктори, композитор), Аҳмад Аъзам (ёзувчи), Шуҳрат Исматуллаев(Тошкент университети дотсенти)ларни сайлади. “БИРЛИК” МК аъзолари ҳам янгиланди. Бу ерда ўзгаришлар миқдорий бўлди.

Шахслар нуқтаи назаридан ўзгариш бўлмади, деса ҳам бўлади. Масалан, 1-Қурултойда МК аъзолигига 150 киши сайланган бўлса энди уларнинг сони юзтадан ҳам оз таркибда сайланишдилар. Бу ҳам “БИРЛИК” ичида бошланган тортишувларнинг бир кўрсаткичи эди, албатта. А. Пўлатов ва М.Солиҳ иккаласи ҳам яна МК ва Ҳайъат аъзолари бўлиб қолишдилар.

2-Қурултойдан кейин ҳам Ҳаракатда бошланган бўлиниш хасталиги сусаймади. Гуруҳлар бир-бирини айблашда давом этдилар. Ҳукумат эса бундан усталик билан фойдаланди. Ўша замондаги тушунча ва хулосаларимизга биноан, биз, Самарқандликлар ҳам кўпроқ М. Солиҳ тарафдорларини қоралардик. Аммо улар билан кўнгул яқинлиги, инсоний илиқ муносабатларимиз доим сақланиб қолди. Бизнинг бир-биримизга эътирозларимиз доим маслаҳат ва насиҳат шаклида бўларди. Шу билан бир қаторда биз бу тарафни, яъни А.Пўлатов ва унинг Тошкент гуруҳини яхши тушунмасдан, кўпроқ уларнинг сўзларига қараб иш тутдик. Биз совет кишилари “уч юзли” (сўзда, амалда ва кўнгулда ҳар хил) эканлигимиз, у юзларнинг қайси бири қаерда кўринишини “БИРЛИК” шафағида яхши ажрата билмадик. Ким “БИРЛИК”-чиман, деган бўлса, айниқса у халқнинг энг оғир аҳволи, жамиятнинг хасталиги ҳақида чиройли сўзласа, ўша халқпарвар, ватанпарвар, деб қабул қилдик. Бу бизнинг хатомиз, сиёсий хом ва сиёсий гўдаклигимиз эди, албатта.

Сўнгги тарих, айниқса муҳожирлик даври жуда яхши исбот этдики, А. Пўлатов ва унинг атрофида ўралашиб юрган бир гуруҳ сиёсатдан, миллий шуур, миллий қадриятдан узоқ, фақат шахсий манфаат учун, алғов-далғовлардан фойдаланиб моддий аҳволини ўнглаб олишни кўзда тутган пасткаш кишилар эканлар. Шунинг учун улар “БИРЛИК”-ни ривожлантирш ва уни сиёсий ташкилот сифатида камолотга етказиш учун эмас, балки унинг ичида доим ихтилофлар келиб чиқадиган вазиятлар пайдо қилишга ва у вазиятда ўзларини “БИРЛИК” ҳимоячилари қилиб кўрсатишга устаси паранг кишилар эканлигини энди, аммо жуда кеч тушундик. Ҳайрият, “ҳечдан кўра, кеч” бўлгани ҳам ёмон эмас. Ниҳоят, Пўлатовлар кимлигини ахиригача тушуниб этдик. Уларнинг ва ўзларини уларга яқин ҳисоблаганларнинг (баъзиларининг исм шарфлари юқорида келтирилди) кимлигини муҳожирлик даври тўла исботлади. Аммо бундан ўн йил бурун А. Пўлатов ва унинг гуруҳи ўз шахсий фойдалари учун Ҳаракат ичида атайлаб хилма-хил қовғалар, вазиятлар ясаб туриш ва у воқеаларда ўзларини “жабрдийда” кўрсата олишнинг уддасидан чиқа билишдилар.

“БИРЛИК” халқ ҳаракати III-V Қурултойлари.

III қурултой ҳақида. 

Ҳаракатнинг 2-Қурултойидан сўнг кўп ўтмай унинг навбатдаги қурултойи вақти ҳам етишиб қолди. Чунки “БИРЛИК” Низомига мувофиқ ҳар йили унинг қурултойи ўтказилиши лозим эди. Аммо 1989 йил ноябридан 1990 йил май ойига қадар “БИРЛИК”-нинг бўлиниши орқага қайтмас шакл олди. М. Солиҳ ва унинг тарафдорлари Ҳаракат фаолиятида қатнашишдан тўла бош тортдилар. Улар А. Пўлатов билан алоқани узиш шаклини ўзларини “БИРЛИК”дан четга олиш, деб ҳисобладилар.

Натижада, 1990 йил 26-27 майда “БИРЛИК”нинг навбатдаги 3-Қурултойи М. Солиҳ ва унинг гуруҳи иштироқисиз чақирилди. Қурултой Ҳаракат МК-нинг ҳисоботини тинглади, Низомга баъзи ўзгартиришлар киритди, Дастурнинг янги таҳрири қабул қилинди. энди “БИРЛИК” халқ ҳаракати МКни тўртта раисдош эмас, учта раисдош бошқарадиган бўлди.

“БИРЛИК”нинг 3-қурултойи А. Пўлатовни уч раисдошнинг бири қилиб сайлади. Аммо уни сайлаш анча тортишувларга сабаб бўлди. Ҳатто қурултойда А.Пўлатов сайланмай қоладиган вазият майдонга келди. Қурултойнинг ташкилий масала қисми жанжалга айланиб кетадиган бўлди. Мажлисда ташкилий масала кўрилаётганда уни деярли  бошқариш мумкин бўлмай қолди. Натижада, мажлисни бошқариш бирмунча вақт қўлдан-қўлга ўтиб турди. Чунки мажлисда тўла тартибсизлик бошланганди. Ана шундай минут сайин мажлис раиси олмашиб турган бир вақтда Самарқандлик делегат Барот Намозов ҳам мажлисни бошқаришга уриниб кўрди. Чунки истаган журъатли киши ўзи минбарга чиқиб мажлисга раислик қила бошлаш мумкин бўлиб қолганди. Б. Намозов минбарда мажлис раислигини олиб бораётган бир замонда залдан А. Пўлатов ва унинг ёнида ўтирганлар ўзаро суҳбатларида Б. Намозовни КГБ одами(агенти), деб шивир-шивир бошлашди. Чунки Б.Намозов мажлисда А. Пўлатовчиларга қарши тарафга бироз ён босмоқда эди. Пўлатов ва унинг ёнида ўтирганлар шивир-шивири ҳаммага эшитилгани, йўқ албатта. Чунки залда шов-шув, ҳар хил овозлар баланд эди. Аммо А. Пўлатовга яқин ўтирган Олим Каримов уни жуда яхши эшитди. У сўз айнан кимнинг оғзидан чиққанини Олим ака Каримов аниқ билади. Шивир-шивирни сезган ва эшитган мажлис раиси Б. Намозов, мажлисни тарк этиб, залдан чиқиб кета бошлади. Мен дарҳол минбарга чиқиб, Самарқанд делегатсияси Қурултойни ташлаб кетади, деб эълон қилдим. Шу замон Олим Каримов югуриб бориб Баротни шартта қучоқлаб олди ва унга ялиниб, ундан залга қайтишни илтимос қилди. Минбарга чиқиб мажлис номидан Б. Намозов ва Самарқанд делегатларидан содир бўлган ноқулайлик ва қўполлик учун узр сўради. Олим Каримов узрини қабул қилдик, унга кўра биз залда қолишни лозим топдик. Ана шу воқеадан сўнгра мен Дадахон Ҳасановдан мажлисни бошқаришни илтимос қилдим. Дадахон ака зўрма – зўраки минбарга чиқиб, мажлисни бошқаришга ҳаракат қилиб кўрди, бўлмади. Шундан кейин мажлисни бошқаришни ўзим қўлга олдим ва бир неча кескин сўзлар сўзладим, ундан сўнг танаффус эълон этдим. Танаффусда тортишаётган тарафлар билан бир қатор фикрлар алмашдим.

Хуллас, танаффусдан сўнг мажлис аҳлини бирмунча тартибга келтириш мумкин бўлди. Ташкилий масалани натижага етказишга эриша олдим. Оқибат шу бўлдики,  А. Пўлатов Ҳаракатнинг раисдошларидан бири бўлиб сайланди, ҳисобига ўтди. Ҳозир ўша воқеалардан қарийб ўн йил сўнгра, мазкур сатрлар ёзилаётган замон, 1999 йил феврал ойида энг аввал ўзимни, ўзим сўкаман. Бошқа бир қатор “БИРЛИК”чи дўстлар ҳам менинг ўша фаолиятимни кейинги вақтларда тез-тез юзимга солишадилар. А. Пўлатовнинг раисдошликка қайта келишида мени бош гуноҳкор ҳисоблайдилар.

“БИРЛИК” 3-қурултойида учинчи раисдош Зоҳид Ҳақназаровми ёки А. Пўлатовми, деган масала устида тортишув бўлганди. Кўплар қатори мен ҳам Зоҳид Ҳақназаровни жуда ҳурмат қилардим. У киши чиндан ҳурматга сазовор, юқори даражада зиёли инсон эдилар. Аммо Зоҳид ака бу сафар Қурултойда хонимлари билан бирга қатнашдилар. Улар иккалалари баравар “БИРЛИК” раисдошлигига З. Ҳақназаровнинг кўрсатилишига қарши бўлдилар.

Мен эса, бу ҳолатни кўриб, Зоҳид ака ва унинг хоними сўзларини қандай эшитсам шундай қабул қилдим ва бундан фойдаланиб мажлисни А. Пўлатов тарафига ағдаришга уриндим ва шундай ҳам бўлди. Мен ўша замон сўзланган сўзларга чиндан, юракдан ишондим. Чунки менда Зоҳид Ҳақназаров номзодига заррача иккиланиш бўлиши мумкин эмасди.

Тарих кўрсатдики, ўшанда З. Ҳақназаровнинг хоними пўлатовлар томонидан махсус чақирилган экан. Чунки бу сафар баъзи жиддий Тошкентликлар ҳам Пўлатовнинг “БИРЛИК” раҳбарлигига келишини ҳақиқатан исташмаган эканлар. Уларнинг ҳисобларича З. Ҳақназаров фақат камтарлик нуқтаъи назаридан ва хоними кўнглига қараб қаршилик кўрсатган эканлар. Унинг хоними эса, пўлатовларнинг кўрсатмаси бўйича бу ҳолдан фойдаланиб қолган экан. Чунки биз “БИРЛИК”чилар фаолиятимизга хонимларимиз унча ҳам рози эмасдилар. З. Ҳақназаров хоними ҳам бундан истисно эмасди, албатта. Нима, деймиз, ўша вақт биринчидан, менинг олдимда мажлисни бирор мантиқга келтириш, уни якунлаш турарди. Иккинчидан, мен қулоғим билан эшитган маълумотларга амал қилдим. Қолаверса, у замонлар, мен А. Пўлатов ва унинг укаси, уларнинг ёнида юрган баъзи Тошкентлик ҳамтовоқларини яхши билмасдим, танимасдим. Афсус, уларнинг кимлигини жуда кеч аниқладим. Бу ҳам камчиллик, нима қилайин, сиёсий тажрибамиз йўқлигидан кетма-кет камчиллик ва хатоларга йўл қўйдик. Мен ҳам бу хатолар ичида қолдим. Сиёсатда изчиллик, деярли хатоларга йўл қўймаслик бош масала бўлса-да, бизнинг тарихимизда хатолар кўп бўлди. Оқибатда ҳаракатимиз кўп самарасиз қолди.

Давлат ҳокимиятини қўлга олишни ният этган Сиёсий ҳаракат (ташкилот), уни олиш ва бошқаришни эплаш бўйича жуда катта тайёргарлик амалиётидан ўтмоғи зарур. У ҳаракатда етук кадрлар, етарли мол ва пул маблағи бўлмоғи шарт. Сиёсатни баъзилар ҳисоблагани каби, “сиёсат-ёлғон ва алдашлардан иборат”, деб қабул қилиш мутлақо нотўғридир. Мен сиёсатга бундай қарашга қўшила олмайман. Кучли сиёсат-адолатлиликдир, растгўйлиликдир! Изчиллик ҳақиқатдадир! Темур бобомиз айтганидек, “Куч-бу адолатдадир!”

“БИРЛИК”да кадрлар масаласи етарли даражада ҳал этилмаганини кўрдик, аммо маблағ қандай эди? Ҳаракатда молиявий аҳвол қандай эди? Бугунги маълумотлар “БИРЛИК”ка 1989-1992 йиллар давомида анчагина маблағ йиғилганлигини кўрсатади. Аммо у маблағнинг сарфлари ҳақида ҳозиргача етарли ҳисоботлар йўқ. Бу ҳақда ҳеч ким, ҳеч бир замон ҳисобот бергани ҳам йўқ. “БИРЛИК” халқ ҳаракати номига тушган пул маблағларнинг бир қисми ҳақида Ҳамид Расулев айрим рақамларни билади. Ҳ. Расулев биладиган рақамдаги пуллар тўла А. Пўлатов қўлида қолганлиги ҳам аниқ.

IV ва V қурултойлар ҳақида.

“БИРЛИК” халқ ҳаракати яна икки марта ўз қурултойларини ўтказди. Масалан, унинг 4-Қурултойи 1991 йил октябр ойида Тошкент шаҳри яқинидаги Қозоғистонга қарашли бир қишлоқда ўтказилди. Чунки ўша замонлар Тошкент шаҳрида Қурултой ўтказишга ижозат олиб бўлмади. Қурултой жуда оддий ва озгина делегатлар билан ўтказилди. Ҳаракат Низоми ва Дастурига деярли бирорта ўзгариш киритилгани йўқ. Фақат кундалик воқеалар муҳокама қилинди.

Ниҳоят Ҳаракатнинг 5-Қурултойи 1992 йили 23-24 май кунлари Тошкентда ўтказилди. Қурултойда доимий, ҳамиша кўриладиган масалалар қараб чиқилди, яъни йиллик ҳисобот, Низомга ўзгаришлар ва Дастурнинг янги таҳрири кўриб чиқилди ва шуларга мос қарорлар қабул этилди. Ниҳоят, яна ташкилий масала, бу сафар ҳам тортишув билан ўтди. Қурултойда қатнашаётган Қўқонлик делагатлар ва Тошкентлик делегатларнинг бир қисми “БИРЛИК” МК Раисдошлигига А. Пўлатов номзоди қўйилишига қаттиқ қарши чиқишдилар. Оқибатда, ўз вақтида “БИРЛИК” ташкил этган митингларни, Фарғона, Қўқон, Ўш воқеаларини кинога туширган кино операторимиз Абдулазиз Маҳмудов Ҳаракат ичида Марказчилар фраксиясини тузганлигини эълон этди. А. Маҳмудов гуруҳи, Қўқонлик делегатлар ва яна бошқа бир қатор делегатлар А. Пўлатов номзодига қарши овоз бердилар. Натижада, А. Пўлатов овозларнинг озгина фарқи билан қайта сайланди.

Бу Қурултойда ҳам А. Пўлатовнинг раисдошликда қайта қолишида мен ҳал қилувчи рол ўйнаганим тарихий ҳақиқатдир. Аммо бу сафар, А. Пўлатовнинг раисдош бўлиб қолишида “Мустақил ҳафталик” газетасининг Бош муҳарири Ҳамид Расулев ҳам асосий ролни мен ўйнаганман, деб ҳисоблайди ва ўзининг бу ҳаракати хато бўлганлигини “Бирлик” газетасининг 1995 йили қайта тикланган нашрида бир неча марта очиқ ёзди ва мен билан шахсий суҳбатларида такрор-такрор сўзлаган жойи бор. Дарвоқе, Ҳ. Расулев, иқтисод фанлари номзоди, туғилиб ўсган ери Тошкент шаҳри, 1967 йилдан буён Москвада яшайди. У “ошкоралик” даврида Москвада ўзбек тилида нашр этиладиган “Мустақил ҳафталик” газетасини расмийлаштирган, “БИРЛИК” аъзоси. “Мустақил ҳафталик” газетаси “БИРЛИК” халқ ҳаракати матбуот органига айланганди. Шунинг учун Ҳ. Расулевнинг Ҳаракатни тарғиб қилишда бебаҳо хизмати ва ўрни бор. Буни тарих унутмас, деб ўйлайман.

“БИРЛИК”нинг 5-Қурултойида икки марта мажлисни мен бошқардим. Унинг асосий қисмини ва сўнгги ташкилий масала қисмини олиб бордим. Залда А. Пўлатов номзоди устида тортишувлар бўлаётганда, мен Ҳ. Расулевни ҳам сўзга тортиб Пўлатовнинг позитсиясини мустаҳкамлашга эришгандим. Ўша Қурултойда Ҳ.Расулев А. Пўлатов ҳақида ижобий сўзлаб, Қурултойдан унинг номзодини қўллашни таклиф этгандилар. Ҳ. Расулев ўша нутқига катта баҳо бериб, “БИРЛИК” 5-Қурултойида А. Пўлатовнинг раисдошликда сақланиб қолишига фақат мен сабабчиман, деб юради. Аммо Ҳ. Расулев бу ҳаракатидан кўп афсусланадилар. Ўзининг ўша позитсияси нотўғри бўлганлигини кўп марта “БИРЛИК”чиларга ва Ўзбекистондан Москвага унинг уйига келишган меҳ-монларга А. Пўлатовнинг кўп хунук найранглари ва молиявий бузуқликлари  ҳақида сўзлаб берганлар. Масалан, Ҳ. Расулевнинг бу суҳбатларини “Бирлик”-чилардан, Тоҳир Бақоев, Баҳром Ҳамроев, Маҳмуджон Инақов, Ҳазратқул Худойбердиев ва мен такрор-такрор тинглаганмиз.

Шу ерда яна бир факторни эслаб ўтиш лозим кўринади. “БИРЛИК” ташкил этилганда унинг таркибига анчагина олимлар киришган, уларнинг бир қисми Ҳаракатнинг раҳбарияти таркибига сайланган ҳам эдилар. Уларнинг ичида ҳақиқий “Бирлик”чи, ватанпарварлари борлиги аниқ эди. Аммо улар, айниқса Тошкентлик олимлар Ҳаракатни бирин-кетин ташлаб кетишдилар.

Биз ўша замонлар бу ҳол сабабини яхши англаб етмадик ёки англашга ҳаракат ҳам қилмадик.

Энди бир қанча вақт ўтиб, муҳожирликнинг азоби ва “ҳузурини” бошдан кечириб, айтиш мумкинки, “БИРЛИК” таркибидан илмли кишиларнинг аста-секин чиқиб кетишларига раисдош А.Пўлатовнинг салбий хусусиятлари, унинг шахсиятпарастлиги, шуҳратпарастлиги, молпарастлиги, маҳаллийчи эканлиги  асосий сабаб бўлган экандир. Чунки ўзини билган ва бироз ўзини ҳурмат қилган киши А.Пўлатов хусусиятларини қабул қилиши, уни сингдириши мумкин эмасди.

“БИРЛИК” халқ ҳаракатининг фаолияти сусайиши ва ҳатто унинг аста-секин сўниш жараёни сабабларидан энг муҳими А.Пўлатов шахсиятига боғлилиги, улар унинг салбий хусусиятларида эканлиги жуда кеч очилди. Бу камчиллик ва хатоларни вақтида англамаслик, уларнинг ўзгартириб бўлмас зарарлар келтириб чиқаришига йўл қўйиб бериш эса, бизнинг, яъни Ҳаракат аъзоларининг ва унинг фаолларининг кечириб бўлмас камчилигимиз ва буюк хатомиздир.

БИРЛИК” халқ ҳаракати Самарқанд вилоят ташкилоти фаолияти ҳақида баъзи маълумотлар.

Самарқанд шаҳрида “БИРЛИК” халқ ҳаракатининг вилоят ташкилотини тузиш ва унинг вилоят таъсис конференсиясини ўтказиш ташаббус гуруҳини туздик(1988 йил декабри). Конференсия ўтказилганга қадар Самарқанд университети кафедра мудурларидан бири, Норжигит Ражабов ташаббус гуруҳини бошқарди. 1988 йил декабрдан 1989 йил сентябрига қадар ташаббус гуруҳи системали, доимий шаклда ишлаб турган ҳафталик йиғилиш ташкил этди. 1989 йил сентябр Самарқанд вилоят  конференсиясидан сўнг бу йиғилиш Вилоят Кенгаши Ижроия Қўмитасининг ҳафталик мажлисига айланди. Қўмитанинг бу йиғилишларида Ўзбекистон ва дунё сиёсатига оид тактик ва келажак (стратегик) масалалар ҳамда кунлик турмушга тегишли муаммолар муҳокама қилинарди.

Ҳаракат Вилоят Кенгашининг амалий ишларидан бири Самарқандда ”Улуғбек юлдузлари” номли газета нашр қилиб, унинг бешта сонини чоп қилишга эришганлигидир. Вилоят туманларидан бири Иштихонда ҳам “Эркин сўз” туман газетаси нашр этила бошланди. Бу ҳам ташкилотимиз амалий ишларидан ҳисобланади. Чунки у замонлар газета нашр этиш анчагина мушкул иш ҳисобланарди. Икки газета ҳам яширин чоп этиларди. Бу эса, яна ортиқча ташвишлар келтириб чиқарарди. “Эркин сўз”нинг сўнгги сони 1991 йил 19-августда босмага берилиб, 22-августда нашрдан чиққанлиги тарихий аҳамиятга эга воқеадир. Ўзбекистонда кўпгина мансабдорлар, масалан, И. Каримов, Ш. Мирсаидов кабилар Москвадаги (19-22 август, 1991 й.) давлат тунтаришини байрам қилаётган ва бизни қамоққа олишга тайёргарлик компаниясини бошлаб юборган бир замонда, биз мавжуд коммунистик режимга мухолиф фикрни тарғиб қилувчи “Эркин сўз” туман газетасини нашр қилиш билан банд эдик.

Шу кунларда, у воқеалардан анча вақт ўтиб, баъзи дўстлар 1991 йил 19-22 августида ким қандай позитсияда турганди, деб ҳам тартишиб юришади. Масалан, “муҳтарам” А. Пўлатов ва М.Солиҳлар ҳамон шу масалада ҳам нуқул бир-бирини айблашадилар.

Агар улар ўша вақтда конкрет бир амалий иш қилишганларида эди, тортишишга ўрин қолмасмиди. Ҳар ҳолда улар ҳам ўзларича эҳтиёти шарт ГКЧП воқеаларига муносабат билдиришга ҳаракат қилишгандилар.

Ҳаракатнинг Вилоят Кенгаши бир қанча марта оммавий норозилик намойишлари ўтказишга тайёргарлик ишларини амалга оширди. Чунки  митинг ёки бошқа бирор пикет каби тадбир ўтказмоқ учун шаҳар ижроия комитетидан махсус ижозат лозим эди. Шунинг учун бундай тадбир алоҳида тайёргарлик талаб этарди, яъни Ижрокомга, намойиш билан боғли барча протседуралар аниқ ва очиқ кўрсатилган хат тайёрлаш зарур бўлиб, у маълум вақт ва эътиборни талаб қиларди. Биз бундай хатларнинг бир қанчасини тузганмиз. Аммо ҳокимият аксарият ҳолларда, бундай тадбир ўтказишга ижозат бермасди. Бунинг учун йўқ ердан баҳоналар ўйлаб топишарди. Масалан, 1991 йили митинг ўтказишга ижозат сўролганда, Самарқанд шаҳар ижроия комитети, Ироқда бўлаётган урушни баҳона келтириб, унга ижозат беришмагандилар. Кулгили бир ҳол-а?! Ироқда бўлаётган уруш бизнинг Самарқандда намойиш ўтказишимизга халақит берадиган, ноқулай ҳолатмиш, чунки дунё нотинчмиш. Шунинг учун Самарқандда митинг ташкил этиш мумкин эмасмиш. Аммо бир сафар, 1990 йили ёпиқ бинода, яъни Самарқанд вилоят сиёсий маориф уйида “митинг”(чунки митинг том маънода кўча юришидир, ахир, шунинг учун қўштирноқ ишлатилмоқда) ўтказишга ижозат олишга ҳам муваффақ бўлган эдик. Бундан ташқари, 1991 йили кузда ҳам 200 кишидан кўпроқ одам шаҳарнинг Регистон майдонидан янги шаҳар қисмигача, яъни компартия вилоят комитети маъмурий биноси ёнига қадар норозилик юриши(марши) ҳам ўтка-зишни ташкил қила олгандик.

1989-1991 йилларда ҳокимиятдан жуда кўп марта митинглар ўтказишга ижозат сўролган бўлса-да, ҳақиқатда уларни ўтказиш тарафдори эмасдик. Чунки митинглар ўтказишнинг ўзига яраша бир қатор проблемалари, ташвишлари бор эди. Биринчидан, митингларга ҳокимиятни ташвишлантирадиган даражада, кўз қўрқадиган миқдорда одам йиғиш енгил иш бўлмай, аксинча жуда мураккаб бир муаммо эди. Иккинчидан, одам йиғилганда ҳам митинг жараёнида ҳокимият тарафидан турли хил иғволар ташкил этилиши эҳтимоли доим мавжуд эди. Шунинг учун, биз митинг ўтказиш сўрардик, ҳокимият масъул кишилари эса, биздан бундай қилмасликни илтимос қилишарди ва биз дарҳол бу илтимосни қабул этишга киришардик, кўпинча уни қабул қилардик.

“БИРЛИК” Самарқанд Вилоят Кенгаши фаолияти ҳақида сўзланар экан, Самарқандда яшавчи тожик ва ўзбеклар орасидаги миллий муносабатларга оид масалаларга тўхтамасдан бўлмайди. Масалан, ҳукумат тарафидан 1989-1990 йилларда Самарқанд шаҳрида миллатлараро низо келтириб чиқаришга зўр бериб уринишлар бўлганлиги ҳақида ҳам сўзлаш лозимдир. Совет КГБ-си ва Қорабоғ арман миллатчиларининг ювундухўрларига айланган, ўзларини тожик, деб исмлаган Самарқанддаги бир неча олчоқлар ёрдамида 1989 йил сентябрида, Самарқанд шаҳаридаги “Спартак” стадионида ўзбекларга қарши, очиқдан-очик ўзбекларга душманлик руҳида ёзилган шиорлар, плакатлар кўтаришган бир гуруҳ (асосан мактаб ўқувчиларидан иборат) инсонларнинг митинггини ташкил этишдилар. У митингни ўша замон Самарқанд компартия шаҳар комитети тўла қўллаб қуватллади ва уни компартия шаҳар комитети биринчи котиби Носир Яқубов бошқарди. Бу эса, яъни бу митинг бевосита Москаванинг марҳамати билан ташкил этилганилигидан дарак берарди. Акс ҳолда, машъум Фарғона воқеаларидан кўп ўтмай Самарқандда бундай миллий можаро келтириб чиқариш оловини ёқадиган намойишга компартия шаҳар комитети йўлбошчилик қилишга журъат қила олмаган бўларди. Шуни ҳам таъкидлаш лозимки, ўша замон Ўзбекистон Компартияси МК биринчи котиби И. Каримов эди. Агар баён этилаётган митингни ўтказиш учун Москвадан ижозат олинган бўлмаганида эди, тўртта одамнинг бир жойга, чойхўрликка йиғилишидан ҳам ажалдан қўрққандай қўрқадиган И. Каримов Самарқанднинг марказида, у ўзи туғилган шаҳарда бундай иғвонинг очиқ намойишига йўл қўярмиди? Асло, йўқ, И. Каримов бунга ҳеч рози бўмасди, бўла олмасди. Чунки, бундай нозик иш ҳисобига И. Каримов қанча мол-дунё билан эндигина эришган мансабидан ажраб қолиши ҳеч гапмасди, ахир. Бордию, митинг бебошлик бўлиб, Республика КП МК-га бўйинсунмасдан ўтказилган бўлганда, шаҳар партия комитети 1-нчи котиби бошқарган воқеага партиявий баҳо берилган ва ҳеч бўлмаса Митингга бевосита раҳбарлик қилган ўша замон компартия Самарқанд шаҳар комитети биринчи котиби Носир Яқубовга партиявий жазо берилган бўлмасмиди? Йўқ, ундай бўлмади. Чунки, бу ҳаммаси юқорида, Москвада ҳал этилганди. Бу иш Ўрта Осиё -Туркистоннинг асил аҳолиси ўзбеклар (турклар)ни бутунлай мағлуб қилиш, уларни миллат сифатида ярамасга чиқаришга қаратилган ўша замонлар совет КГБ-сида масъул курсиларни эгаллаб турган арманлар ёвуз ниятли планининг Фарғонадан кейинги иккинчи, навбатдаги қадами эди. Миллати ва умуман келиб чиқишларининг тайини йўқ И. Каримов ва Носир Яқубовлар учун эса, кимнинг қони тўкилиб, кимники қолиши аҳамиятсиз, улар учун энг муҳими биринчи котибликда қолиш, бош масала ҳисобланарди.

Москванинг кўрсатмасини кўр-кўрона бажо келтиришга ўрганган бу масъулиятсиз, кишилар ташкил этган намойишдан сўнг шаҳарда чинакамига нозик(критик) ҳолат майдонга келди. Шаҳарда ўзбекларнинг жавоб митингга чиқиши реалликка айлана бошлади. Самарқанд қишлоқ хўжалиги институти, педогогика, тиббиёт институти ва Самарқанд Давлат университети студентлари, шаҳардаги бир қатор корхоналар ишчи-хизматчилари митингга чиқиш талаблари билан “БИРЛИК” Самарқанд ташаббус гуруҳига мурожаат қилишди. Улар биздан кўп минглик кўча юришларига йўлбошчилик қилишни сўрар, ҳатто талаб қила бошлашди. Акс ҳолда, ҳар бир институт ва корхоналар ўзлари алоҳида-алоҳида митинг қилишни ўртага қўйишарди. Чунки Компартия шаҳар комитети раҳбарлигида ўтказилган бу иғвокорона митинг, шаҳар нуфуси асосий қисмининг иззат-нафсига теккан эди. Халқ оммаси, студент ёшлар ўта оташин эдилар. Биз ўшанда, заррача митингга майиллик кўрсатсак тожик аталмиш кишилар шаҳардан ҳайдаб чиқарилар, шаҳар ағдар-тўнтар бўлар, ҳолат Фарғонадан беш баттар бўлиши аниқ эди. Ҳатто ўзбеклар, тожик тилида сўзлашадиган инсонларнинг барчасини бирорта ҳам қолдирмасдан шаҳардан ҳайдаб чиқаришлари турган гап эди. У замон, тайинланганига ҳали икки ой ҳам тўлмаган Ислом Каримов онасини учқурғонда кўрарди. Аммо биз самарқандли бирликчилар, Фарғона қирғинларининг асил ташкилотчиларини ва ижрочиларнинг кимлигини жуда яхши аниқлай олган эдик. Шунинг учун омманинг талабини қабул қилиш, яъни жавоб митинггига чиқиш, ёвуз ниятли душманнинг тегирмонига сув қуйиш бўларди. Улар кўпдан истаган, Самарқандда ўзбеклар эмас, тожиклар яшайди, деган ёлғон ҳукмни тасдиқлаган бўлардик. Шунинг учун биз жавоб митингги истаган дўстлар билан тушунтириш тадбир – чораларини кўрдик. Биз уларга “Шаҳар бизники, биз катта  халқмиз, биз ақлли бўлмоғимиз лозим. Орамизда бир неча безорилар бўлса бордир. Уларнинг ҳар бир безориликларига безорилик билан жавоб бериладими? Биз безориларга ўз обрўмизга яраша, бошқа хил жавобимизни кўрсатамиз”, деб насиҳат қилдик. Оқибатда, катта вайронагарчиликнинг олдини олдик. Келажак, бизнинг фаолиятимизни ва митинг уюштирувчилар иғволарини таҳлил этажак, жиноятчиларни муносиб равишда баҳолаяжак ва жазолаяжак, иншооллоҳ. Мен бунга ишонгим келади.

Энди эса, 1990 йили бошига келамиз. Бу вақт, чамамда, феврал ойи эди, бизнинг қўлимизга бир хат тушди. Хат, 1989 йили КПСС МК Пленумида миллий масала муҳокамасида қўлланиши учун тайёрланган эди. Мазкур хат КПСС МК Биринчи Котиби М.С. Горбачевга номланган бўлиб, ўн битта Тожикистонлик совет замони таниқли олим ва ёзувчилари томонидан имзоланганди. Унинг тушунтириш қисми ўн бир саҳифа ва унга илова қилинган “фактлар” тўксон икки саҳифадан иборат бўлган ёзув машинкасида кўчирилган, жирканч ва ифлос фикрлар билан тўлиб, тошган катта бир “достон” (бу ифлос алаҳсирашга достон ибораси ҳам лойиқ эмас) эди, у хат. Ҳаммасидан ҳам хат-нинг мазмуни ҳар қандай бир ўзбекман деган киши сочини тик турғизарди. Чунки хат бошдан, оёғи майда миллатчиликнинг ўта ярамас чиркинликлари билан тўлиб тошганди. Унинг мазмунига кўра, мавжуд Ўзбекистон тупроғининг яримидан кўпроқ қисми тожикларнинг тупроғи ва уларнинг ватани, деб эълон этиларди. Республика нуфуси ҳақида ҳам шунақа йиртқичларча тажовузона сўзлар ёзилганди, яъни хатда тасдиқланишича Ўзбекистонда истиқомат этаётган аҳолининг ҳам яримидан кўпроғи тожиклармиш, умуман Ўрта Осиё тожикларнинг тарихий ватани эмиш-у, ўзбеклар(турклар) истилочилармиш. Улар бу тупроқни ХII аср бошларида босиб олиб, турклаштиришганмиш. Ўзбекистоннинг бугунги ҳудуди, қолаверса бутун Туркистон юрти зудлик билан Тожикистон республикасига қўшиб берилиши зарур, деб қаттиқ талаб қилинарди, у ифлос хатда. Бордию бу талаб қондирилмаса, Самарқанд ва Бухорода “иккинчи Қорабоғ” бошланишини “башорат” қиларди, у хат муаллифлари. Бу гаплар хатда келтирилган иғво ва душманликнинг баъзи бирлари, холос. Аслида юз саҳифадан ортиқ “илмий ижод” ўзбекларга, умуман туркларга душманлик билан тўлиб-тошган, қора лойдан иборат, бир бало эди. У хатнинг тўла мазмунини сўзлаб тугатишнинг иложи йўқ, уни фақат шахсан ўқиб чиқмоқ лозим. Ўқиганда ҳам унинг мазмуни ва мақсадини яхши тушунмоқ, уқмоқ учун бир неча марта қайта-қайта ўқимоқ зарур. Мазкур хатнинг копияси (кўчирмаси) эмас, оригинали, асл, биринчи нусхаси негадир (чунки хат тагидаги имзолар оригинал эди), КГБ Самарқанд вилоят ташкилоти томонидан бизга, “БИРЛИК” халқ ҳаракати Самарқанд вилоят ташкилотига топширилди. Қаранг, Горбачевга ёзилган хатнинг асил нусхаси бизга-Самарқанддаги “Бирлик” ташкилоти раҳбарларига берилаяпти, нега? Нима учун бу хатнинг асил нусхаси Самарқандлик КГБ-чилар қўлида турибди? Тожикистонликлар Москвага йўллаган хат нима учун Самарқанд бўйлаб кезиб юрибди? У хат зудлик билан мўлжалланган манзилга, яъни КПСС МК-га юборилмасдан, бизга, “БИРЛИК”-ликчиларга ўрганиб чиқиш учун берилмоқда, нега, нима учун? Бу ифлос, ҳожатхонага ишлатилиши керак бўлган қоғоз билан биз танишиб чиқишимиз совет ҳукуматига, унинг КГБ-сига шунчалар зарурми? Ёки совет КГБ-иси биз ўзбекларнинг жонкуяр жонажонларими, дўстларими, бу хатни бизга яхшилик учун бераётирларми? Улар бизга яхши хабардан, ўзбекларга фойдали хабардан дарак бераяптими? Яна бир эътиборни ўзига жалб қиладиган ери шундаки, хат, Вилоят ташкилоти бошлиғи менга эмас, менинг ёрдамчим Борот Намозовга берилди. Бу ҳам савол, нима учун, ахир? Хат “БИРЛИК”ка, Халқ ҳаракатига танишиш учун холис ниятда бериладиган бўлса, нега Ҳаракатнинг Марказий Кенгашига эмас, бизга, унинг Вилоят ташкилотига берилади? Хатда кўтарилган масалалар бутун Ўзбекистонга, ҳатто бутун Туркистонга тегишли-ку, ахир. Нега, шундай, нима учун хат бизга берилаяпти? Аммо хатни ёзганлар ҳам, уни тарқатаётганлар ҳам, хат билан Ҳаракатнинг Марказий Кенгашини эмас, бизни хабардор этишни танлаганлар ҳам фақат битта ёвуз ниятни кўзда тутгандилар. Яъни уларнинг ифлос фикрича, Самарқандда тожик аталмиш аҳоли бирмунча ғучроқ яшашади, шунинг учун хатдаги ёвуз ниятда ёзилган ёлғон ва иғволарни ўқиб, биз ўзимизни тута олмасдан хат муаллифлари тахмин этганидек, миллатчилигимиз, “йиртқичлигимиз” жушиб, додлаб кўчага чиқмоғимиз керак эди. Хатдаги ифлосликлар учун биз Самарқанддаги тожикларга, ҳали сиз шунақамисиз, деб уларга дағдаға қилишимиз ва ниҳоят шаҳарда катта қовға келиб чиқишига сабабчи бўлишимиз мўлжалланган эди. Аммо биз бошни қўллар орасига қўйиб ўйладик ва мутлақо ўзгача йўл тутдик. Ваҳимага тушмаслик, иғвога учмаслик лозим, деган қатъи хулосага келдик. Хатни зудлик билан кўчириб олиб, ундан нусхаларни шаҳар, вилоят, Республика партия орган-ларига, яъни мавжуд ҳукумат тизимларига тарқатиш зарур, деган қатъий қарор қилдик.

Шундай қилиб, биргина ўзбеклар эмас, ҳамманинг, тожикнинг ҳам, ўзбекнинг ҳам ёвуз душмани(душманлари) тарафидан ижод этилган, балки ўткан йили сентябрда ўзбекларга қарши “тожиклар” митинггини ташкил этганлар тарафидан тузилган, бу машъум хатни Б. Намозов КГБ вакилларидан олган ҳамон менинг олдимга келди ва биз иккимиз биргаликда, бу хатни ўрганиш йўлларини ишлаб чиқдик. Биринчидан, хатда нима ёзилишидан қатъи назар, биз уни оммалаштирмасдан, энг аввал фақат иккимиз синчиклаб ўрганиб чиқмоғимиз керак, деган қарорга келдик. Шунга кўра хатни тўла кўчириб олишимиз лозим бўлди. Бизга хат билан танишиб чиқмоқ учун фақат бир кун муддат қўйишганди. Хат бизнинг қўлимизда турган замон куннинг иккинчи ярими эди. Шунинг учун бизнинг ихтиёримизда, амалда фақат бир кеча ишлашимиз қолаётганди. Хатни бир кечада, яъни ўн икки соатда қўлда кўчириб олишнинг имкони йўқ эди. Дарҳол, нусха кўчириб олиш учун у замонлар,  Самарқандда ксерио ҳам йўқ эди. Кимдадир, ҳокимиятнинг қайсидир идорасида ксерио бўлса ҳам бизнинг уларга чиқиш имконимиз йўқди ва бу хат билан бирор киши олдига чиқиш ҳам жуда хавфли эди. Шундай қилиб, қўлимизда бирдан бир имкон, хатдан фото аппарат ёрдамида фотоси (расми)ни олиш қолаётганди. Бунинг учун ҳам ишончли фотограф зарур эди. Ниҳоят ўта ишончли фотограф топдик ва кечаси билан ухламасдан бир фото нусха чиқариб олдик. Ундан сўнг имконини топиб, фото нусхаларни кўпайтириб, биз мўлжалга олган компартия раҳбариятлари манзилларига жўнатдик. Бизнинг бу йўлимиз, ишни бу шаклда бошлаб юборишимиз Самарқанд КГБ-чиларини тентак қилаёзди. Аммо ишни бу хилда бошлаш бизга “БИРЛИК”-чи сифатида сезиларли ютуқ(очко) келтирди. Шундан эътиборан улар, яъни КГБ-чилар биз билан эҳтиёт бўлиб, яъни улар биз билан алоқа ва муносабатларида етук, сиёсатни тушунадиган кишилар сифатида муомала қилишадиган бўлишдилар.

Шундай қилиб, биз душман мақсадини аниқ тушиниб, уни етарли даражада тўғри баҳоладик. Шунга яраша, имконимиз доирасида зарур даражада салмоқли ва ақл билан ҳаракат қилдик. Душманнинг, турклар-мусулмонлар душманларининг иғвосига йўл бермаслик учун студентлар орасида, Самарқанд шаҳарида тожиклар ғучроқ яшайдиган маҳаллаларда тушунтириш ишлари олиб боришни йўлга қўйдик. Иш қилиб, қўлимизда бўлган барча куч ва имкониятлар билан шаҳарда можаро  чиқмаслигига ҳаракат қилдик. Аммо ўзларини “тожиклар вакили” кўрсатиб, гўё тожикларнинг “манфаатларини” қўллаётган, Ж.Мирсаидов, А.Юсуфова, Ў.Бекмурадов ва адашиб уларга эргашиб юришган беш – ўн киши, Қорабоғ арманилари маслаҳати билан иш юритиб, тожиклар ва ўзбеклар орасида ихтилоф туғдирувчи иғвогарларга айланиб қолдилар. Мен улар ташкил этган мажлисларда ҳам чиқишлар қилиб, тушунтириш олиб борганман. Тожиклар “нажоткорлари”нинг ҳар бири билан узундан – узоқ суҳбатлар қилиб, уларнинг мунофиқликларини юзларига сўзлаган вақтлар ҳам бўлган эди.

Хуллас, “БИРЛИК” халқ ҳаракати Самарқанд Вилоят ташкилоти, унинг Вилоят Кенгаши ўша замон вазиятга жиддий баҳо бериб, шошма-шошарликка йўл қўйилмаганлиги натижасида КГБ ва Қорабоғ арманилари иғвоси амалга ошишига йўл берилмади. Борди-ю ўша замонлар “БИРЛИК”-чилар жиндак енгилтаклик қилиб, жиззакиликка, ҳис-ҳаёжонга берилиб, Самарқандда тожик-ўзбек орасида ихтилоф чиқгудай бўлганида эди, И. Каримовга президентлик тушида ҳам насиб бўлмасди. Аммо биз учун у вақт Самарқанддай буюк бир жойда душман иғвосига (турклар душмани иғвосига) учмаслик энг олий мақсад эди.

Бугун И. Каримов Ўзбекистонда диктаторлик қилмоқда, халққа азоб бериб, унинг илғор қисмини тугатиш билан изчил шуғулланмоқда. Ўша кунларга, ҳатто мана шу бугунги зулмдан, И. Каримовнинг ўзбекларга очиқ душманлиги эшигидан қараб ҳам биз вақтида қабул этган қароримизни мутлақ тўғри эди, деб ҳисоблайман.

1989 йили СССР Олий Советига, 1990 йили Ўзбекистон Олий Советига депутатлар сайлаш компаниясида ҳам Ҳаракатнинг Самарқанд ташкилоти халқ ичида анчагина тарғибот ва ташвиқот ишлари олиб борди. Масалан, мен Самарқанд вилоятининг деярли барча районларида сайлов олди йиғилишларда, сайловчиларнинг депутатликка номзодлар билан учрашувларида қатнашдим ва нутқлар сўзлашга ҳаракат қилдим. Уларда “БИРЛИК” – нинг программасини торғиб қилишга уриндим. Вилоят бўйлаб бир неча райондан менинг номзодимни Ўзбекистон Олий Совети депутатлигига кўрсатиш ташаббус гуруҳлари ҳам ташкил этилди ёки шундай гуруҳ тузишга ҳаракат қилинди. Аммо Вилоят КГБ бўлими ва компартия вилоят комитетининг қаттиқ ва ошкора қаршилиги натижаси ўлароқ, қонунларни очиқдан-очиқ бузиш билан менинг номзодимни депутатликка кўрсатиш мажлислари бузилди ва менинг номзодим рўйхатга олинмади. Вилоят Кенгаши аъзолари Н.Ражабов, С.Мурадов, Б.Намозов, Х.Ғаниев, А.Умирзақовлар ҳам сайлов компаниясида фаол иштироқ этдилар. Оқ-Дарё, Паст-Дарғом, Иштихон районларида ҳам “Бирлик”чи дўстларимиз сайлов компаниясида кўп ишлар бажаришдилар. Иштихон район сайлов олди йиғилишларидан бирида Норжигит Ражабов Олий Советга номзод этиб кўрсатилди. Бироқ Тошкентнинг бевосита кўрсатмасига мувофиқ унинг ҳам номзоди рўйхатга олинмади.

1990 йили Тошкент вилоят Оқ-Қўрғон районида яшавчи месхитияли турклар билан бўлган воқеалар Самарқандда ҳам бир қатор проблемаларни келтириб чиқарди. Чунки Самарқанд вилоятининг Булунғур, Жомбой, Паст-Дарғом, Иштихон, Оқ-Дарё районларида улар анча ғуч яшашардилар. Бу туркларни, бу қардошларимизни ҳақиқатда ҳукуматнинг махсус яширин кўрсатмасига мувофиқ ўтроқ жойларидан мажбуран ҳайдашдилар. Бунинг учун биринчидан, турклар яшаётган қишлоқ ва район марказларига уларни кўчишга чақирувчи махсус ташвиқотчилар тарқатилди. Иккинчидан, Паст-Дарғом ва Иштихон районларида (бу районларда турклар нисбатан кўпроқ яшашардилар) район компартия раҳбарияти месхитияли туркларга қарши, уларнинг кўчиб кетишларини талаб қилган маҳаллий аҳоли митингларини ташкил этдилар ва ўшандай митинглар ўтказишдилар.

Эртаси куни митинг бўладиган кечалари компартия-ҳукумати томонидан тайинланган махсус кишилар уйма-уй юришиб, бу митингларга одамларни даъват этишди. Бу ишлар Москванинг кўрсатмасига мувофиқ шахсан И. Каримов бошчилигида амалга оширилди. Бу эса, Москва кўрсатмасига кўра И. Каримовнинг бевосита иштирокида месхитиялик туркларни Ўзбекистондан мажбурий ҳайдаш эди. Биз бу жараёнга ҳам кескин қарши турдик. Паст-Дарғом, Иштихон, Оқ-Дарё ва Жамбой районларида турк қардошлар билан учрашувлар ўтказдик, уларни кўчмасликка даъват қилдик. Лекин ҳукумат ғазаби кучли эди. Улар кўчиб кетишдан бошқа илож топа олмадилар. Масалан, Оқ-Дарё райони, Даҳбет қишлоғида яшовчи, ўша қишлоқда мактаб директори вазифасида ишлаб турган, бир ҳурматли киши бизга, “БИРЛИК” вилоят ташкилотига мурожаат қилди. У мурожаат билан бизга келганида унинг қўлида бир хат бор эди. Хатда мактаб директори адресига, бегуноҳ бу инсонга қаратилган бир қатор сўкишлар, яъни очиқ, ўзбекча ифлос, сўкиш сўзлари ва Даҳбетдан зудлик билан чиқиб кетиши зарурлиги ёзилганди. Бир умр қишлоқда ўқитувчилик қилган, фақат болалар тарбияси билан машғул бўлган бир инсон учун бу ўринсиз ҳақорат, душманнинг иши эди, албатта. Уни ақли жойида бўлган бир ўзбек ёки у ўқитувчининг қишлоқдоши ёзмаганлиги менга ойдин эди. Лекин у бечора ўқитувчи учун эса, жуда алам қиларли бир ҳолат эди. У, ёши элликдан ошган киши ўша машъум хатни менга кўрсатиб, йиғлаб юборганди. Биз Даҳбетлик ўқитувчини ҳурмат билан қабул қилиб, насиҳатлар қилдик. Даҳбетга унинг уйига бордик, у ерда кишилар, унинг қўшнилари билан суҳбатлар ўтказдик. Аммо натижа ўқитувчининг кўчиб кетиши билан тугади. 1990 йиллари Месхития туркларини Ўзбекистондан тўла ва батамом ҳайдаб юбормоқ учун Ўзбекистон КП МК 1-котиби И. Каримовнинг шахсан ўзи кўрсатмаси билан ана шунақа, бемаза ташвиқотлар амалга оширилганди. Бу жараёнга биз қарши курашган бўлсак-да, унга тўсиқ бўла олмадик, унга тўсиқ бўла олмасдик ҳам. Чунки у ишлар Москванинг ўша замондаги бош режаси билан амалга оширилаётганди. Бизнинг барча ҳаракатларимиз, жараёнга нисбатан фақат бизнинг норозилигимиз бўлиб қолаверди. Шунга ҳам шукур, ҳеч бўлмаса жим ўтириб, кузатувчи бўлиб қолмадик. Ҳар ҳолда бу ноинсонийликка очиқчасига қарши бўлдик.

1991 йили Ўш воқеалари жараёнида ҳам бирмунча ишлар амалга оширдик. Ҳатто Самарқанд шаҳар компартия комитети билан олишиб, тортишиб шаҳар банкида Ўшликларга ёрдам ҳисоби очишга эришганмиз. Бизнинг, яъни “Бирлик” Вилоят Кенгаши талабига кўра Ўш воқеалари муносабати билан шаҳар компартия комитетида бир учрашув ўтказилди. Учрашувда Самарқанд шаҳар компартия комитети 1-котиби Носир Норович Яқубов, шаҳар ижроия комитети раиси Мустафо Ғониев қатнашди. “БИРЛИК” Вилоят Кенгашидан, мен, Б. Намозов ва яна тўртта “Бирлик”-чи қатнашдик. У, учрашувда биз Ўшдаги воқеалар “ҳокимият тарафидан (Совет ҳокимияти кўзда тутилмоқда) икки қондош ва қардош элат ўртасида атайлаб тайёрланган иғво”- деган фикрни олға сурдик. Бунда Ўзбекистон ва Қирғизистон ҳукуматлари ижрочилардир, деб тасдиқладик. Ўшликларга моддий ёрдам ташкил этиш ва Ўшдаги можароларни шахсан кузатиш, жойида зарурий ёрдам ташкил эта оладиган махсус комиссия тузиш ва Ўшга юборишни талаб этдик. Шаҳар компартия 1-котиби бошлиқ маҳаллий ҳокимият тарафи эса, тўла тескари фикрда бўлиб, улар Ўзбекистон ҳукуматининг, яъни Ўзбекистон КП МК 1-котиби фаолиятини қўллаб-қувватлашни талаб қилишди. Шунда Н.Н.Яқубов “И.Каримов ўзбеклар отаси, у Ўшда бизга оталик вазифасини бажармоқда”-деди. Мен эса, шартта ўринимдан турдим-да, “Йўқ! Каримов ўзбекларга ота бўла олмайди. У ўзбекларнинг душмани”, деб юбордим.

Бу гап билан Каримовга ниҳоятда катта айб қўймоқда эдим. Республика бош раҳбарини “Душман”, аташ, ундай-бундай гапмасди, у замонлар!? Аммо у замонлар бизда ҳам анча куч бор эди, биздан ҳукумат қўрқмаса-да, ийманарди. Шунинг учун бунақа ҳақоратларни, у замонлар улар эшитмас-ликка олишардилар. Йиғилиш бизнинг фойдамизга ҳал бўлганди. Шу йиғилиш натижаси ўлароқ, шаҳар банкида Ўшликларга ёрдам ҳисоби очилганди. Бундан ташқари ҳам қатор аҳолининг турли хил турмуш шароитларига, моддий ва маънавий ҳаётига тегишли масалалар ва тадбир-чоралар устида иш олиб борилганди. Мен бу ерда уларнинг нисбатан аҳамиятлилари ҳақида қисқача сўзладим.

 ”БИРЛИК” қайтадан тақиқланди.

Маълумки, 1991 йил 30 декабрда Ўзбекистон Республикаси Президентлигига сайловлар ўтказилди.

Совет замонида совет КГБ-си тарбиясини ўтаган, Ватан сотқини, халқ душмани, Ўзбекистон компартияси МКнинг 1-котиби И. Каримов ва эндигина ташкил этилган “ЭРК” демократик партияси Раиси М. Солиҳ Президентликка номзод этиб кўрсатилган эдилар. Сайлов арафаси ва сайловолди кураши, уларнинг ташкил этилиши, ўтказилиши, натижалари ҳақида бу ерда сўзлаб ўтирмайман. Чунки мавзу узун бўлиб, у бошқа хил баён этилмоғи лозим.

Шундай қилиб, Президентлик сайловларидан сўнг ниҳоят 15 кун ҳам кечмасдан, яъни 1992 йил 16-январда мамлакат пайтахтида “студентлар қўзғолони”, аталмиш ғалаён чиқди. Бу ғалаён махсус тайёрланган бўлиб, у И. Каримовнинг шахсан ўзи бошчилигида Ўзбекистон ҳукумати томонидан ташкил этилганди. Тўғрироғи шу йўл билан И. Каримов ўз мухолифларидан қонли ўч олишни амалга оширганди. Шунинг учун бу “қўзғолон” ташкилотчилари ҳамон аниқланмади ва унинг сабаблари тўла таҳлил қилиниб, улар оммалаштирилмади. 1991 йил декабр ойида ўтказилган Ўзбекистон президентлигига сайловлар арафасида талабалар И. Каримов номзодига тўла қарши кафиятда бўлишганларини намойиш этдилар. Шу сабаб талабаларнинг ташкилий ҳаракатига ха-лақит бермоқ мақсадида уларга навбатдан ташқари таътил беришганди. Энди эса, янги 1992 йилнинг бошида талабалар эндигина ўқишларини бошлашгандилар. Улар ҳали бирорта сиёсий ҳаракат ҳақида хаёл ҳам қила олганича йўқ эди. Осмондан тушдими, ердан чиқдими, бирдан тўполонлар бошланиб кетди. Демак, 1992 16 январда Тошкентлик талабалар “қўзғолон”га тайёрмидилар? Талабаларни ҳукуматга қарши кўтаришни мўлжаллаётган бирор ташкилот мавжудми эди? Талабаларнинг ҳукуматга қарши бирор хил ҳаракатини ташкил этишда “БИРЛИК” ёки “ЭРК” партияси қатнашиши эҳтимоли бормиди? Бу саволларнинг барчасига фақат “Йўқ” жабоби берилади, холос. Ундай  бўлса, у тўполонларни ким тайёрлади? У қирғин, у бегуноҳ ёш йигиту қизчаларнинг қони кимга зарур бўлди? Бу саволларнинг мантиқи ва жавоби яна ўша президент сайловлари арафасига бориб тақалмайдими? Ҳа, шундай, унинг, “қўзғолон”нинг асосий сабаби талабаларнинг сайлов олди кафиятидир. Уларнинг ўша жанговар кафияти учун улардан ўч олиш “қўзғолони” эди, бу.

1991 йил 31 августда Ўзбекистон, энди И. Каримов тарафидан ҳам мустақил, деб эълон қилинди. Совет Иттифоқи ортиқ йўқ. Аммо СССР расмий равишда ҳали торқамаган, унинг Президенти М. Горбачев ҳали ўз вазифасини ўтаб турган бўлса-да, Иттифоқдош Республикалар ўз мустақилликларини бирин-кетин эълон қилишиб, “уй-уйларига” кириб олишганлар.

Ўзбекистонда 1991 йил 19 август воқеаларини(ГКЧП) тўла қўллаб қуватлангани учун И. Каримов Б. Елтсингами, М. Горбачевга суянишни аниқлай олмай саросимага тушган, Республикада аҳвол жуда ҳам барқарор эмас; талабалар анча фаол, Фарғона водийсида халқ анча жонланган, у ерда бир қатор ёш мўллаваччалар “Адолат” гуруҳи тузишиб, давлатнинг тартибни сақлаш ва ҳуқуқни ҳимоя этиш органлари билан мусобақалашиб туришибди; “БИРЛИК” бўлиниб, унинг фаоллиги бироз сусайган бўлса-да, тўла заифлашмаган; янги “ЭРК” партияси ҳукумат билан илиқ “муомала”да турса-да, унинг аъзолари сони кун сайин ўсмоқда. Улар ўз матбуотидан унумли фойдаланиб туришибди. Республика ички ишлар вазирлиги, Республика КГБ ташкилоти мустақилликка қадар тўла Москвага бўйинсунарди. Ҳозир эса, И. Каримов ҳукумати бу органлар устидан мутлақ ҳоким бўла олганича йўқ. Ҳозирча И. Каримов тўла ишонадиган бирдан-бир қувватли куч бу ҳарбийлардир. Чунки улар советлар замонида тўла руслаштирилганди. Унинг устига Республикадаги миллий уйганиш ҳаракатлари КГБ тарафидан русларга қарши ҳаракат қилиб кўрсатилганлиги учун Ўзбекистон ҳудудидаги рус ҳарбий қумондонлар миллатининг тайини йўқ И. Каримов билан мутлақ яхши алоқада, улар фақат унга бирмунча ишонмоқда эдилар.

1991 йил Ўзбекистон президентлигига сайловлар арафасида юқоридаги жумлаларда ифодаланган вазият майдонга келган эди.

И. Каримов ҳали советлар даврида ташкил этилган Ўзбекистон Олий Совети депутатлари томонидан “сайланган” президент ҳисобланарди. И. Каримов, оддий аскарларнинг 70 фоизидан ортиғи руслар ва ҳарбий қумондонликнинг тўла руслардан иборатлигидан уларга суяниб, ҳокимиятни давом этираверса ҳам бўлаверарди. У ҳолда халқаро прогрессив жамоатчилик кўз ўнгида И. Каримов ҳокимияти хунук кўриниб қолган бўларди. Шунинг учун муғамбир И. Каримов ўз хусусиятига мос йўлни, афғор оммани, Ҳатто дунё жамоатчилигини ҳам алдаш йўлини танлади. Ҳақиқатан Совет ҳукумати тугаб, Ўзбекистон ўз бошига қоладиган бир вақтда руслашган армия ёрдамида ҳокимиятни очиқдан-очиқчасига ушлаб туриш ва уни  мустаҳкамлаш халқаро миқёсда жуда кўримсиз бир иш бўларди. “Ёвуз империя” исканжасидан эндигина қутилган мамлакат бироз бўлса-да озодлик, эркинлик талаб, озодликка, эркка интилувчи кўриниши керак эди, ахир. У замонлар дунёнинг бир қисми Ўзбекистонни мусулмон мамлакати қабул қилса, бошқа қисми мустамлака исканжасида эзилган, озодлик орзусида заҳмат чекканлар мамлакати, деб қабул этганди. Бундай халқаро муносабатни эътибордан четда қолдириб бўлмасди. Шу сабабдан И.Каримов ташқи кўринишдан демократия ўйини кўрсатишга киришди.

Хуллас, И.Каримов Ўзбекистонда, 1991 йил 30 декабрда Президентлик сайловлари ўтказиб, ўзини халқ “сайлаган, лигитимли” Президент эълон қилиш йўлини танлади. Аммо ясама сайловдан сўнгра эса, илгаридан режалаштириб қўйилган ниятларини бирин-кетин амалга ошира бошлади. Юқорида саналган, Каримов якка ҳокимлигига халақит бериши мумкин бўлган, барча кичигу катта тўсиқларни бир-бир йўлдан супуриб ташлай бошлади.

Шундай қилиб, 1991 йилги Президент сайловларидан сўнг И. Каримов энг аввал талабалар билан орани очиқ қилди. Чунки И. Каримов талабалардан жуда қўрқарди. Улардан қўрққанидан сайловлар арафасида институтларда танаффус эълон этиб, талабаларни шаҳарлардан чиқариб тарқатиб юборишгандилар. Энди эса, уларни ташкилий равишда бирор ҳаракат қила олмайдиган ҳолга келтириш керак бўлмоқда. “Нима учун Тошкентга бунча кўп талабалар йиғилиб қолган? 1989-1991 йилларда барча митингларни ҳам шулар ташкил этишганди, ахир”, деб куйинарди И. Каримов ўз-ўзига. Ниҳоят, ”Тошкент шаҳарида талабалар сонини кескин камайтириш, уларни бу шаҳардан қувиш керак”, деди И.Каримов, бир кун ўз югурдакларига. Аммо Каримов ҳеч бир замон ўз атрофидагиларга ишонмасди ва ҳозир ҳам ишонмайди. Шу сабабдан, у шахсан ўзи бошлиқ Тошкент шаҳрида талабалар сонини мутлақ камайтириш режаси ишлаб чиқилди. Бу режа зудлик билан амалга оширилди. У режанинг амалдаги кўриниши 1992 йил 16-январида содир бўлган “студентлар қўзғолони” эди. У режа Каримовнинг шахсан ўзи тарафидан ишлаб чиқилиб, ёрдамчилари (Бахтиёр Назаров ва бошқалар), Республика Ички ишлар вазирлиги ва КГБ ташкилотининг бевосита иштирокида амалга оширилди. Бу хулоса алоҳида исботга муҳтожми? Аслида бу ерда ҳеч нарса исбот талаб эмас, ҳаммаси ҳукумат томонидан ташкил этилгани кўриниб турган бир ҳолдир. Шунга қарамасдан бир неча фактларни санаб ўтамиз. Биринчидан, ”қўзғолондан сўнг дарҳол бутун Республика бўйлаб, ҳатто каттароқ район марказларида ҳам “университетлар” ташкил этишиб, мамлакатнинг пайтахт шаҳрида университет ва институтларда ўқиётган ёшларни, у “янги университетларга” кўчириш ҳақида Президент И. Каримов фармони эълон этилди. Иккинчидан, қизиқ устида, хўжа кўрсинга 1992 йил 16 январ воқеаларини ислоҳ қилиш учун Ўзбекистон Олий Совети махсус комиссияси тузилгани ҳақида ҳам хабар тарқатилди. Бу комиссия нима иш қилгани ёки бирор иш бажариб, қандайдир хулосалар чиқаргани ҳамон ҳеч кимга аниқ эмас.У комиссиянинг хулосалари ҳақида ҳеч бўлмаса ёлғон маълумотлар ҳам эълон этилмади. Нега, нима учун, ахир? Талабалар қурбон бўлишига сабаб бўлган, унинг оқибатида ўнлаб “янги университетлар” ташкил этишга мажбур бўлинган масала ҳақида шундай индалмасдан қўйилаверса, бу нима, дегани бўлади? Учинчидан, талабаларни Тошкентдан ҳайдаб чиқариш тугаб улгурмай, “БИРЛИК” халқ ҳаракати фаолиятини уч ойга тўхтатиш ҳақида ҳукумат қарори жорий қилинди. Ваҳоланки, Ўзбекистонда мавжуд қонунларга мувофиқ Ҳаракатнинг фаолиятини тўхтатиш ёки тўхтатмаслиги ҳақида фақат суд (маҳкама) ҳукм чиқара олади. Шу билан бирга “ЭРК” партияси ҳам четда қолмади, у ҳам баъзи имконларидан маҳрум бўлди. Чунки И. Каримов ҳисоби бўйича энди бу икки ҳаракатни қўллайдиган уюшган, ташкилий куч йўқ эди. Энди уларнинг асоси қўпориб ташланганди. Тўртинчидан, Фарғона водийсида ташкил бўлган “Адолат” гуруҳига сайлов олди ваъдаларини бажариш ўрнига, гуруҳнинг ўзини тугатиб, ҳаракатнинг фаолларини қамоққа олишни бошлаб юборди. У гуруҳнинг баъзи бир амирлари зўрма-зўраки қочиб қутула олишди, холос. Булар барчаси “студентлар қўзғолони” ташкилотчилари И. Каримов бошлиғидаги Ўзбекистон ҳукуматининг ўзи эканлигини тўла исбот этади. И. Каримов Тошкентда ўқиётган талабаларни тарқатиб юбориш натижасида жуда кўп “қуёнларни” бир ўқ билан ура олди.

Дарҳақиқат, 1992 йилнинг бошида воқеалар юқорида кўрсатилгани каби кечди. Биз, ўша воқеалар жараёнида “БИРЛИК”-чи ва “ЭРК”-чилигимизни пеш-пеш этган бўлсак-да, аслида сиёсий гўдаклигимизни яна бир бор кўрсатдик. Воқеаларни чуқур таҳлил қилиш, унинг асил моҳиятини очиш, уларни қайта-қайта таҳлилдан ўтказиш ва жиддий, кескин сиёсий хулосалар чиқариш, таъсирли, дадил қарорлар қабул қилиш, талабалар ҳаракати йўлбошчилигини қўлга олиш ва унга қўрқмасдан раҳбарлик этиш ўрнига, ҳеч нарсага арзимас, иккинчи даражали бошқа ишлар билан шуғулландик. Кўпроқ, у воқеалар бизга алоқаси йўқлигини, биз, у “қўзғолон”га аралаш эмаслигимизни исботлаш билан овора бўлдик. Тўғри, “БИРЛИК” ҳам, “ЭРК” ҳам қон тўкилишига олиб келган у машъум иғвонинг ташкилотчиси эмасди, ўшандай бўлиши ҳам мумкин эмасди. Аммо бизнинг иштирокимизсиз буюк жиноят содир этилган, бегуноҳ талабалар қони тўкилган эди. Қолаверса, талабалар чиндан ҳам бизнинг ишончимиз, суянган кучимиз эдилар. Уларнинг бошида иғво аслида биз учун, бизни заифлаштирмоқ ва тугатмоқ мақсадида ташкил этилаётганди. Биз эса, уларни бутун имкониятларимиз ила қўллаш ўрнига, улардан узоқда туришга уриндик, уларга алоқамиз йўқлигини ҳукуматга кўрсатишга зўр бериб интилдик. Бу мутлақо хато позитсия эди. Иғво ҳукумат тарафидан ташкил қилинган экан, биз талабалар билан бирга иғвогарларга қарши “жанг”га кирмоғимиз шарт эди. И. Каримов эса, ўз жиноятини хаспўшлаш ва иғводан кўзда тутилган мақсад бўйича эришилган ютуғини мустаҳкамлашни изчил давом эттирди. У бир тарафда оммавий матбуот воситалари орқали “кўз ёши” тўкиб, “қора кучларни” аниқлаш ва уларни шафқатсиз жазолашни ваъда қилиб, “озроқ шошманг, августда (1992 йил августи, демоқчи) мана бундай бўлади”, деб бош бармоғини кўрсатиб, иккинчи томонда Ўзбекистондаги барча прогрессив мухолиф кучларни битта-битта ҳақиқатдан шафқатсиз жазолашни ва уларни тугатиш ишларини бутун Республика бўйлаб бошлаб юборди.

“БИРЛИК” халқ ҳаракати, “ЭРК” партияси ва бошқа катта-кичик жамоатчилик уюшмаларини тугатиш мақсадида Ўзбекистон “Асосий Қонуни”га хилоф равишда уларни қайта расмийлаштириш ҳақида ҳукумат қарори қабул қилинди. Чунки энди И. Каримов “сайланган” Президент, у ўзи истаганча уларни “расмийлаштиришни” амалга оширади. Кимни қолдиради, кимни ўчиради, буни энди Каримовнинг якка ўзи ҳал этади. Унга энди ҳеч қандай ёрдамчи, маслаҳатчи, кўп фикрлилик керак эмас. И. Каримов энди Ўзбекистонда “шарқона демократия”, яъни Каримов диктатурасини ўрнатади. Унга диктатура, якка ҳокимлик жуда зарур. Чунки И. Каримов совет даврида Ўзбекистон ҳокимияти бошида унча узоқ муддат ўтирмаган бўлса-да, у Москва кўрсатмаларини тўла ва сўзсиз бажармоқ учун жуда кўп жиноятлар қилиб улгурди. Шунинг учун бу қўли қон ҳукумат бошлиғи мухолиф фикрда бўлган кимсаларни ҳукуматга яқинлаштира олмайди. Ҳатто уларнинг мамлакатда бўлиши, яшаб туришлари ҳам И. Каримов учун катта хавф туғдиради.

КПСС Сиёсий бюроси томонидан Ўзбекистонга раҳбар қилиб тайинланган И. Каримов, бу ҳокимиятни узоқроқ қўлда сақламоқ учун Москва олдида истаган олчоқликни қилди. У ердан юборилган ҳар қандай пасткашлик ва жиноятларни бош қоқмай содир этди. Энди эса, Москва йўқ, аммо содир этилган жиноятлар совумаганича кишилар кўз олдида турибди. Шунинг учун унга энди ўша қонли жиноятларни хаспўшлаш учун, уларнинг изларини “ёпиб” юбормоқ учун ҳокимият керак, ҳокимият бўлганда ҳам мутлақ ҳукмдорлик зарур. Аксинча, у жиноятлар очилиб кетиши ва Каримовнинг жиноятчи гуруҳи шармисор бўлиши турган гап. Аммо Каримов қўлида ҳокимият турибди, уни ҳеч кимсага бермоқчи эмас. Аксинча, ҳокимиятни диктатурага айлантириш учун зарур бўлган энг муҳим қадам қўйилди ва муваффақиятли амалга оширилди. Бу қадам Тошкент шаҳарида тўпланган талабаларни тарқатиб юборишдан иборат эди. Бу иш аъло даражада бажарилди. Энди Каримов учун ягона ҳукмдорликка йўл равон, очиқдир.

Чиндан ҳам шундай бўлди. Масалан, бугун, яъни ўша машъум воқеалардан 7 йилдан сўнгра 1999 йилда ҳам Ўзбекистонда Каримов мустабид ҳокимлиги давом этиб турибди. Халқнинг ярими қамоқхоналарда азоб-уқубатда ўлиб кетаётган бўлса, қолган ярими очлик ва яланғочликда ўз уйларида жон бермоқда. Каримов, ҳақиқатда 1991 йили президент сайловида ҳам, 1995 йил унинг ваколатини чўзиш референдумида ҳам сайланмаган “президент”. Бу ҳол унга жуда яхши маълум. Шунинг учун, мана ўн йил-дирки, уни сайлашни истамаган ўзбек халқидан у ўч олмоқда, уларни оммавий жазоламоқда.

Тарих уста ҳакамдир. Замонлар келар, Каримов кирдикорлари ҳам ошкор бўлажак. ХIХ аср иккинчи яримида рус босқинчилари улуғ шаҳримиз Самарқандни ишғол қилишида уларга жосуслик маълумотлари тўплаб берган сотқинлар исми бугун ҳаммага ошкор. И. Каримовнинг, ёвуз ниятлилиги, жосуслиги ўзбекларга (туркларга) душман бўлганлиги ҳам ошкор бўлишига ҳеч шубҳа йўқ.

Шундай қилиб, “БИРЛИК” халқ ҳаракати қайта расмийлаштирмоқ учун зарур бўлган барча ҳужжатларни Республика Адилия Вазирлигига топширган бўлса-да, уни расмийлаштиришмади. Аксинча, 1992 йилнинг иккинчи яримидан бошлаб “БИРЛИК”чиларни турли хил уйдурма ”жиноятлар” билан қамоққа ташлай бошлашди. Натижада, 1992 йил сўнгидан бошлаб, Ҳаракатнинг фаоллари Ватанни ташлаб кетишга мажбур бўлиб қолишди ва улар Ўзбекистондан чиқиб кета бошлашди. Энди уларнинг олдида узун муҳожирлик ҳаёти турарди.

Ўзбекистон расмий ҳукумати ва унга мухолифат вакилларининг Вашингитон  учрашуви.

1994 йилнинг сўнгги ойлари мен учун анча ташвишли ўтди. Чиндан ҳам майда-чуйда, аммо вақтни кўп оладиган ёз-чиз каби ишлар анчагина бўлди. Бу замон ичида Абм. Пўлатов ва М. Нарзиқуловга бўлган муносабатларим ҳам деярли аниқ, хулосавий кўриниш олди, яъни мен улар ҳақида ўз сўнгги фикрларим ва хулосаларимни бир нуқтага келтирдим. Ҳали Америкага жўнамасимдан Ҳ. Расулев билан ўтказилган бир суҳбатда мен унга “Ҳамид ака, Абдуманноб ва Мадамин, деганлари Каримов ва унинг гуруҳидан ҳеч тарафи билан фарқ қилмайдиган махлуқлар экан, деган ҳулосага келдим”, десам, у киши роса ётиб кулганди. Чунки Ҳ. Расулев мендан анча илгарироқ уларнинг кимлигини аниқлаб, ўз ҳулосаларини чиқариб қўйганди. У Пўлатовларни аллақачон нормал одамзот рўйхатидан ўчириб, Нарзиқуловга “бўш-маҳкам” ва Ё. Обидга “исқирт шоир”, деб лақаблар ҳам қўйиб олганди. Аммо мен доим “Ҳамид ака, боримиз тўрттагина муҳожирмиз, уларни ҳам “маҳкам-у, исқирт”га чиқариб юборсангиз, бу қандай гап? Яхши-ёмон бир-биримизга суянч ва ёрдамчи бўлиб иш қилмоғимиз зарурмасми?”-деярдим. У менга, “майли, шундай, деб юраверинг қани, кўрамиз нима бўларкин”, дея киноя қиларди. Муҳожирлик даври кўрсатдики, уларнинг иккиси, яъни кичкина Пўлатов ва Нарзиқулов Ўзбекистон ҳукуматида ўтирган ўғрилардан минг баттар пасткаш кишилар экан. Уларнинг хусусиятларини мен ўз устимда амалда синаб кўрдим. Энди мен учун катта Пўлатов масаласи, яъни унинг ҳақиқий башарасини билиш қолмоқда эди. Ҳ. Расулевнинг таърифича буларнинг барчасининг ўқитувчиси Абдураҳим, яъни катта Пўлатовдир. Лекин мен, 1989-93 йиллар давомида Ўзбекистон ичида “Бирлик” ҳаракатида фаолият кўрсатиб юриб, унинг хусусида яхши фикрда эдим.

Самарқанд вилоятида тўрт йилдан кўпроқ расмий сиёсатга мухолифатда ишлаб уни Ўзбекистоннинг илғор зиёлиси сифатида кўп таъриф ва тарғиб қилганман. Шунинг учун Ҳ. Расулевнинг бир қатор ҳикоялари билан фикримни кескин буза олмасдим, албатта. Шу сабаб бу масалада, яъни катта Пўлатовга баҳо беришда Ҳ. Расулев билан менинг фикрларим диаметриал қарама-қарши бўлиб қолаётганди.

1994 йилни мана шунақа тугаллаб, янги, 1995 йилни “ФОРУМ” газетасининг 2-сонини ва Америкага сафар учун лозим бўлган ҳужжатларни тайёрлаш ишлари билан бошлашга тўғри келди. Чунки 1995 йил январнинг сўнггида Америкада сиёсий учрашув – Ўзбекистон ҳукумати ва унинг мухолифати вакиллари учрашуви бошланиши лозим эди.

Шундай қилиб, йилнинг 27-январида Москвадан чиқилиб, 28-да Америкага бориладиган бўлинди. Программага кўра январнинг 30-да учрашув мажлиси бошланиши лозим эди. Ниҳоят виза ва билетлар тайёрлаб қўйилди. Мен, Паҳлавон исмли мухбир йигит ва Ирина исмли яна бир рус хоними мухолифат вакили сифатида Москвадан Америкага келадиган бўлдик. Москва-Франкфурт-Вашингитон маршрутини бажарадиган учоқда учадиган бўлганимиз учун М. Солиҳ бизга Олмонияда қўшиладиган бўлди. Нима бўлди-ю, Ирина биз билан бирга уча олмайдиган бўлиб, у биздан бир кун сўнг Вашингитонга келди.

Хуллас, 1995 йил 28-январ кечқурун биз Вашингитонга келиб етдик. Бизни “Америка овози” радиоси ходими Жавдат Собир кутиб олди. Жавдат жуда мулойим, тили ширин йигит эди. Кимга қандай, билмайман-у, аммо Жавдат менга ёқиб қолганди. Биз белгиланган меҳмонхонага жойлашдик. Менга Абдураҳим билан бир хонада жой ажратилган экан. Аммо бу ерда ҳали Абдураҳим йўқ экан. У Вашингитонга биздан бир кун илгари келган бўлса-да ҳали бу ерга келмабди. Кейин билсам, у укаси Абдуманнобникида тўхтаб, меҳмонхонага ҳали келиб улгурмаган экан. Биз Америкага келишимизнинг кейинги куни, 29-январ якшанба бўлиб, дам олиш куни кечга бизни учрашув ташкилотчиларининг бошлиғи ўз уйига меҳмондорликка чақирган эди. Таклиф этилган вақтда биз адресга бордик. У ерга уч – тўрт киши мезмонлар ва икки Пўлатов, М. Солиҳ, Паҳлавон, Жавдат Собир, Ўзбекистоннинг АҚШдаги собиқ буюк элчиси Муҳаммадбобур Маликов ва мендан иборат меҳмонлар йиғилишдик. Мезмонлар ҳам кўпчилик бўлмай, улар, уй хўжаси ва бекаси, учрашув ташкилотчиларидан яна бир аёл кишидан иборат эдилар.

Биз тўла йиғилиб бўлганимизда зиёфат дастурхони ҳали тўлиқ тайёр бўлмаганлигидан бироз ўзаро суҳбат этишимизга имкон бўлди. Шунда биринчи бўлиб, М. Солиҳ “Абдураҳим, мен бу ерга орамиздаги ихтилофларни йиғиштириб умумий ишларимизни ривожлантириш масалаларини муҳокама этишни истаб келганман. Сиз бунга қандай қарайсиз?” – деб мурожаат қилди. Мен бу ерда Солиҳ сўзларини айнан бирма-бир келтираяпман, деб ҳукм қилмайман. Чунки у суҳбат магнит лентасига ёзиб олингани йўқ. Ўша замон Солиҳнинг Абдураҳимга энг илк сўзлари мазмунан мен келтиргандай бўлганди. Абдураҳим унга “Сўз билан иш бир хил бўлиши керак. Биз сизда буни кўрмаяпмиз”, деб жавоб қайтарди. Шу ҳолатда дастурхонга таклиф башланиб, ўша кун мавзу ўша икки саволлар билан тўхтаб қолди. Эртаси куни 30-январ учрашувнинг биринчи ҳаяжонли куни, бу кун йиғилишга чиққанимизга қадар яна бирга йиғилишдик. Бу сафар биз жойлашган меҳмонхонада, М. Солиҳ хонасида ўзбеклар кечагидек таркибда йиғилишдик. Фақат бугун бояги рус Иринахоним ҳам келиб улгуриб, у ҳам бу хонада пайдо бўлди.

Аммо у ўзбекчани тушунмасди. Бизнинг суҳбатларимиз ўзаро ўзбекча эди, албатта. Солиҳ бугун ҳам Абдураҳим олдига кечаги масалани,  яъни кечаги саволини ўртага қўйди ва унга шундай бир қўшимча қилди: “Абдураҳим, сиз “Озодлик”да мени Ислом фудаментализмида ва терроризмда айбладинггиз. Сўзларингизни далиллар келтириб исботлаб берингчи?”- деди. Абдураҳим бу саволни жавобсиз қолдирди. Ихтилофлар масаласида эса, ҳеч қанақа муросага рози эмаслигини очиқ айтди. Шу ердаёқ аҳвол жуда бир хунук тус олди. Ҳаммамиз ниҳоятда тажанг бўлдик ва шундай бир ҳолатда мажлисга бормоқ учун ташқарига чиқишдик. Мажлис бўладиган ер меҳмонхонадан узоқ эмасди. Шунинг учун секин оёқда юра бошладик. Мен ва М. Маликов иккимиз Абдураҳимни ёнимизга олиб йўлда такрор ундан илтимос қилдик, яъни Солиҳ таклифини қабул қилиш, бу ерда, Амеркаликлар олдида Ўзбекистон мухолифати битта эканлигини кўрсатайлик қабилида, кўп ёлиндик. Аммо у бизга “йўқ, мен ўз планимдаги ишимни бажараман”, деб жавоб берди. Мен ўшандаёқ унга “Агар Сиз шундай қиладиган бўлсанггиз “Бирлик” бошқа бўлмайди. У қайта тузилиши ҳам мумкин. Менимча аниқ қайта тузилади”, дедим. Ана шунда илк дафа ундан менинг ҳам ҳафсалам пир бўлиши бошланди.

30 – январ 1995 йил.

Мажлис бошланди. Мажлис бўладиган хона 40-50 кишига мўлжалланган кичкина бир зал бўлиб, бизга, яъни учрашув қатнашчилари учун мўлжалланган русча “П” ҳарфи шаклида стол ҳозирланганди. Ҳарфнинг қарама-қарши оёқларига “Бирлик” ва “Эрк”, усти қисмига учрашув ташкилотчилари ва Ўзбекистон ҳукумати вакиллари ўтирадиган этиб қўйилганди. Ўзбекистон расмий ҳукумати номидан Республика Адлия Вазири Алишер Мардиев ҳамда Ўзбекистоннинг АҚШ-даги Буюк элчиси Содиқ Софаев иштирок этаётганди. М. Маликовга ҳам биз тарафда, “Бирлик” тарафда жой қўйилганди. Столнинг устида бизнинг фамилияларимиз ёзиқли турарди. Жумладан Маликовнинг ҳам фамилияси ёзиқли турганди. Демак, учрашув ташкилотчилари уни мухолифат вакили сифатида қабул этишганлар эди.

Бизнинг қўлимизга аввалдан тарқатилган учрашув программасида мухолифат номидан сўзловчилар М. Маликов, А. Пўлатов ва М. Солиҳ тартибда кўрсатилган эди. Аммо мажлис давомида бироз ўзгариш рўй (сабаби менга аниқ эмас) бериб, сўз берилишида Пўлатов ва Солиҳ ўринлари алмаштирилди, яъни энди аввал Солиҳ ва ундан сўнг Пўлатов сўзлайдиган бўлиб қолди. Бу ўзгариш ким тарафидан киритилгани ҳам менга аниқ эмас, албатта.

Мажлисни кеча бизни меҳмон этган киши очди ва кириш сўзи сўзлади. Биринчи сўз  Ўзбекистон ҳукумати вакили А. Мардиевга берилди. Мухолифат ҳам, ҳукумат вакиллари ҳам сўз матнларини русча тайёрлашган ва русча сўзлардилар. Мардиевнинг сўзи компартия вилоят комитетининг йиллик ҳисоботига ўхшаш бир маъруза бўлди. Ундан сўнг ташкилотчилар сўзладилар. Мажлиснинг биринчи қисмида муҳолифат вакилларидан фақат М. Маликовга сўз берилди ва шу билан мажлиснинг бу қисми тугади. Аммо Маликов ва Мардиев сўзлари шунчалар фарқ қилардики, қўяверинг. Мен М. Маликовни бундан илгари танимасдим. У ҳақида фақат унча мунча хабарлар эшитгандим, айниқса у элчиликдан четлаштирилгандан сўнг Америкада муҳожирликда қолганидан кейин бироз унинг шахсига менда қизиқиш пайдо бўлганди. М. Маликов анчагина бамаъни, сиёсий ва умумий саводи жойида киши экан. Шунинг учун ҳукумат вакили Мардиев ва мухолифат номидан илк чиқиш ясаган Маликов сўзларини тинглаган учрашув ташкилотчилари ва залга бизни кўриш ва тинглаш учун келишган ўзбеклар, учрашувга қизиқиб келишган бошқа қатнашчилар мухолифат вакили расмий ҳукумат вакилидан камида бир калла юқори экан, деган хулосага келишди, десам заррача муболаға бўлмайди. Ана шундай кайфиятда танаффусга чиқдик.

Танаффус вақтида А. Мардиев менинг олдимга келиб, мен билан сўрашиб, “домла қаерларда юрибсиз”, деб дардлашган бўлди. Чунки биз бир-биримизни жуда яхши танирдик. Мардиев Самарқандлик бўлиб, 1989-1992 йиллари Самарқанд Ҳокимининг биринчи ўринбосари бўлиб ишлаган ва биз баъзан қарама-қарши тараф, баъзида эса, бир тараф туриб кўп марта учрашганмиз, тортишганмиз. Сиёсий масалаларда доим бир-биримизга мухолиф бўлсак, миллий масалаларда, айниқса арман миллатчилари ва СССР КГБ-си иғвосига учган тожик миллатчилари билан курашда ҳамфикр ҳам эдик. Шунинг учун мана бу ерда, дунёнинг узоқ бир мамлакатида, айниқса ҳозиргина мажлиснинг сўзлашмаларида тўла енгилганидан сўнгра менга “меҳрибончилик” кўрсатмоқда эди, бу Мардиев, деганлари.

Мажлиснинг танаффусдан кейинги қисми бошланди. Энди биринчи бўлиб М.Солиҳга сўз берилди. У ўз сўзини Маликов мақомида анча тартибли, фақат “Эрк” партиясининг нуқтайи назари доирасида, мухолифатнинг ички ихтилофларига тил теккизмай, Ўзбекистонда диктатура бор ва унга мухолифат ҳам мавжуд, унинг вакиллари биз, яъни шу ерда ўтирганлар деган маънода сўзлади. Унинг сўзидан “Бирлик” ва “Эрк” алоҳида-алоҳида мухолиф ҳаракатлар экан, деган маъно чиқмасди. Ҳақиқатан Солиҳнинг сўзи тингловчилар тарафидан Ўзбекистонда нодемократик давлат режими бор ва унга қарши табиий мухолифат мавжуд, у эса “Бирлик” ҳаракати ва “Эрк” партияси, деб қабул қилинди. М. Солиҳ бу сўзи билан тингловчиларда жуда яхши таассурот қолдирди. У Маликов сўзларини тўлдириб, ҳатто аъло бўлганди, деса бўларди. Аммо Пўлатов сўзлагандан сўнгра ҳамма иш бузилди. Чунки А. Пўлатов мажлисда бизнинг ичимизда бўлган барча икир-чикирларни ўртага солса бўладими? Айниқса, ўша ерда ҳам М. Солиҳни ислом фундаментализмида ва терроризмда очиқ айблашдан тийилмаганлиги жуда хунук бўлди. Солиҳ эса, унинг сўзларига чидаб тингламасдан луқма ташлашни бошлаб, унга сўзлашга халақит бера бошлади. Солиҳнинг бу жиззакилиги мажлис ташкилотчилари ва тингловчиларда ёмон из қолдирди. Унинг жиддий, ҳис-ҳаяжонини сақлай биладиган сиёсатчилигига шубҳа пайдо бўлди. Бунгача тасаввурда гавдаланган юксак Солиҳ энди пастга туша бошлади. Ниҳоят, Абдураҳим сўзини тугатди. Бизнинг фикримизча энди Солиҳ Пўлатовга қарши қўшимча сўламаслиги лозим эди. Чунки буниси ўринсиз тортишиш бўларди. Шунинг учун мен Маликовдан илтимос қилиб, столнинг қаршисига ўтинг ва Солиҳни Пўлатовга қарши сўзлашдан тўхтатинг, дедим. Аммо у таклифни ўзимга қайтарди. Мен шундай ишни бажардим. Ўрнимдан туриб Солиҳнинг ёнига бордим ва ундан қарши сўзламаслгини илтимос қилдим. Лекин фойдаси бўлмади, у бари бир сўзлади. Аччиғини Пўлатовга тўкиб солди. Натижа нима бўлди? Натижа, Солиҳ навбатда туриб сўзлаганда олган баҳосини йўқотди ҳисоб. Пўлатов-ку, ўз сўзи билан ўзини тамом қилганди. Солиҳ эса, унга қарши сўз қиламан ва ўзимни оқлайман, деб ўйлади, бироқ акси бўлди, яъни у ўзининг сиёсат одами эмаслигини кўрсатди. Аммо бўлганларга қарамасдан, ўша куни мажлисдан бирор нарсага илинса илинадигани Маликов билан Солиҳ экан, деган хулоса қилинди, менимча. Пўлатовнинг сўзи эса, ошга тушган пашша бўлди, холос. Бунинг исботи учун ўша мажлисда кузатилган бир ҳолни эслаб ўтаман. Масалан, Пўлатов мажлисда сўзламоқчи бўлган матнни кўпайтириб мажлис залида ўтирганлар олдига қўйиб чиққанди. Уларнинг аксарияти америкалик ўзбекларди. Аммо мажлис тугагандан сўнгра маълум бўлдики, бирорта киши у матнларни қўлига олишмабди. Йиғлагинг келарди бу ҳолга. Ҳақиқатан Абдураҳимнинг ўзининг ҳам йиғлагиси келганди, ўша пайт.

Мажлиснинг биринчи куни шу билан тугади. Мажлис бошланмасдан аввал Адуманноб бизларни кечқурун уйига меҳмондорликка таклиф этганди. Мажлис тугагандан сўнг эса, М. Солиҳ мени ва Паҳлавонни бошқа бир меҳмондорчиликка олиб борди. Биз қўноқликка борган жой Вашингитон меҳмонхоналаридан бири эди. Маълум бўлдики, бизни, яъни Солиҳни бу ерга Анвар Олтойли чақирган экан. Бу ерда бизга Рўзи Назар ўғли билан қўшилди. Рўзи Назар ва унинг ўғли (исмини унутдим) мажлисда қатнашган ўзбеклардан бўлиб чиқди.

Рўзи Назар истеъфодаги(нафақадор) АҚШ давлат махсус хизмати ходими бўлиб, унинг ёши 70-дан ошган эди, менимча. Аммо ниҳоятда тетик, ҳеч уни бундай ёшда демасди, киши. Унинг ўғли эса, 30-ларга яқин ёшда бўлиб, туркчада, бугунги бизнинг ўзбекчада жуда яхши сўзлашарди. Инглиз ва олмон тилларини она тили ҳисобларди,  албатта. Чунки унинг онаси, Рўзи аканинг хоними олмон аёли эди. Рўзи Назар рус-олмон урушида олмонларга асир тушиб, Америкаликлар қўлига ўтиб қолган, олмон ва АҚШ разветкасида ишлаган, ҳозир эса, ўша ташкилотдан нафақада эди.

Анвар Олтойли ҳақида ҳам икки оғиз сўз. Мен бу киши билан илк дафа шу ер(Вашингитон)да  учрашмоқда эдим. Менга тушунтиришларича, бу киши Ўзбекистон советлар таркибидан тушиб қолган ҳамоноқ, И. Каримовга иқтисод ишлари бўйича ёрдамчими, маслаҳатчими бўлиб ишлаганмиш. Каримов ўзбекларнинг онасини “бўғоз” қилаётган ҳодисада Ш. Мирсаидов билан бирга у ҳам иштирокчилардан бири бўлган ва ўша замон лўли Каримовга биргина Анвар Олтойли дарҳол жавоб қайтарганмиш. Айтишларича ҳодиса бундай бўлган, бир замон Ўзбекистон Президенти маъмурияти идорасида Каримов, Мирсаидов, Олтойли (улардан бошқалар ҳам бўлган дейишади) йиғилиб қолинган бир вақтда ўзбек миллати ҳақида сўз кетади ва лўли Каримов “бундай миллатнинг, яъни ўзбекларнинг онасини … керак”, деб очиқчасига сўкинади. Афсуски, ҳақиқатан у лўли ҳозиргача ўзбекларнинг онасини … давом этказмоқда. Шу ернинг ўзида, дарҳол “йўқ, бу буюк халқни ҳурмат қилиш керак”, дея олган биргина Анвар Олтойли бўлган эмиш. Ўша ҳодисадан кўп ўтмай Олтойли ёрдамчилик “буюк” лавозимни ҳам тарк этганмиш. Аммо Адураҳим бу киши тўғрисида анчагина салбий гаплар торқатиб юради. Бизнинг Вашингитон йиғилишимиздан сўнг ҳам Анвар Олтойли А. Пўла-товнинг “сиёсий” фаолиятида бироз вақт ўрин олиб турди. Менда Анвар Олтойлининг қандай одамлиги ҳақида шу ёзганларимдан ташқари ҳеч қандай маълумот йўқ. Шунинг учун у киши яхши одам ёки ёмон одам дейишга менда асос мутлақо йўқ. А. Пўлатовнинг айтишича, М. Солиҳни молиявий таъминловчи ёки ўшандайлардан бири Олтойли эмиш. Агар Олтойлининг “гуноҳи” фақат Солиҳга молия ёрдами бўлса, тушунарли. Бу ерда яна ўша ҳасад бор. Нима учун менга эмас, Солиҳга, деган бемазачилик ётибди бунинг тагида. Мана бугун ҳам Олтойли Солиҳни меҳмон қилмоқда, бу ҳам харажат, Солиҳга “молиявий ёрдам”дир балки. Билмадим, Пўлатов яна нималарни кўзда тутади, менга уёғи қоронғи. Янада бўлса, Валлоҳу аълам! Алам қиладиган жойи шундаки, имкониятларни бирлаштириб, биргаликда самарали иш қилайлик, ҳаракатимизга моддий ёрдам бера оладиган кишиларни ҳам кўпайтирайлик, эмас, аксинча нима учун унга ёрдам беради менга ёрдам бермайди, каби нуқул ҳасислик ва ҳасадга тўлиб-тошган ҳис-ҳаяжонларнинг гувоҳи бўласан киши.

Жавдат Собирнинг айтишича, Америкалик ўзбеклар ҳам иккига бўлинишиб, бир қисми Абдураҳим тараф, бошқа қисм эса, Солиҳ тараф эмишлар. Рўзи ака “Солиҳчилар” қисмининг “бошлиғи” ҳисобланар экан. “Пўлатовчилар” тарафининг “бошлиғи” Эргаш ака исмли бириси экан. Эргаш ака ҳам мажлисга қатнашганди. Ҳатто мажлис танаффусида Эргаш ака билан сўзлашиб, танишдим. Алоҳида учрашармиз, дея ният ҳам қилишдик. Демак, бир замонлар болшовойлар зулмидан ҳижрат қилган, ҳозирда америкалик ўзбек-лар икки гуруҳ бўлишиб, катта умидлар билан бизнинг йиғилишимизга келишган. Улар афсуски бу мажлисда фақат икки “буюкнинг” жанжалини кўришди. Унинг асосий сабабчиси ҳам Абдураҳим Пўлатов бўлди. Қизиғи шундаки, Абдураҳимнинг нутқи матнини Эргаш ака эргаштириб келганлар ҳам олишни эп кўрмадилар.

Мажлис тугагандан сўнг яна бир воқеа кўзга ташланди. Яъни мажлиснинг танаффусида менга “меҳрибончилик” кўрсатаётган министр А. Мардиев мажлисдан кейин эса, бир оғиз хайр дейишни ҳам насия қилиб, “думни тугиб” қолибдилар. Биласизми, нима учун бундай бўлди? Чунки мажлиснинг иккинчи ярими тўла улар фойдасига ҳал бўлганди. Мухолифатнинг ихтилофини дунё саҳнасига чиқариб, улар ўз вазифаларини “аъло” бажаргандилар. Мажлисдан кўзда тутилган мақсадларига эришгандилар. Энди ҳукумат вакилининг бизга олчоқланишига ҳожат қолмаганди. Ҳукумат минг йилда бажара олмайдиган ишни Пўлатов беш дақиқада ҳал этиб қўя қолганди.

Шундай қилиб, Анвар Олтойли зиёфатидан сўнг, ақшом бир замон ётоққа келдик. Меҳмонхонада биз ётишимиз лозим бўлган хонада Адураҳим ҳали ҳам йўқ эди. Чунки унинг укасиникида ҳам зиёфат борди. Шунинг учун у Адуманнобникида бўлиши керак эди. Аммо Абдураҳим мажлисдан сўнг меҳмонхонага келиб, биз бирга яшайдиган хонада менга бир хатча қолдирибди. У қоғозда, “Алибой ака, менинг нутқим махсус мақсадни кўзлайди. Ҳадемай натижасини кўрасиз. Ҳаммаси аъло бўлади, яқинда Ватанга қайтамиз,” деб ёзилганди. Бу хат ўша кечаси менга уйқу бермади. Мен бу билан Абдураҳим нимани кўзда тутаётганини тушунишга интилардим. Шу хат баҳона ҳали Америкага келишга тайёргарлик ишлари билан юрган бир замонда Москвада бўлган бир воқеа ёдимга тушди. Ўша воқеани ҳам бу ерда келтириб ўтаман.

Ҳали Америкага жўнашимизга анчагина вақт борди. Мен ва Баҳром Ҳамроев Москвадаги бир ишхонадан Пўлатов Абдураҳимнинг уйига (Истанбулга) телефон қилдик. Баҳром сўзлашди. Адураҳим уйда йўқ экан, Баҳром янгаси, Абдураҳимнинг хотини билан гаплашди. Қисқаси, Баҳром телефонни қўйиб, “домла, табриклайман, яқинда Ватанга қайтамиз экан. Янга шунақа, деяптилар”, дея ҳовлиқди. Бироз сўнг ҳовуридан тушиб, Баҳром такрор, “домла, Абдураҳим ака уйида йўқ экан. Янга билан сўзлашдим. У киши жуда жиддий, Ватанга қайтамиз, аканггиз шундай, деяпти”, деди менга деди. Шу билан у замон гап тугаб, ўша жойда қолиб кетди. Мен Баҳромнинг сўзларидан гап нимада эканини яхши тушуна олмадим. Шу билан бу воқеадан бирмунча вақт ҳам ўтди. Биз эса ҳали Америкага жўнашга тайёргарлик ишлари билан шуғулланиб юрган вақтимиз эди. Абдураҳим Истанбулдан менга, Москвага қатор дафа телефон қилди. Ҳар сафар Вашингитонда “Эрк”ни, яъни партиянинг раисини мағлубиятга учратишимиз ҳақида гапирди. У менга ҳар доим “Бу жуда зарур. Мен сизга ҳали ҳеч кимнинг хабари йўқ (хотинининг Баҳромга мақтанганидан хабарсиз, албатта) ахборотни айтайин, Вашингитонда ютуққа эришсак Ватанга сўзсиз қайтамиз”, дерди. Мен эса, унга доим бир хил жавоб қайтарардим, “Абдураҳим, нима деяпсиз, биз Америкада ҳам жанжал ва тортишиш билан шарманда бўламизми? Йўқ, биз ниҳоят бирлашмоғимиз лозим”, дердим. У эса, “Алибой ака, Сиз билмайсиз вақт ўтган, Солиҳ билан бирлашиб бўлмайди”, деб жавоб қиларди. Мана бугун мажлисда масаланинг моҳиятини кўрдим. Министрнинг хайрлашувни насия қилиши ҳам ана шундан даракчи эди. Ана энди чиндан ҳам мағлуб бўлдик. Аммо “Эрк” Абдураҳимга эмас, аксинча мухолифат ўзбек миллатининг ёвуз душмани лўли Каримовга тўла батамом узоқ йилларга мағлуб бўлганини кўрдим. Энди “натижани кўрамиз”, қани Абдураҳим Пўлатов қачон Ўзбекистонга қайтар экан?! Ана шунақа хаёллар билан кечани ўтказдим.

31 январ куни мажлиснинг иккинчи кунига йиғилдик. Бу сафар эрталаб ҳаммамиз ўз уйларимиздан тўғридан-тўғри мажлис залига келдик. Мажлис  иш бошламасдан Абдуманноб Пўлатов мени ва М.Маликовни четга олиб, “дўстлар, кеча акам нотўғри иш қилди. Ҳозир, у пушаймон. Келинглар бугун мажлисдан кейин йиғилиб бирлашиш қарорини қабул қилишайлик”, деди. Биз бу таклифдан хурсанд бўлдик, албатта. Абдуманнобнинг бу таклифини дарҳол Солиҳга етказишга ҳаракат қилдик ва шундай ҳам бўлди. Энди буниси нима, деди, денг? Солиҳ бизга, “Менга энди Абдураҳим керак эмас. Мен учун унинг кечаги гапи ташқарига чиқмаслиги зарур эди. Энди Абдураҳимнинг қўлидан нима келса қилаверсин. Мен бошқа у билан гаплашмайман”, деб жавоб қилди. Бу жавоб ҳам умумий нуқтаи назардан, узоқни ўйлаб иш қиладиган киши учун тўғри эмасди. Сиёсатда бундан баттарироқ ҳоллар ҳам бўлади. Оқибати ғалаба бўладиган бўлса, чекинишлардан қўрқмаслик ва уялмаслик лозим. Гердайиш, кек сақлаш, такаббурлик киши характерининг салбий белгиларидир. Ҳатто муваффақиятга халақит берадиган мардлик, изчилликни ҳам ёқлаб бўлмайди. Ҳа, инсон сифатида мантиқан Солиҳ ҳақ эди. Лекин энг тўғри иш биз Вашингитондаёқ бирлашдик, деб баёнот қабул қилганимизда, унинг сиёсий аҳамияти мислсиз буюк бўлган бўларди. Афсус, ундай бўлмади.

Мажлиснинг бу куни, тожик мухолифати вакили Акбар Тўражонзоданинг ахборотини тинглашга бағишланди. Унга ахборот қилиш учун бир соат вақт белгиланди. Кеча мажлиснинг асосий қатнашчилари ҳисобланган бизнинг икки “раисимизга” 10 минут вақт ажратилганди. Фарқни қаранг?! Уларни, яъни тожик қуролли мухолифатини ўз даврида Каримов “террорист, Ислом фундаментализмининг Ўрта Осиёдаги асосий суянчи”, деб эълон қилганди.

А. Тўражонзодани ҳам мен биринчи марта кўриб турибман. У мажлиснинг биринчи куни ҳам қатнашган экан. Мен уни танимаганим учун унга эътибор бермаганим, табиий, албатта. А. Тўражонзода жуда мулойим, мантиқли, муслим бир инсон экан. Менга унинг сўзлаш услуби (манераси), ўзини солмоқли тутуши жуда ёқиб тушди. Шу ерда мен у киши билан бироз суҳбат қилдим, танишдим. Ундан сўнг бир кун меҳмонхонада қатимизга кўтарилаётиб лифтда бирга бўлиб қолдик ва шунда Тўражонзода қатига келганида тушиб бирмунча вақт суҳбат қилиш мумкин бўлди. Ўша суҳбатнинг мажлисга ва ўзбек мухолифатига тегишли бўлган ва Тўражонзода билдирган фикрларни ҳам бу ерда келтирмоқчиман. Биринчидан, мажлиснинг биринчи куни табиий равишда у одамга ҳам ёқмаган эди. Иккинчидан, ўша кун у Абдуманнобникига меҳмонга борган экан. Учинчидан, у ҳам Абдураҳим нутқини тўла маъқулламаган экан. Ҳатто, “Мен, сен нима истайсан?, деб Абдураҳимдан сўрадим. У менга “Ўзбекистон бирлашган мухолифати раисдоши бўлишни истайман,” – деди. Мен эса, унга йўқ, дўстим, Раис битта бўлади, Аллоҳ Яккадир, дедим”, деди менга ўшанда Тўражонзода. Мен шунда Тўражонзодага, “Эшон бобо, Сиз қандай қарайсиз, бизнинг бирлашган мухолифатимизга ким раислик қилса бўлар”, деб савол бердим. У менга “Ҳозирча шу Солиҳни олдиларингизга солсаларинг бўладиган кўринади. Аммо Муфтини ёнларингда сақланглар”, деб жавоб берди. Кўраяпсизми, холис бир инсоннинг холисона жавоби эди, бу. Аммо якка раисми, раисдошми бўлмоқ учун аввал у сабил бирлашган мухолифат тузилиши зарур эди, ахир. Бизда эса, бирлашган мухолифатдан ҳеч бир кўриниш йўқ. Ундай, бирлашган мухолифат дунёга келадими, йўқми, уни ҳали Аллоҳ билади?! Ҳақиқатда эса, Пўлатовлар бирлашиш тарафдорлари эмас ва ҳеч қачон бундай фикрда бўлмаганлар эканликлари аниқ бўлди. Чунки Каримов бу вақтга келиб, Пўлатовларни орқага қайтмас қилиб бузиб бўлган экан, балки уларни бузишга ҳожат ҳам бўлмагандир, улар аслида бузуқ кишилар бўлгандир. Пўлатов, Тўражонзодага “раисдош бўлиш” истагини билдириб уни ҳам алдаётганди. У жавоб тилдаги сўз эди, холос. Пўлатовнинг дили эса, аллақачон Каримовнинг қўлида эди. Абдураҳим бу замонга келиб ухлаганида ҳам тушида Ўзбекистон Президенти қошида “янгидан тузиладиган жамоатчилик ташкилотлари ва сиёсий партиялар билан ишлаш комитетини” кўраётганди. Чунки унга Америка учрашувидан анча муқаддам Каримов тарафидан ана ўшандай ваъда берилганди. Бу фикрга исбот бўладиган бошқа бир хабарни бироз қуйида келтираман.

Ҳафтанинг қолган кунлари Вашингтондаги Америка ҳукумати расмий идораларида учрашувларга бағишланди. АҚШнинг Параламентида бўлдик. Бизни баъзи бир сенаторлар ҳам қабул қилишди. А. Пўлатов ҳамма жойда Солиҳга тош отиб, яъни унинг жиғига тегадиган қочириқ сўзлар қилиб турди. Биз М. Солиҳдан Пўлатовнинг қочириқларига аҳамият бермайсан, деганимиз сабабли, унга жавоб қайтармай юрди. Фақат бир сафар, бир сиёсий институтда учрашувда Солиҳ Абдураҳимнинг сўзларига реаксия қилди. Аммо у унча катта эътиборга олинмади. Йиғилганлар бу ҳолни оддий мухолиф фикр шаклида қабул қилишди.

Шундай қилиб, Вашингтонда бир ҳафта вақт ўтиб кетди. Биз мухолифат сифатида америкалилар назарида деярли мувофақият қозонмадик. Аммо ўша замонда Солиҳ бирмунча эътиборга сазовор бўлгандай туюлганди. Тўғриси биз ўша тўла аниқ бўлмаган ҳолатдан анча хурсанд эдик. М. Солиҳ ўз рақиби мағлубиятидан ичида анча мамнун ҳам эди, десам бўлади. Аммо замон кўрсатдики, биз, яъни Ўзбекистон мухолифати ўшанда Америка сиёсатдонлари олдида ўз уқувсизлигимизни кўрсатган эканмиз. Аммо у кунларда биз ўзимизни ундай сезмагандик. Асосан йиғилишдан мамнун эдик. Шунинг учун ўзимизча айрим режалар ҳам тузган эдик. Масалан, А. Пўлатовсиз Ўзбекистон бирлашган мухолифати тузилади. Унинг таркибига тўрт гуруҳ киради. Улар, “Бирлик”, “Эрк”, Ўзбекистон давлат режимига қарши диний гуруҳлар, Каримов зулми ва бошқа хил тазйиқлар натижасида Ўзбекистон ҳукуматидан четлаштирилганлардан (М. Маликовларга ўхшашлардан) иборат бўлади. Бу масала бўйича шу йил июн ойига қадар ташкилий йиғилиш ўтказилади, деб келишилди. Ҳатто февралдаёқ М. Маликов Москвага келиши лозим эди. Америкада ўтказилган ўша йиғилишга ўхшаш учрашувлар ҳам давом этказилиши лозим эди. Тарих кўрсатдики, бу ишларнинг ҳеч бири амалга ошмади. Ҳаракатларимиз яна тарқоқ ҳолида қолаверди.

Вашингтонда расмий ишлар тугагандан сўнг мендан ташқари барча дўстлар Америкада бироз сайр қилишмоқчи бўлдилар. Биринчидан, мени бирор киши сиз ҳам қолинг дейишмади, иккинчидан, ўзимда ҳам унча ҳам қолишга хоҳиш бўлмади. Аслида бошқаларни ҳам биров қолинглар, деб оташин бўлаётгани йўқди.

Шундай қилиб, мен шанба куни йўлга чиқадиган бўлдим, бошқалар Америкада қолишадиган бўлишди. Мени М.Маликов эрталаб, уйига олиб кетди. Чунки кечқурун учишим лозим эди. У мени ўша куни меҳмон қилди. Ўз уйи атрофидаги маркетларга бироз кездирди. Озроқ совға-саломни ҳам мен ана шунда олдим. Асосан сиёсатга боғли мажлис ва учрашувлар билан бўлиб, шаҳар кезишни ҳам унутгандик. Маликовнинг Россия-Афғонистон урушида асир тушиб, бу ерга келиб қолган қирим туркларидан бир қўшниси бор экан. Маликов ўша қўшнисининг машинасида мени самолётга чиқариб қўйди.

М. Маликовникида меҳмондорчиликда ўтирганимизгда уникига раҳматли Эргаш ака телефон қилиб, мен билан телефонда хайрлашди. У киши, мажлисдан кейин биз қайта учраша олмаганимиздан анча афсусланди. Мен ҳам, албатта. Ана шу телефон сўзлашувида Эргаш ака бизнинг тарқоқлигимиздан ташвишдалигини сўзлади. Айниқса у одам, Пўлатовнинг Вашингтон учрашувимиздаги сўзидан ниҳоятда хижолатда эканлигини куйиниб сўзлаганди. Тўғрисини айтсам, ўшанда менга, Эргаш ака жайдари ўзбекчасига “Абдураҳим орқасидан газ чиқариб қўйди”, деганди. Ана шундай қилиб, Абдураҳим Вашингтонда на фақат ўзини, ўзи билан биргаликда бизни, бутун ўзбекларни шарманда қилиб, Ўзбекистон мухолифатини энг сўнгги ўзини дунёга кўрсатиш имкониятидан маҳрум бўлишига сабабчи бўлганди.

Шу билан мен Вашингтон сафарини тугатиб, Москвага қайтдим. Энди янги ишларни, яъни газета ишларини янада яхшироқ йўлга қўйиш керак эди. Москвага келиб, ана шулар билан фаол шуғулланишга киришиб кетдим. Газета ишлари муҳожирликда мен дуруст бажара олишим мумкин бўлган бир фойдали иш эди, албатта. Буни мен ўзим учун, нормал иш фаолияти, деб билардим. Чиндан ҳам 1995 йил тўла ва 1996 йилнинг мартига қадар бизнинг шароитимизда қилиш мумкин бўлган ва ҳатто унча мунча одамнинг қўлидан келмайдиган ишларни амалга оширдик. Бу ишлар ҳақида бирмунча тартиб билан сўзлашга тўғри келади.

Биринчидан, биз Вашингтонда М. Солиҳ билан учта газета нашр этиш ва уларни Ўзбекистонга етказиш масаласини келишиб олгандик. Иккинчидан, Москвада ўнтача ёш йигитлар нима билан шуғулланишларини билмай ўтиришганди. Улар масаласида ҳам аниқ бир фикрга келишгандик, яъни улардан бештасини (иккитаси М.Солиҳнинг укалари) газеталарда ишлатиш, иккитасини Туркия – Руссия орасида тижорий ишларда фойдаланиш ва қолганларига жавоб бериш, яъни Ўзбекистонга қайтаришга келишгандик. Учинчидан, Ўзбекистон бирлашган мухолифатини тузиш масаласида ташкилий масалалар билан шуғулланиш масалалари ҳақида анча аниқ режалар тузилганди. Учинчи масалага асосан бир қатор учрашувлар ўтказиш, мумкин бўлса “Бирлик”нинг қурултойини ўтказиш масалалари кирарди. Ундан ташқари, яъни саналган ишларга  Ўзбекистон мустақил бўлгандан сўнгра Каримов ҳокимиятидан четлаштирилган собиқ мансабдорлар билан учрашув ўтказиш ва уларни актив фаолиятга жалб этиш ҳам кирар эди. Аммо бу унча ҳам енгил ва қулай иш эмасди, албатта. Шунинг учун бу ишда М. Маликов ёрдамчи бўлмоғи лозим эди. Амалда эса М.Маликов ишга киришмади. Оқибатда бу иш битмай, ҳатто бошланмай қолиб кетди.

Биринчи масала бўйича ишлар қисман бажарилди, яъни йигитларни кешилгандай бўлдик. Аммо тижоратга белгиланганлар бизнинг таклифимизни қабул этишмади. Бир томондан улар тўғри қилишди, шекилли. Чунки уларнинг барчаси олий маълумотли кишиларди, савдога уралашиб қолишни истамадилар. Бошқа томондан улар унча ҳам ҳақли эмасдилар. Чунки “Кемага кирганнинг жони бир”, дейдилар, ишимиз мухолифатлик бўлса умумий қоидаларга барча бўйинсунмоғи керак, ахир. Бунинг сабабини аниқлаганимда шу нарса аниқ бўлдики, улар бироз нотўғри тушунтиришлар оқибатида ҳаракатга кириб қолишган эканлар. Уларнинг кўпчилиги 1994 йил декабрида Ўзбекистонга “ғалаба” билан кириб борамиз, каби мутлақо нореал агитатсияга учган кишилар бўлиб чиқишди. Ватанга қайтиши лозим кишилар, Ўзбекистонга етиб олиши учун зарур бўлган минимум маблағ билан таъминланиб, улар йўлга чиқариб қўйилди. Аммо улардан бири икки ой ҳам ўтар – ўтмас яна бизнинг олдимизга қайтиб келди. Бу йигитнинг исмини ҳам ёзса бўлади. Унинг исми Хайрулло бўлиб, бироз шоирлиги ҳам бор эди. Қолганлар ҳам ёзувчи ёки журналист эдилар. Бу ҳам табиий бир ҳол эдики, чунки М. Солиҳ шоир бўлганлигидан бу йигитлар уни энг аввал шоир-устоз сифатида ўзига яқин олишарди. Менинг кузатишларимга кўра, Хайрулло ҳукуматга ёлланган кўринарди. Бу шубҳа менимча ҳақ бўлса керак, чунки бу йигит болаларни жуда тез-тез авантюрага даъват қилиб турарди. Шу билан баравар, биздан яширинча уларни Ўзбекистонга қайтишга ташвиқот қиларди. Шунинг учун Хайрулло қайтиб келгандан сўнгра мухбир йигитларимиз тинмасдан кетамизга тушиб, биздан жавоб сўрай бошлади. Чунки Хайруллонинг вазифаси бизнинг сафимизни камайтиришдан иборат эди (қизиқ, Каримовнинг зулмини кўра билатуриб, раҳматли Нарзиқулов ҳам Ўзбекистондан муҳожирлар келишини истамасди). Аслида эса, 1995 йилда ”ЭРК” партиясидан олти киши “қонуний ҳукуматни” тўнтаришда айбланиб суд қилинган ва қаттиқ жазога тортилгандилар. Уларнинг ичида ҳозир Ўзбекистонга қайтишни истаётган бизнинг мухбирларимиз дўстлари, уларнинг ҳамкасблари ҳам бор бўлиб, улар ҳам ўша “жинойи ишлар” бўйича “жавобгар” бўлишлари лозим эди. Мухбирларимизнинг бу ерларда юришига сабаб ҳам ўша “жинойи” ишларга бориб тақаларди. Билмадим, қандай қилиб бўлса-да, Хайрулло уларни Ўзбекистонга қайтиш хавфсиз эканлигига ишонтирганди. Шунинг учун улар биздан тинмасдан Ватанга кетишга ижозат сўрашардилар. Ниҳоят, баъзи бир эхтиёт чораларини кўрган бўлиб, учта (Рустам, Паҳлавон, Эркин) йигитимизга кетишга ижозат бердик. Мантиқ бўйича Хайрулло бизнинг қошимизда қолиши керак эди. Чунки биз уни илгари Ўзбекистонга қайтариб юборганимизда такрор бизга қайтиб келиб, “мен Ўзбекистонда қола олмайман, менинг устимдан жинойи иш очилган”, деб қанча йиғлаганди. Энди эса, ҳаммадан олдин Хайруллобек йўлга, Ўзбекистонга жўнашга тайёр бўлди. Чунки аслида унга Ўзбекистонда ҳеч қанақа хавф йўқ эди. Унинг энг асосий вазифаси биз билан ҳамкорлик қилаётган ёш журналистларни Ўзбекистонга, Каримов ҳукумати қўлига қайтаришни ташкил этишдан иборат эди. У буни бажарди. Ўзбекистон ҳукумати бир марта ваъдасини бажариб, ўша биз билан бироз вақт ҳамкорлик қилган йигитларни қамоққа олмади. Яна ҳам Аллоҳ билади … Улар ҳозиргача ўз мутахасисликлари бўйича ишлашиб юришибди. Хайруллога эса, ўзига хос мукофот ҳам беришди. Уни “Би-Би-Си” радиосининг ўзбек шубасига Ўзбекистоннинг махсус мухбири қилиб, Лондонга жўнатишди.

Қисқаси, мен Вашингтондан қайтганимдан сўнгра Москвада қолиш жуда қиммат бўлганлиги сабабли Киевга кўчишга тўғри келди. Аслида кўчиш масаласи Вашингтон учрашуви олдидан ҳал бўлганди. Энди узел-кесил Киевга кўчдик. Газеталарни нашрга тайёрлайдиган техника, мухбирлар барчаси Киевга келишди. Фақат мен Москва ва Киев орасида баъзи ишларни қатнаб бажарадиган бўлдим. Чунки мен Руссияда сиёсий қочоқ сифатида қабул қилингандим. Менда бу ҳақда гувоҳнома бор эди. Мазкур ҳужжат менга бу икки мамлакат орасида бироз эркин юришимга имкон берарди.

”Бирлик”чиларнинг Ватандан ташқаридаги муҳожирлик ҳаётидан баъзи лавҳалар. 

Юқорида мен “БИРЛИК” халқ ҳаракатига оид ўзим аниқ билган баъзи воқеаларни баён этишга ҳаракат қилдим. Шунинг учун унда келтирилган ҳукмлар масъулиятини тўлиқ ўз зиммамга оламан. ”БИРЛИК” тарихи мен келтирганлардан ташқари яна бир қатор воқеалар билан боғланган. Уларни тўла билмаганим ёки маълумотлар тўлиқ бўлмагани сабабли уларга тил текисмасликка ҳаракат қилдим. Масалан, Ҳаракатнинг анчагина фаолларини турли хил уйдурма “жиноятлар” билан ҳибсга олишлар, уларни суд қилиш жараёнлари, қамалганларнинг бир қисмини 1994 йилда И. Каримов озод қилишга мажбур бўлгани ва бошқа бир қанча ҳодиса ва воқеалар бу ерда келтирилмади. Чунки бу воқеаларни тўла ва холис ифодалаш учун менда материаллар етарли эмас. Чалкашликлар бўлмасин, деган мақсадда уларни баён этмадим.

“БИРЛИК” халқ ҳаракати тарихига оид ҳеч бир воқеа эътибордан четда қолмас, деб ўйлайман. Сафдошларнинг бири бўлмаса, бошқа бири улар ҳақида тўла ва холис ёзажаклар. Шундай қилиб, 1992 йили Ҳаракат фаолияти аввал вақтинча тўхтатилиб, сўнгра қайта расмийлаштирилмай, унинг аъзолари ва баъзи фаоллари қамоқларга ташлана бошлагандан сўнгра Ўзбекистонда янги вазият майдонга келди. Яъни, бу замон “БИРЛИК” қайта расмийлашиш ҳаракатида бўлса-да, аслида унга қарши репрессия бошлаб юборилган эди. Ҳукумат қамоққа олишларни Ҳаракатнинг оддий аъзоларидан бошлаб яна бир марта иғвокорона йўл тутди. Чунки улар қамоққа олишлар Ҳаракатнинг раҳбарларидан, кўзга кўринган фаолларидан бошланса  мўлжалдан  илгари халқаро ижтимоий жамиятлар, инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари эътиборини Ўзбекистонга жалб қилиш, балки халқ ичида ҳам сезиларли норозилик пайдо бўлиши мумкин, деб ҳисобладилар. Аммо “БИРЛИК”нинг кўзга кўринган фаолларини ҳибсга олиш ва уларни қаттиқ жазолаш усуллари; кимнинг қачон қамоққа олиниши, жазоланиши ёки мамлакатдан чиқариб юборилиши режалари И. Каримовнинг алоҳида папкасида турарди. Шунинг учун 1992 йил куз ойларидан бошлаб “БИРЛИК” МК раисдоши А. Пўлатов биринчилардан бўлиб Ўзбекистондан чиқиб кетди. Кейинги воқеалар кўрсатдики, А. Пўлатов, умумман иккала Пўлатов ҳам Ватандан чиқиб, болаларига жабр қилиб, овора бўлиб юрмасалар ҳам бўлар экан. Чунки муҳожирлик ҳаёти тўла исбот этдики, Каримов ҳуку-мати улар билан зимдан бирга эканлар. Ўтган беш йил давомида ака-ука пўлатовлар сиёсий фаолиятдан мутлақо четда турди. Борди-ю, ҳўжа кўрсинга бирор сиёсий ишга қўл уришган бўлсалар, у ҳам Каримов ҳукумати сиёсий фаолиятини қўллаган бўлиб чиқди.

Хуллас, А. Пўлатов Туркияга бориб, Истанбулда ерлашди. Унинг укаси, ўша вақтлар қамалиб, судда шартли жазоланган, расмийлаштирилмаган Ўзбекистон инсон ҳуқуқлари жамиятининг раиси Абдуманноб Пўлатов ҳам илмий сафар баҳонасида Россияга чиқиб кетганди. Ўзбекистонда “Қорабоғ” ҳаракати тузишда ва Тожикистонда митингларда қатнашгани учун “жиноят”да айбланаётган “БИРЛИК” МК аъзоси шоир Ёдгар Обид ҳам аввал Озорбойжонга ва у ердан Москвага келиб ерлашди. “БИРЛИК” аъзоси русзабон мухбир Анвар Усмонов ва унинг акаси профессор Лернер Усмоновлар ҳам совет режими қулаган замоноқ Ўзбекистонни тарк этишгандилар. 1991 йили тўсатдан “БИРЛИК”да пайдо бўлиб қолган Абдурашид Шарифов (Бу киши Совет даврида КГБ-нинг махсус мухбири вазифасини бажарган ва унинг турли хил топшириқларини бажариб юрган. Баъзи бир кишиларнинг тасдиқлашларича ҳақиқатда ҳам КГБ-нинг ходими бўлган), ўзини “озод” мухбир, деб эълон этган русзабон Алберт Мусин ҳам “БИРЛИК”-чи номи билан муҳожир сифатида Москвага келдилар.

Ўзбекистонда Миллий Мажлис ташкил этиш тарафдорларидан бири ва айнан шу масала учун “давлатга қарши” фаолиятда айбланиб қамоққа ташланган, суд қилиниб, икки ярим йил шартли жазо берилган Ҳазратқул Худойберди ҳам 1993 йилнинг иккинчи яримида Ватанни тарк этиб, Москвага келди.

Шундай қилиб, 1993 йил октябрларида “БИРЛИК”дан, иккита Пўлатовлар, Ҳ.Худойберди, Ёдгор Обид, Анвар Усмонвлар(ҳаммаси бўлиб беш киши) Ўзбекистондан ташқарига чиқиб улгуришгандилар.

1989 йилдан бошлаб, менинг юриш-туришим, Ўзбекистон бўйлаб қўйган ҳар бир қадамим доим кузатувда бўлган бўлса-да, 1992 йилнинг иккинчи ярими ва 1993 йил мен учун энг оғир йиллар бўлиб қолди. 1992 йилдан бошлаб, мен узлуксиз, доимий равишда эрта-ю, кеч кузатувда қолдим. Бу замон менга барча маъмурий, маънавий ва моддий сиқув, таъқиб усулларини ҳам қўллашдилар. Оқибат, 1993 йил декабр ойида Ватандан чиқиб кета олишга муяссар бўлдим.

Шундай қилиб, 1993 йил охирига келиб, юқоридаги беш муҳожир “БИРЛИК”чига мен олтинчи бўлиб қўшилдим. Булардан бошқа икки киши (Тоҳир Боқаев, Маҳмуд Инақов ) ўз шахсий мақсадлари, тижорий ишлар билан Москвага келишгандилар. Улар ҳам ўзларини бироз вақт муҳожир ҳисоблаб юришди. Аммо ишларини ўринлатиб, яна Ўзбекистонга қайтишиб, энди у ерда бемалол тижорат қилишмоқдалар. Яна икки ”инсон” (Баҳром Ҳамроев, Мадамин Нарзиқулов) ҳам 1993 йилдан буён Москвада яшашади. Ҳар ҳолда улар ҳам ўзларини ”муҳожир” ҳисоблайдилар. Уларнинг бирини, Мадамин Нарзиқуловни (1997 йилда, раҳматли бўлди, бечора) Абдуманноб Пўлатов халқаро ташкилотлар томонидан Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини паймол этилишига қарши курашмоқ учун ажратилган ёрдамни ўз шахсий манфаатларида яхшироқ ўзлаштирмоқ учун Москвага махсус чақирган эди. Шунинг учун раҳматли М. Нарзиқулов, “мен, Ҳаракат МК қарори билан Ватандан чиққанман”, дейишни ёқтирарди. Шахсий, моддий манфаатни кўзлаб, яъни ўз нафси оворачилигида Абм.Пўлатов (Абдураҳим ва Абдуманнобни қисқача мос равишда Аб. ва Абм. шаклда ёзамиз.) тарафидан қилинган нохолис бир иш, “БИРЛИК” МК қарори бўлар эмиш?. Иккинчиси (Баҳром Ҳамроев), Москвага қандай келиб қолганини Абдураҳим Пўлатовдан бошқа ҳеч ким билмайди. Балки Ўзбекистонда баъзи кимсаларга ҳам маълумдир, бу одам. Менинг тушунишимча, у ўзини Москвада “Раисдош” Пўлатовга “маълумот тўпловчи”, яъни “Пўлатовнинг агентиман”, деб ҳисоблайди. Унинг агентлиги тўғри. Лекин, аслида, у кимнинг агенти, уёғи менга аниқ эмас. Аммо у ўзини Пўлатов агенти эканлигини унча яшириб ҳам ўтирмайди. Пўлатов учун жосуслик маълумоти тўплаш ёки Каримов ҳукумати учун тўплаш орасида, амалда ҳеч фарқ йўқ. Чунки муҳожирлар ҳақида тўплаш мумкин бўлган маълумотлар Пўлатовга ҳеч кераги йўқ, уларни Пўлатов ҳам оқибатда, Ўзбекистонга, Каримов қўлига юбориши алоҳида исботга муҳтож эмас. Ундай маълумотлар сўнгги вақтларда Аб. Пўлатовдан бевосита ёки билвосита Ўзбекистон хавфсизлик ташкилотига, яъни Каримов қўлига тушмоқда.

Ноҳақ, туҳматдан қамоққа олиниб жазоланган, “БИРЛИК”чи ва “ЭРК”чиларнинг бир қисми Халқаро прогрессив жамоатчиликнинг қаттиқ талаблари остида 1994 йили “афв” этилди. Уларнинг ичида “БИРЛИК” халқ ҳаракати Андижон вилоят Кенгаши раиси Пўлот Охунов ҳам бор эди. У ҳам Ватанни тарк этиб, муҳожирлик ҳаётини танлади. Бу билан “БИРЛИК”чи муҳожирлар сони етти кишига чиқди.

Шу кунларда(мазкур сатрлар ёзилаётган, 1999 йил март ойида), Москвада Абдуфаттоҳ Маннопов исмли киши марҳум М. Нарзиқуловнинг ўрнида ишламоқда. Уни инсон ҳуқуқлари билан шуғулланишга ҳам рахматли М. Нарзиқулов жалб этган. Бу одам “БИРЛИК” энди майдонга келиб, унинг авжи жуда баланд бўлган замонлар Ҳаракатда қатнашиб, сўнгра ўзини четга олган ўртоқлардан бири ҳисобланади. М. Нарзиқулов марҳаматига сазовор бўлган одамдан исталганча шубҳаланиш мумкин. Чунки, у раҳматлига инсоф, ғоя, миллийлик каби тушунчалар мутлақо бегона эди. “Дўстингни кўрсат, мен сенинг кимлигингни айтаман”, деб бекорга айтилмаган, ахир. Мен, 1998 йилнинг сўнггида бир қанча замон А. Маннапов билан Москвада бирга бўлдим. Мен қамоқда ўтирган замонда, менинг ҳуқуқимни ҳимоя этиш бўйича у маълум ҳаракатлар бажарган ҳам бўлди. Аллоҳ мени кечирсин, мен унинг сидқидиллигига, ҳақиқий ғоявий Ватанпарварлигига ишонч, қаноат ҳосил қилолмадим. Ҳар ҳолда у ҳам ҳозирча “БИРЛИК” ҳисобидан чет элдаги саккизинчи муҳожир бўлиб саналмоқда. Булардан, Ҳ.Худойберди ва П.Охунов Шветсиядан сиёсий бошпона олишди. Абм.Пўлатов 1993 йилдан, Аб.Пўлатов 1997 йилдан АҚШда бошпонали бўлишди. Ё.Обид бир неча йил Москвада қолди ва 1997 йили Москва “Пен Клуб”и ёрдамида Шветсариядан сиёсий бошпона олди. А.Усмонов “ОЗОДЛИК” радиосининг махсус мухбири сифатида аввал Мюнхенда, сўнгра радио билан биргаликда Прагада яшамоқда. А. Шарифов ва Л.Усмоновлар ҳам Шветсиядан бошпона олишдилар. Алберт Мусин ҳам узоқ муддат Москвада қолиб, 1997 йилда Филандияда сиёсий бошпонали бўлди.

Мен аввал бошда ҳеч бир чет мамлакатга кетишни истамадим. Чунки мен доим Ватанга тезроқ қайтармиз, деган умидда юрдим. Бу бир, иккинчидан, Ватанга қайтиш имкони бўлмаса, унга яқинроқ бир мамлакатдан, масалан, Руссия ёки Туркияда туриб сиёсий фаолият билан шуғулланиш самарали бўлади, деган фикр тарафдори бўлдим ва ниҳоят учинчидан, менинг оилам ҳам анча катта эди, фақат ўз фарзандларим етти киши бўлиб, уларнинг тўрттаси уйли, қолган учи ҳали бўйдоқ эдилар. Буларни ҳам ҳисобдан ташқарида тута олмасдим. Чунки улар ҳам Ўзбекистон ҳукумати тақиби остида қолмоқда эдилар. Шунинг учун менинг бирор мамлакатга, Ўзбекистондан узоқроққа кетишим анча мураккаб бир масала ҳисобланарди. Тарих кўрсатдики, истаклар ва имкониятлар ҳамиша ҳам бир-бирига мос бўлавермайди. Оқибатда, на фақат менинг Ватанга қайтишим, ҳатто болаларимнинг ҳам Ватандан чиқишлари зарурати майдонга келди. Улар сиёсий фаолият билан машғул бўлмасалар-да, менинг ўрнимда ҳукуматнинг давомли тазйиқ ва тақибларига дучор қилиндилар. Уйли фарзандларимнинг тўртталаси ҳам олий маълумотли (врач, инженер, компютер программисти, бухалтер) мутахасислар бўлишига қарамасдан, уларнинг барчаси иш вазифаларидан четлаштирилиб, Республика бўйлаб бошқа ҳеч бир жойда ишга қабул қилинмайдиган қилиб қўйишдилар. Катта ўғилимни қамоққа олишиб, ундан менинг “БИРЛИК”ка оид архивимни ундириб олиш ҳисобига уни шартли қамоқдан бўшатишди. Қизларим ва хотиним менинг устимдан очилган “жинойи” иш бўйича асабга тегувчи сўроқ қилина бошланди. Бир студент қизим Институтда студентлар сафидан чиқарилди. Самарқанд университетини мувафаққиятли тугатган бошқа бир қизимни ёш мутахасис сифатида ишга тақсимлама-дилар. Қисқаси шундай бир вазият вужудга келдики, натижада менинг олдимда, ё ҳукуматга бўйин эгиб, таслим бўлиш йўли билан болаларимни азоб ва ҳақоратлардан қутқаришим керак ёки уларнинг барчасини Ўзбекистондан чиқариб олиш билан бу безориликларга барҳам беришим зарур бўлган масала кўндаланг бўлди. Бу масала ҳақида бирор қарорга келишдан аввал фарзандларимнинг ўзлари билан маслаҳатлашдим, яъни қандай қарорни қўллашларини улардан сўрадим. Улар барчаси бир овоздан, ҳукуматга таслим бўлишимга қаттиқ қарши бўлишдилар. Ана шундан сўнграгина Ватанга яқин орада қайтиш умидидан воз кечиб, болаларни Ўзбекистондан чиқариб олишда ёрдам йўллларини излашга киришдим. Оқибатда, 1997-1998 йилларда уйли фарзандларимни Ўзбекистондан Туркияга келтира олдим. Бир ўғлимни 1995 йилдаёқ Москвага келтиргандим. У ҳозир ҳам Москвада қолмоқда. Аммо икки қизим ва хотинимни ҳали ҳам Ўзбекистондан чиқара олганимча йўқ.

Болаларим Туркияга келишгандан сўнг бирмунча замон Истанбулда яшаб, шу ерда қолишни ҳам мўлжалладик. Аммо Туркияда давомли қолмоқ, бирор ишнинг бошини тутмоқ учун эса, у ерда расмий “ўтирма изни” ва “ишлаш изни” лозим бўлди. Бир тарафдан бу “изнларни” Туркияда олиш деярли мумкин эмас эди. Қисқаси бу, ўша замон Туркиясида жуда мураккаб масала эди. Иккинчидан, Туркия ҳукумати Каримов ҳукуматига кетма-кет ваъдалар бериб, бизни, яъни мухолифат аъзоларини мамлакатдан чиқариб юборишларини баён қила бошлади. Шу билан Туркияда қолишнинг ўзи ҳам анча хавфли бўла бошлади. Ана шундан сўнггина БМТга мурожаат қилишга мажбур бўлиб қолдим. Ниҳоят, 1998 йил бошидан бу ишга киришдим. Анқарада ерлашган БМТ қочоқлар билан ишлаш Комиссарияти бизни қабул қилиб, болаларимга тезда сиёсий қочоқлик мақоми бериб, уларни Канадага юборишларини белгилаб берган бўлса-да, ўзим масаласи бирмунча проблемали чиқди. Чунки мен ҳали 1994 йилиёқ Руссияда қочоқлик мақомига эга бўлгандим. Шу сабабдан Болаларим билан баравар мен Анқарада БМТ комиссариятида қочоқ сифатида қабул қилинмадим. Мен ҳужжатларни Руссиядан Туркияга олиб келишим ёки Руссиядан Канадага кетишни расмийлаштирмоғим керак бўлди. Бу воқеанинг ўзи узун бир тарихий ҳиқоядир.

Таржимаи ҳолимга тегишли қисқа маълумот.

Мен туғилган замонлар биз тарафларда болаларнинг туғилганлиги ҳақида гувоҳномалар олиш урф бўлмаганди. Шу сабабдан менинг туғилиш куним аниқ эмас. Туғилган йилим эса аниқ, яъни “Мучал” ҳисоби бўйича туғилиш йилим Паланг йили-1938 йилдир. Маълумки, Ўрта Осиёда тарихан “Мучал” ҳисобидан фойдаланиб келишганлар. Ҳозир ҳам халқ орасида бу ҳисобдан фойдаланиш кенг тарқалган. Кишилар ҳамон туғилган йилларини ва турмушда учрайдиган бошқа муҳим воқеаларни “Мучал” йили номлари билан хотирлайдилар. Шунинг учун менинг туғилиш йилим ҳам “Мучал” бўйича хотирланиб, ҳужжатларда 1938 йил, 10 апрелда туғилган, деб расмийлаштирилган. Туғилиш куним, яъни 10 апрел масаласи ҳам ҳақиқатга яқиндир, менимча. Чунки онам раҳматли “Паланг йили, ўрик гуллаётгандами ё давчалагандами туғилгансан”, дерди. Мен туғилиб ўсган ер, Самарқанд вилоят, Ғалла-Арол туман, Қипчоқсув қишлоқ ўлкасига қарашли “Катта қишлоқ” номли қишлоқдир. У ерларда апрел ойи бошларида ўрик гуллайбошлайди. Маълумки “Мучал” ҳисобига кўра, март ойининг 20-ларидан сўнг Янги йил кирган ҳисобланади. Бизнинг томонларда бу арафада бир ҳафта, ўн кун давомида, йил оши, сумалак пишириш ва бошқа шу каби Янги йил маросимлари ўтказилиб, бу арафада туғилган болаларнинг дунёга келган ҳафтаси аниқ бўлади. Мен эса сўзсиз бу арафадан бироз кейинроқ дунёга келганман. Акс ҳолда онам раҳматли мен туғилган кунларни  янги йил маросимларига боғли воқеалар билан мутлақо сўзлаган бўларди.

Отам, Маманазаров Йўляхши (1892-1952 й.) лалимикор ғаллачилик деҳқони ва чорвадор ўтган. Аллоҳга шукр, отамнинг туғишган ва қариндошлари жуда кўп бўлиб, улар ўзбекларнинг “Юз” уруғидандир. Совет замонида отамни қулакка (кулак, русча сўз бўлиб, мушт, демакдир. Бу ерда кулак, муштумзўр маъносида ишлатилмоқда) чиқаришган. Колхозлаштиришга душман ҳисоблаб, 12 ой қамоқда тутишган. Бир тасодиф сабаб, қамоқдан озод бўлади ва умрининг охирига қадар, колхозда ишлайди, аммо ҳамиша совет ҳукумати вақтинчалик, худо хоҳласа, бу ҳукумат тугайди, деб бу дунёдан ўтиб кетди, раҳматли. Отам раҳматли башорати тўғри чиқди. Афсус, отам раҳматлининг умридан бироз бу кеч амалга ошди.

Онам, Маманазарова (онамнинг отасини Довудбой, атаганлар) Хурсандбиби (1901-1981), бир умр уй бекаси бўлиб яшаганлар. У киши ҳам отамларга қондош, қариндош бўлиб, ўзбек, “Юз” қизидир.

Отам ва онам ўқишни ҳам, ёзишни ҳам билишмасдилар. Аммо ҳар иккаласи ҳам ўзбек оғзаки ижодини анча яхши билишардилар. Отам, “Гўр ўғли” достонини ёд билардилар, уни дўмбирада хиргойи қиларди. Онам, раҳматли, ўзбек мақоллари тирик энисклопедияси эди. Дастурхон дуоларининг бир неча ўн хилини биларди. Уларни шунақа чиройли айтардики, уни тинглаган киши, дуо эмас, гўё бир бутун қўшиқ тинглагандай бў-ларди. Афсус, у дуоларнинг бирортасини мен ғофил банда ёзиб олмабман.

Ўқувчи мени маъзур тутсин, бу ерда бироз уруғчиликни хотирладим. Аммо бу уруғчиликни тарғиб қилиш мақсадида эмас, балки ибрат учун, тарихни билиш зарур, деган мақсадни кўзлаб, ёзилди. Чунки, сўнгги юз йил ва ундан ҳам кўпроқ вақт давомида душман, бизни насли турк(ўзбек) бўлмаган ёвуз инсонлар қўли билан бошқарди. Болшовойлар замонига қадар, руслар бизни олмон ва яҳудий генераллари (губернаторлар) қўлида сақлаган бўлсалар, болшовойлар эса, исмлари мусулмонча бўлиб, ўзлари сотқин, олчоқ, келиб чиқиши, қони турк (ўзбек) бўлмаганларга топшириб қўйдилар. Бугун ҳам биз рус истилочиларидан қутилсак-да, ўз вақтида истилочилар танлаган сотқин ва миллатининг тайини йўқ ҳаромилар қўл остида қолдик. Афсус, бу ҳолни Ўзбекистонимизда кўпчилик тушуна олмади ва тушуна олмаяпти. Мен уруғим ҳақида бироз ҳиқоя қилар эканман, ана шуларни кўзда тутмоқдаман. Ана ўша олчоқлардан эмасман, уруғим, аждодим белгили, демоқчиман.

1947 йил сентябридан мени мактабнинг 1-синфига олишган. Чунки, бизнинг томонларда мактаблар олмон-рус урушидан сўнг 1947-1948 ўқув йилидан, яъни 1947 йил сентябрдан бошлаб ишга туширилган. Биз (тахминан менинг ёшидагилар) урушдан кейинги илк 1-синф ўқувчилари ҳисобланамиз, менимча.

Ўрта мактабни 1957 йили тугатиб, ўша йили Самарқанд давлат университети физико-математика факултети 1-курсига ўқишга кирдим. 1962 йили унинг тўла курсини муваффақиятли тугатдим. Университетни битириб, бир йил (1962-1963 ўқув йили) ўрта макатбда математика ўқитувчиси бўлиб ишладим.

1963-1968 йиллар давомида Тошкент қишлоқ хўжалигини механизатсиялаш ва ирригатсиялаш инженерлари институтида Катта ўқитувчи вазифасида ишладим. 1968-1972 йилларда Ўзбекистон Фанлар Академияси Кибернетика институтида аспирант бўлиб, 1972 йил феврал ойида физико-математика фанлари номзоди илмий даражаси учун диссертатсия ёқладим.

1972-1974 йиллари Самарқанд университети Ҳисоблаш Маркази мудури, 1974-1980 йилларда ўша университет Электрон ҳисоблаш машиналарини математик таъминлаш кафедраси катта ўқитувчиси, 1980 йилдан 1991 йилга қадар ўша кафедра мудури вазифаларида ишладим. 1991 йил майида эса, менинг сиёсий дунё қарашим расмий ҳукумат нуқтаи назарига мос бўлмагани учун мени кафедра мудурлигидан четлаштиришдилар. Бу воқеа 1991 йил августгача, яъни Совет Иттифоқида ошкоралик ва демократия замони бошланиб, мамлакатда мухолиф фикр, расмий ҳукумат назаридан ўзгача нуқтаи назар учун тазйиқ ва тақиблар тўхтатилган бир даврда “БИРЛИК”чилардан илк дафа менга нисбатан, айнан ўша, ўзгача фикрлаганим учун қўлланилган маъмурий жазо эди. Аммо ўша замонлар бу воқеага “БИРЛИК” раҳбарияти тарафидан умуман аҳамият берилмади. Ҳатто ўзим ҳам бунга етарли эътибор қилмасдан, олдимиздаги бундан муҳимроқ юмушлар билан шуғулланишда давом қилдим.

1991 йилдан то 1993 йил июлига қадар кафедрада дотсент вазифасида ишлашни давом этказдим. 1993 йилга келиб эса, Ўзбекистонда Олий мактаб ўқитувчилари учун иш контракт(шартнома) системасида расмийлаштирилиши жорий этилди. Бу жараён Самарқанд университетида 1993 йил июн ойининг сўнггида ўтказилди. Университет ректори мен билан иш контракти тузмади. Ҳатто Ректор менга ўз хоҳишим билан университетдан, ишдан кетишни таклиф этди. Амалда, мен ўша ондан эътиборан ишдан ҳайдалган ҳисобланар эдим. Бу билан менга нисбатан иккинчи марта яна бошқа хил маъмурий жазо қўллашдилар. Бундай маъмурий жазолар билан баробар, айниқса 1991-1993 йиллари милитсия, КГБ, прокуратура тарафидан доимий таъқиб остида қолдим. Оқибатда, 1993 йили Ўзбекистондан чиқиб кетишга мажбур бўлдим.

“БИРЛИК” халқ ҳаракатида 1988 йил ноябр ойидан бошлаб узлуксиз фаол қатнашдим. Ҳамон унинг байроғини баланд ушлаб туришга ҳаракат қилмоқдаман.

1989 йили май ойида Тошкентда ўтказилган “БИРЛИК”нинг 1-таъсис қурултойида унинг делегати бўлиб қатнашдим ва унда Ҳаракат Марказий Кенгаши аъзоси этиб сайландим. Унинг кейинги барча Қурултойларида Марказий Кенгаш аъзолигига такрор-такрор сайландим.

1989 йил сентябрида “БИРЛИК” халқ ҳаракати Самарқанд вилоят ташкилотининг таъсис конференсияси бўлиб ўтди. У конференсияда алтернатив (муқобил) номзодлар қатнашуви йўли билан Ҳаракатнинг Вилоят Кенгаши Раислигига сайландим. 1990 ва 1991 йиллари ўтказилган вилоят конференсияларида Вилоят Кенгаши раислигига такрор сайлашдилар. Маълумки, 1992 йилдан бошлаб Ҳаракатнинг фаолияти мажбурий тўхтатиб қўйилди. Ана шу сабаб, у замондан эътиборан конференсия ва Қурултойлар ўтказиш имкони бўлмади. Шундай қилиб, у жараён, яъни Низом бўйича Ҳаракатнинг йиллик Қурултойини ва вилоят конференсияларини ўтказиш жараёни тўхтаб қолди.

1993-1994 йиллари Украина Фанлар Академияси қошидаги Механика Институтида “Тўғри тўртбурчак шаклли плиталар ва силиндрик қобориқ жисмларнинг статик ва динамик масалалари” мавзусида физико-математика фанлари доктори илмий даражаси учун докторлик диссертатсияси тайёрлаб, Институтнинг Катта илмий кенгашида муҳокамадан ўтказдим. Аммо Ўзбекистондан керакли расмий ҳужжатлар ололмаганим учун ҳимояни охирига, диссертацияни расмий ёқлаш жараёнигача етказа олмадим. Менинг диссертатсиямга тааллуқли барча расмий ҳужжатлар, Украина Фанлар Академияси Механика Институти тарафидан муҳрланган ва Самарқанд университетига юборилган. Уларнинг кўчирма нусхалари менда сақланмоқда.

Ҳукуматнинг менга нисбатан қўллаган таъқиблари ва ўтказган тазйиқлари ҳақида.

Мен, 1988 йил ноябр ойидан эътиборан “БИРЛИК” халқ ҳаракати сафида муқим турганим ҳақида бироз юқорида сўзладим.

Дарҳақиқат, биз, 1989 йил бошида Ғониев Холиқназар, Муродов Сулаймон, Ражабов Норжигит, Йўляхшиев Алибой – дотсентлар, Самарқанд университети кафедра мудурлари, Борот Намозов – физико-математика фанлари номзоди, университет физика факултети ўқитувчиси, Умурзақов Абдумалик – Самарқанд Меъморчилик ва Қурулиш институти дотсенти, таркибда “БИРЛИК” халқ ҳаракати Самарқанд вилоят ташкилотини тузиш ташаббус гуруҳини ташкил этиб ва 1989 йил сентябр ойида вилоят конференсиясини ўтказдик ва шу билан Ҳаракатнинг вилоят ташкилотини тузган бўлдик.

Ҳукумат, айниқса ана ўша замондан эътиборан, Самарқанд вилояти ва умуман Республика бўйлаб менинг ҳар бир ҳаракатимни, ҳатто ҳар бир қадамимни доимий ва узлуксиз кузатишни бошлади. Кузатиш шакллари турли хил бўларди. Уй телефонини тинглаш, менинг уйимга келиб-кетувчи ҳар қандай бир шахсни кузатиш ва уларни текшириш, шунга ўхшаш бошқа кузатувлар системали доимий шаклда йўлга қўйилди. Ўзимни эса, эрталаб соати бешдан, кечаси уйқуга ётганимча махсус кишилар кузатадиган бўлишди. Баъзан улар мен лексия ўқийдиган аудитория эшиги олдида соатлаб ўтиришардилар. Кўрсатма шунақа бўларди-да, шекилли. Бироқ кечаси мен уйқуда бўлганимда улар нималар билан машғул бўлишларини билолмагандим.

Мен, аслида 1989 йилдан бирмунча бурун Совет ҳукумати учун ишончсиз одам сифатида совет КГБ-си рўйхатига ҳам тушгандим. Ана шу воқеани шу ерда айтиб ўтишни лозим топдим. Мен, 1972 йил феврал ойида фан номзодлигига диссертатсия ёқладим. Ўша замонлар, Тошкент қишлоқ хўжалигини механизатсиялаш ва ирригатсиялаш инженерлари институтида (ТҚХМИИ) ишлаб, Ўзбекистон Фанлар Академияси аспирант-лари  ётоқхонасида яшардим. Менинг ёнимга, Академиянинг Химия Институтида аспирантура муддатини ўтаган Қирғизистонлик Жўлдош исмли бир кишини ҳам жойлаштиришди. Биз, Жўлдош иккимиз, турли хил мавзуда суҳбатлар қилардик. Баъзида суҳбатимиз миллатлар ҳақида ҳам бўларди. Мен доим, ўз дунё қарашимдан келиб чиқиб, Ўрта Осиёнинг русларга мустамлакалигини, зўр бериб Жўлдошга тушунтиришга ҳаракат этардим. Мен уни ҳам мустамлака мамлакатнинг фарзанди, деб қабул қилгандим-да. Аммо мен хато қилган бўлиб чиқдим. Ҳа, Жўлдош компартия аъзоси эди. Жўлдош, бизнинг узундан узоқ суҳбат ва тортишувларимиздан ўзича менга “миллатчи”, деб баҳо берибди. Диссертатсия ёқлаш арафасида, ТҚХМИИдан уч киши, яъни мен ва яна бошқа икки ўқитувчини, чет элда, яъни Жазойирда ишлаш учун рўйхатга олишдилар. Мен, диссертатсия ҳимояси ўтганидан сўнг анча вақт Ўзбекистоннинг Қарши шаҳрида иш сафарида қолдим. Бу вақт ичида КГБ-идан Аспирантлар ётоқхонасига келиб, мен ҳақимда ҳаммадан олдин хонадошим Жўлдошдан сўраб, суруштирибдилар (ким билсин, балки у аввалдан мени кузатишга ёлланган агент бўлгандир). Ундан ташқари, менинг ёнимга кириб туришадиган Андижонлик Нъематжон ва Тошкент вилоятига қарашли Паркент районидан Адаш Юлдошевни (бу йигит мен билан бирга академик Восил Қабулович Қабулов раҳбарлигида аспирантура ўтаётган эди) ҳам “менинг ишим бўйича” сўроқ қилишибдилар. Иш қилиб, роса текширишибдилар. Менинг қирғиз “дўстим”, уларга мени миллатчи, русларга қарши, револютсионер, деб, англатибди. Шундан сўнг, КГБ юқори ташкилотида Жўлдошнинг “фактларига” асосланиб, менга “миллатчи, давлатга ишончсиз киши” тамғаси босилиб, “ҳукм” чиқарилиб ҳужжатлаштириб қўйишибдилар. Мен бундан мутлақо хабарсиз эдим, албатта.

Мен Қаршидан келганимдан сўнг бир қанча замон ўтгач, Нъематжон озгина масаланинг учини чиқариб, КГБ ходими уни сўроқ қилгани ва мен ҳақимда ундан сўрашганини, айтди. Адаш ва Жўлдошлар эса, индашмадилар. Ҳай-наҳай, улар КГБ-дан ийманишган, аслида қўрқишган бўлсалар керак. Бу орада Институтда Жазойирга кетадиган у икки шеригим чақирилиб, франсуз тилини ўрганиш машғулотларига қатнаша бошлашдилар, мени тил ўрганиш ўқишига чақиришмади. Мен эса, бу ҳолга эътибор ҳам бермадим. Тўғрисини, айтганда, у маҳаллар бу ишнинг аҳамиятига унча тушуниб ҳам етмагандим.

1972 йил сентябридан, академик В.Қ.Қабуловнинг тавсияси билан мени Самарқанд университети Ҳисоблаш Марказига мудур этиб ўтказишдилар. Самарқанд Университетида ишлаб юргандим, вақт ҳам йилнинг октябри ёки ноябри(1972 йил) эди, шекилли мени Ўзбекистон Олий таълим вазирлигига чақиришди, у ердан КГБ-ининг Тошкентдаги идорасига олиб кетишиб, роса “қайта тарбиялашди”. Уларнинг айтишича, “мен Восил Қабулович Қабуловнинг шогирди бўлганим учун афв этилмоқдаман. Аммо бундан буён, оғзимга эҳтиёт бўлмоғим лозим, Жўлдошга сўзлаган фикрлардан йироқ бўлишга мажбур”, эмишман.

Ана шундагина, мен нима учун шерекларим билан франсуз тилини ўрганиш дарсларига чақирилмаганимни тушуниб этдим. Мен билан “суҳбат” ўтказган КГБ ходими(унинг исми Мўминов эди, менимча) Жўлдош билан учрашганини тан олди. Билмадим, балки у Жўлдошбой, суҳбатларимизни яширин ёзиб ҳам олгандир, касеталарни КГБ-га топширгандир. У тарихий касеталар мавжуд бўлсалар, балки ҳозир ҳам КГБ архивида сақланаётгандир.

Шунинг учун ҳам улар мен “Бирлик”ка кирганим ҳамон мени алоҳида назаротга олишдилар ва жиддий кузата бошладилар. Бу таъқиб, совет давридан бошланган таъқиб бўлиб, ҳукумат назаридан ўзгача фикрлаганим учун менга нисбатан ҳаётимда қўлланилган биринчи тазйиқ ҳам бўлиб ҳисобланар эди.

Иккинчидан, менинг “Бирлик”даги халқчил фаолиятим учун менга нисбатан иш ерида бир қатор маъмурий чоралар, қўллашдилар:

а) 1990 йили Ўзбекистон Олий Советига депутатликка номзодим кўрсатилишига бағишлаб ўтказиладиган мажлислар, атайлаб мавжуд қонунларни паймол этиш йўли билан бузилди. Ҳатто сайловчиларни номзод кўрсатиш мажлисларига келтирмаслик учун тартибни сақлаш давлат органи-милитсиядан ноқонуний фойдаланишди, яъни милитсия сайловчиларни менинг номзодим депутатликка кўрсатиладиган мажлисда қатнашсалар, уларни жавобгарликка тортиш чоралари қўллашларини айтиб, қўрқитишдилар. Масалан, Ургут район Жумабозор қишлоғида воқеа айнан шундай бўлганди.

б)1991 йили сиёсий қарашларимга кўра мени кафедра мудурлиги вазифасидан четлаштиришиб, маъмурий чора қўллашди. 1993 йили эса, Университет Ректори мен билан иш контракти тузмади. Бу билан мен, 1993 йил июл ойидан эътиборан автоматик ишдан ҳайдалдим, шу билан яшаш, тирикчилик манбаидан маҳрум этилдим. Бу эса, аввал Совет Давлатининг, 1991 августидан кейин эса, Ўзбекистон давлатининг мавжуд қонунларига мутлақо зид чора эди.

в) 1989-1993 йиллари, айниқса, 1991-1993 йилларда менинг ҳар қандай ҳаракатим икки КГБ ходимлари томонидан доимий, узлуксиз кечаю-кундуз кузатиладиган бўлинди. 1993 йилдан бошлаб кечалари ҳам мен яшайдиган уй атрофида енгил машиналарда КГБ ходимлари қоровулда турадиган бўлишди. 1993 йил январ-май ойлари давомида мен ҳеч қандай суд ҳукмисиз уй қамоғида қолдим, десам айни ҳақиқат бўлади. Бу ҳолнинг сабабини ўша замонларда Самарқанд шаҳар ва вилоят прокуратураси менга айтишмади, айта олмади, аммо улар (шаҳар милитсияси ва шаҳар прокуратураси) мени уй ва иш жойим-Университетдан ташқари ҳеч бир ерга юргизмай қўйишди. Ҳатто, бу беш ой ичида қариндошларимда таъзия бўлганди, шаҳар прокуратурасидан ижозат олмасдан, таъзияга бориш учун ҳам шаҳардан чиқиш имкони бўлмади. Оқибатда, қанча югур-югурлар, телефонлар ёрдамида шахсан шаҳар прокурори масъулияти остида Самарқанд шаҳар, Темирйўл район Милитсия бўлими ташкил этган махсус милитсия машинасида, ёнимда бир милитсионер формасида ўтирган киши билан биргаликда таъзияга бориб келиш мумкин бўлганди.

г) 1989-1993 йил давомида Самарқанд шаҳар ва вилоят Милитсия бўлимига, шаҳар Темирйўл район милитсия бўлимига, шаҳар ва вилоят прокуратураси бўлимларига, вилоят КГБ бўлими ходимлари ва унинг бошлиғи олдига хилма-хил баҳоналар билан чақирилиб ва сўроқ қилиниб турдим. Бошда, улар чақирса бўлди, уларнинг ҳузурига бораверардим. Бизнинг бошқа аъзоларимиз ҳам шундай қилишардилар. 1991 йилдан эътиборан, биз улардан бизни махсус чақирув қоғози(повестка) билан чақиришларини талаб қила бошладик. Улар ҳам энди бизни махсус чақирув қоғози ила чақиришадиган бўлишди. Ўшандай қоғозлар (повесткалар), 1994 йилда Руссияда сиёсий қочоқ эканлигимни исбот қилиб, қочоқлик гувоҳномаси олишимда менга ёрдам берди.

Бу саналганлар ҳукумат томонидан менга кўрсатилган таъқиб ва тазйиқларнинг энг катталари бўлиб, бундан ташқари жуда кўп, асабга тегувчи қатор қилиқ-қилмишлар қилишганларки, уларнинг барчасини санайверсанггиз, у тугамайди. Ўша асаб бузар ҳолатлардан яна бирини, бу ерда келтириб ўтаман. Масалан, вилоят КГБ бўлими, вилоят ва шаҳар прокуратураси, вилоят Милитсия бўлими тинмасдан сўроқлар қилишиб, уёқдан-буёққа судрашиб юрушсалар-да, негадир, фақат шаҳар Темирйўл район Милитсия бўлими бошлиғи менга бир неча марталаб, “Газетада ёзма шаклда сиёсатдан четлашдим, деб, эълон этинг, сиз ҳам тинч бўласиз, биз ҳам тинч бўламиз”, деб таклиф қиларди. Район милитсия бошлиғи бундай таклифларини “юқорининг” кўрсатмаси билан амалга ошираётгани аниқ эди, албатта. Ҳозирлар балки, ўша милитсия бошлиғининг “маслаҳати”га қулоқ солсам маъқул бўлармиди, деб қоламан, баъзан. Аммо болаларим, “Йўқ, дада сиз ундай қила олмасдингиз”, дейишади. Балки болаларим ҳақдир.

Ниҳоят 1993 йил охирида Ўзбекистондан чиқиб кетиш имкони туғилди (бу имконият ҳам ҳукумат тарафидан махсус туғдрилганди) ва тезда чиқиб кетдим. Шундан буён муҳожирликда яшамоқдаман. Аммо Ўзбекистондан чиқиш имконининг туғилиши ҳам бир узун ҳикоя. Уни бу ерда келтирмайман. Бошқа бир ўрни келганда у ҳақда ҳам ёзарман, иншооллоҳ.

Муҳожирликнинг менга оид тафсилотлари.

 Ўзбекистонни тарк этиш. 

Юқорироқда ҳам эслатилганидек. тахминан 1993 йил май ойларида Ўзбекистон олий ўқув юртларида ишлаш контракт асосида ташкил этиш жорий қилинди. Бу эса, 1992 йили талабалар фаоллиги битирилгандан сўнг навбатдаги ноқонуний бир тадбир бўлиб, мамлакат илғор(прогрессив) фикрли зиёлиларини ҳам ҳукуматга тўла бўйсунтирмоқ мақсадида амалга оширилган навбатдаги бир чора эди. Мулк хусусий бўлмаган ёки мулк хусусийлаштирилмаган бирор иш ерида контракт системаси жорий этиш иқтисодий нуқтаи назардан ҳам, ҳуқуқий жиҳатдан ҳам қонун бузарлик, инсон ҳақ-ҳуқуқларини қўпол равишда поймол қилишдан иборат бўлади. Аммо бизнинг зиёлиларимиз бу қонун бузарлик, безориликни ўз вақтида (балки ҳозир ҳам ўшандайдир) тушунмадилар. Хуллас, Самарқанд университетида иш контракти тузиш компанияси 1993 йил июн ойида ўтказилди. Университет ректори мен билан иш контракти тузмади. Аммо ўша замон меҳнат қонунларига кўра мен ўқув йили охиригача ишлаш ва йиллик таътил олиш ҳақига эга эдим. Мен бу ҳуқуқимдан фойдаландим. Таътил вақтида эса, яъни 1993 йилнинг июл-август ойлари давомида Университет ректори профессор Толиб Мусаевич Мўминов билан янги ўқув йилидан бошлаб, яъни 1993 йил сентябидан эътиборан мени Ўзбекистондан ташқарига илмий сафарга (командировкага) юборишини келишиш мумкин бўлди. Т.М. Мўминов бу ерда “жасорат” кўрсатди, шекилли (яна ҳам билмадим, валлоҳи аълам). Чунки университет илмий ишлар бўйича ректор ўринбосори Исроил Ибрагимович Жуманов мени илмий сафарга юборишга қаттиқ қарши бўлишига (эҳтимол бу ҳам юқорининг  кўрсатмасидир) қарамасдан у менга сафар ҳужжатлари расмийлаштиришга буйруқ берганди. Ҳар ҳолда бу ерда ректорнинг ҳам ўз ҳисоби бор эди. Унга биринчидан, ҳукумат тарафидан мени университетдан четлаштириш вазифаси қўйилганди, албатта. Бошқа тарафдан мен ҳам университет олдида гуноҳсиз, ҳатто унинг обрўли ўқитувчиларидан бири қаторида турардим. Менинг университетдан “ҳайдалишим” талабалар орасида қандай жонланиш келтириб чиқариши ҳам ҳеч кимга аниқ эмасди. Лекин буни Университет раҳбарияти ва вилоят ҳукумати ҳамиша ҳисобда тути-шарди. Бундай бир вазиятда замонасининг олими, профессор номи бўлган бир зиёли киши учун мени шунақасига ҳеч бир асоссиз ишдан ҳайдаб юбориш унча оддий иш эмасди. Шу сабабдан Т.М. Мўминовга ҳам бирорта муроса йўлини топиш жуда зарур бўлаётган эди. Бу мени илмий сафарга йўллаш эса, ўша йўлнинг бир, балки энг қўлайи ҳисобланарди. Чунки бу йўлга мен ҳам ўз хоҳишим билан рози бўлмоқда эдим. Ректор эса, мени Университетдан, ҳатто Ўбекистондан чиқариб юбораётган эди, ахир. Шу билан у “Йўляхшиев проблемасидан”, ҳеч бўлмаганда вақтинча қутулмоқда эди.

Шундай қилиб, мен 1993-1994 ўқув йилидан бошлаб Самарқанд университетида (Ўзбекистонда) бир соат ҳам ишламадим. Ўқув йилининг бошида илмий сафарга ҳужжатлар тўғрилаш билан банд бўлиб, бир-икки ой вақт Самарқандда юрган бўлсам-да, бирор марта дарс ўқитиш учун синфга кирмадим. Ҳужжатларни расмийлаштирган ҳамон Ватанни тарк этдим. Бу кетишим, ҳижрат эканлигини, Ўзбекистонда Каримов режими битмаса, энди Ватанга қайтмаслигимни фақат бир кишига билдирдим, холос. У, катта қизимнинг хўжаси, куёвим Муҳсин Хайитович Абдуалимов эди.

 Украинада кечирган ҳаётим ҳақида (1993 йил сўнгги ва 1994 йил биринчи ярими).

1993 йил декабр ойида Киев шаҳрига, Украина Фанлар Академияси (Ук. ФА) Механика Институтига илмий сафарга келдим. Бу шаҳарда 1994 йил июнгача қолдим. Бу ерда Самарқанд Университети томонидан белгиланган иш режамни тўла бажардим, яъни физико-математика фанлари доктори илмий даражаси олиш учун диссертасия ёзиб тугатдим. Ук. ФА Механика Институти Катта Илмий Кенгашида доклад қилиб, уни ҳи-мояга топширдим. Ўзбекистондан, яъни Самарқанд университетидан лозим бўлган бир неча расмий ҳужжатлар (иш еридан харатеристика, факултет ва кафедрадан бир-иккита арзимас қоғозлар ва ҳ.к.) берилмагани учун формал ҳимоя ўтказилмай қолдирилди.

Украинада, Украина Фанлар Академияси ётоқхонасида, Киев шаҳри Доброхотова кўчасида расмий қайд бўлган ҳолда тўла олти ой яшадим.  Ҳатто олти ойга ётоқхонага мени вақтинча расмийлаштиришди(прописка қилишди).

Ўтган бу беш-олти ой давомида илмий текшириш ишларидан ташқари битта сиёсатга оид мақола ҳам ёздим. У “Ўзбекистон нимага суянмоғи лозим”, деган мавзуда бўлиб, мафкурага (идеологияга) бағишланганди.

Киевда олти ойдан зиёдроқ вақт қолар эканман, у ердан Туркияга кетишга бир қанча марта уриниб кўрдим. Аммо чет элга чиқадиган паспортим бўлмаганлиги сабабли, унинг уддасидан чиқа олмадим. Алданиб қолишдан қўрқиб, паспорт олишда норасмий йўллардан фойдаланмадим.

1994 йил июн ойи ҳам тугаб, иш таътиллари ҳам бошланиб қолди. Аммо менинг илмий сафарим муддади август ойида битмоғи лозим эди. Шунинг учун энди мен августгача бекор қолаётгандим. Ниҳоят, Москвадаги “БИРЛИК”чилар (бу замон, Ёдгар Обид, Мадамин Нарзиқулов, Ҳазратқул Худойберди ва Маҳмуд Инақовлар Москвага келиб олишганди) Туркияга кетишга ёрдам беришни ваъда қилишиб, мени Москвага чақириб қолишди. Шу чақириқ сабаб, Аллоҳ оқ йўл берсин, деб Киевдан Москвага қайтдим.

 Москва ҳаётимнинг бошланғич уч ойи ҳақида.

Мен, шахсан Ёдгор Обиднинг таклифи билан 1994 йил 26 июнда Киевдан Москвага келдим. Унинг тасдиқлашича, бу таклифга, ўша замонларда Москвада ўтирган Мадамин Нарзиқулов, Истанбулдаги  Аб. Пўлатов ҳам рози бўлишганлар. Аммо бироз кейинроқ маълум бўлдики, М. Нарзиқулов менга нисбатан бутунлай бошқа режаларни кўзда тутган экан.

Мен Киевдан Москвага келганимда, Ё. Обиднинг Москвадаги ижора уйида Ё. Обид ва М. Нарзиқуловлар мени кутиб олишди. Улар, мен ҳали ўтириб улгурмасимдан менинг дарҳол Грознийга (Чеченистон Пайтахти, ҳали у ерда уруш бошланмаганди) кетишим ва у ерда менга ёрдам беришлари лозимлигини, паспорт ва билетлар, ҳаммаси ҳозир бўлажагини, барча зарурий ёрдам этилажагини айтишди. “Грознийда Юсуф исмли йигитимиз бор, у сизга барча ёрдамни ташкил этади”, дейишди. Мен ўша замонлар Юсуф ким, у қаердан пайдо бўлган, билмасдим. Айни замонда бу менинг икки “дўстимдан” унинг кимлигини чуқур суруштириб ҳам ўтирмадим. Юсуф, деганлари, Рўзимурадов Юсуф, “Эрк” партияси аъзоси ҳисобланиб, шубҳали бир зотлиги менга бирмунча вақт сўнг маълум бўлди. Шундай қилиб, мен эртаси куниёқ, яъни 27 июнда Грознийга 29-да жўнайдиган билет олдим. Билетхонадан тўғри Нарзиқулов олдига бордим ва унга билетни кўрсатдим. У одам эса, Грознийга жўнаш кунига алоҳида эътибор қилиб, “бугун ё эртагаёқ олмабсиз-да”, деди. “Сизлар билан бироз дийдорлашайлик, дедимда”, – дедим мен, мутлақо унинг мақсадига эътибор бермай. Кейинроқ маълум бўлдики, бу эътироз ҳам “коса, коса тагида ним коса”, қабилида билдирилган экан. Шу куни кечаси, Мюнхендан Анвар Усмонов Москвага Ё. Обиднинг уйига телефон қилиб, менинг Истанбулга келишим ҳозирча мақсадга мувофиқ эмас, чунки И. Каримов Туркияга келиб кетгандан сўнг, бу ерда аҳвол бирмунча ўзгарди. Шунинг учун, “Раис”, яъни Аб. Пўлатов Йўляхшиевнинг, Истанбулга келишини қолдириш ва барча ҳужжатларни Шветсияга кетишга ҳозирлаш керак, демоқда”, деб хабар қилди. Бу хабардан сўнг, биз Ё. Обид иккимиз, дарҳол эртасигаёқ, яъни 28 июн куниёқ билетни қайта топширишга қарор қилдик.

Эрталаб (1994 йил 28 июн), мен билет топширишга, Ё. Обид ўз иши билан шаҳарга чиқиб кетдик. Билетимни топшириб, Марказий Осиё инсон ҳуқиуқларини ҳимоя этиш гуруҳи иш ери, Москва шаҳар, Волгаградский кўчасига, М. Нарзиқулов ўтирадиган ишхонага бордим. У ерда М. Нарзиқулов (раҳматли) бир ўзи ўтирган экан. Мен воқеани у кишига сўзладим. Чунки ўша замонлар мен уни кўнгулдан, сафдош, партиядош, ғоядош дўст ҳисоблардим. Шунинг учун унга воқеани тўла очиқ сўзлашга ҳаракат қилдим. Ҳақиқатдан ҳам у одамга (умуман “БИРЛИК”чиларнинг ҳаммасига) муносабатим ҳар доим шунақа дўстона эди. У замонлар уларнинг (Бирликчиларнинг) ҳеч бирига бирор хил шубҳа билан боқмасдим. Ҳатто бирор хил терс гумон хаёлимга келиши мумкин эмасди. Менда “БИРЛИК”чига алоҳида ҳурмат, эътибор бор эди. Мен сўзларимни тугатар-тугатмас М .Нарзиқулов ўзидан, яъни ҳушидан кетиб қолаёзди. Беш-ўн дақиқа нима деярини билмай, ҳушсиз, бақрайб ўтиргандан сўнг, хаёли бироз жойига келиб, ўзини ўнглаб “ўзинггиз нима дейсиз, ўзинггиз қандай қарайсиз, бу масалага”, дея олди. Мен дарҳол унинг аҳволини, нима учун бундай ҳолга тушиш сабабини дурустроқ англай олмай, ярим ҳазил, ярим чин “партия нима деса, шуни қиламизда”, дедим. “Нега, ихтиёр ўзинггизда-да, сиз нима десанггиз шу бўлади-да”, деб қўшимча қилди, у. “Кўрамизда”, дедим-у, қўйдим, мен. Ундан сўнг кимдир келдими, нимадир бўлиб, диалогимиз тўхтаб қолди. Шу билан орадан бир қанча вақт ўтиб кетди, биз менинг кетиш ва кетмаслигим масаласига қайтмадик. Раис(ўша замонлар Москвадаги “Бирлик”чи аталмишлар Аб. Пўлатовни шундай аташардилар) айтган вазифаларни бажаришга киришдик. Ҳар ҳолда мен шундай, деб ўйлай бошладим. Аммо Грознийга бориш билетини топшириб келиб, “мен Туркияга эмас, Шветсияга кетишим керак, экан”, деб сўзлаганимда М. Нарзиқуловнинг хуши учиб, саросимага тушиб қолган ҳолатни ҳеч кўз олдимдан кетгаза олмасдим. Калламда доим “нега шундай бўлди, нима учун у одам бундай хушини йўқотиб қўйди”, деган савол, кезаверарди. Баъзан ўзимча хулоса қилиб, “ҳа, демак бу Шветсияси жуда ҳам гўзал ва бой бир мамлакат эканда. “Бу одам(Нарзиқулов)нинг бахиллиги бор экан, у бахиллик қилаяпти. Менинг Шветсия сингари гўзал ва бой мамлакатга кетишимни кўролмаяпти-да”, деб қўярдим ўзим, ўзимга. Бу воқеадан сўнг унинг “билетни 27 ёки 28-га олмабсизда”, деган эътирози ҳам тез-тез хаёлимга тушадиган бўлиб қолди.

Энди мен Шветсияга кетмоғим, яъни у мамлакатдан бошпона олмоғим учун ҳаракат қилишим керак бўлди. Бунинг учун эса, тартиб бўйича БМТ “Қочоқлар билан ишлаш Бошқармаси Олий комиссарияти”нинг Руссия бўлимига мурожаат қилмоғим лозим дейишди. БМТнинг қоидаси бўйича Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлигига (МДҲ) кирувчи давлатлардан келган қочоқлар энг аввал Руссия қочоқлар билан ишлаш комитетига (Мигратсионная служба-Мигратсион хизмат) бош урмоқлари зарур экан. Агар Руссия МДҲ-дан келган у ёки бу қочоқни қабул этмагани ҳолда, у қочоқ билан БМТ комиссарияти шуғулланар экан. Шундай қилиб, менинг олдимда Руссия қочоқлар билан ишлаш комитетига мурожаат қилиш масаласи пайдо бўлди. Демак, мен биринчи навбатда Руссия Мигратсион хизмат комитетига бош урушим ва у ердан Руссия қочоқ сифатида мени қабул қилиши ёки қабул қила олмаслиги ҳақида қарор олишим керак бўлди. Бундай қарор эса, М. Нарзиқуловнинг папкасида тайёр турибди. Чунки улар, Москвада уралашиб юрган тўрт-бештаси умумий рўйхат(исми фамилиялар рўйхати очиқ) билан Руссия Мигратсион хизматига мурожаат қилишган ва уларни, яъни Ўзбекистондан келган “қочоқларни” Руссия қабул қилмайди, дейилган қарорни, Руссия тарафидан салбий жавобни олишган. Менга ўша тайёр қарордан битта ксерио нусха бўлса бас, иш битади. Шу ксерио нусха билан БМТ Комиссариятига бораман, улар менинг масалам билан шуғуллана бошлашадилар. Ўша замонлар Шветсия МДҲ давлатларидан келган (жумладан Ўзбекистондан ҳам) қочоқларни бир мунча яхши, яъни унча-мунча савол жавобсиз қабул этмоқда эди. Шу компанияга мени ҳам қўшиб юборишлари мумкин эди, албатта. Шу билан бўлдийди, тамом, масала ҳал бўларди, қўярди. Йўқ, бу иш ундай жўн битмади. Чунки ишнинг бундай жўн битишини М. Нарзиқулов истамади. Папкада турган тайёр қарордан бир нусха (ксерикисда ярим дақиқалик иш) кўчирма олиш мумкин бўлмади. М.Нарзиқулов шундай кўзини лўқ ёшга тўлдириб, ундай қарор йўқ, Руссия Мигратсион хизматидан уни олган эдиг-у, аммо ҳозир йўқ, йўқолиб қолибди, деб туриб олди. Натижада, ишни бошидан бошлашга тўғри келди. Яъни бунинг учун аввал Руссия Президенти қошидаги “Инсон ҳуқуқларини ҳимоя этиш комитетига” хат ёзиб, хат уларнинг резолютсияси билан “Мигратсион хизмат комитети”га ўтказилмоғи лозим бўлди. Ана шундан сўнггина комитетда қарор қабул қилинар экан. Бу иш ҳам бажариладиган масала, албатта. Лекин бу орада бўладиган бюрократик маш-машалар қанчалар вақтни олади ва асабни ейди. Билмадим, нима учун М. Нарзиқулов ана шунақа, кўп вақт талаб, асаб бузувчи узоқ йўлни танлади. Чамамда, унинг ҳисобича нима бўлса бўлсин, иш қилиб мени йўлдан уруши, мени Шветсияга кетишдан воз кечтириши жуда зарурий ишлардан бири эди. Бунинг учун эса, вақт лозим бўлаётганди, шекилли. Аммо менга бу мутлақо тушунарли эмасди, чунки менда аслида Ватандан ташқари ҳеч бир ерга кетиш истаги йўқ эди, ахир. Мен, Ўзбекистоннинг ичида, жуда бўлмаганда Руссия ёки Туркияда туриб сиёсий кураш олиб бориш тарафдорларидан бири эдим ва бу учун қўлимдан нима келса, уни бажаришга ҳаракат қилдим. Менинг фикримча, Ватан учун, Ўзбекистон учун зарур бўлган самарали сиёсий ҳаракат Ўзбекистоннинг ичида, ҳеч бўлмаса унга яқин ўлкаларда унумли бўлиши мумкин эди. Мен бу фикрда ҳамон муқимдирман. Чунки бу фикрга ҳеч қандай алтернатива йўқдир. Шунга қарамасдан, ҳозирча олдимизда масала (проблема) чиқди, уни ҳал этмоғимиз ва иложи борича уни тезроқ бир ёқли этишимиз зарур эди. М. Нарзиқуловга эса, бутунлай бошқа масала, бошқа проблема аҳамиятли эди, ҳар ҳолда. У киши бутунлай ўзгача планни, ўзгача мақсадни амалга оширмоқчи эдилар, шекилли. Балки у, раҳматли И. Каримов ювундихўрларининг (Ўзбекистон хавфсизлик комитети) кўрсатмасига амал қилаётганди. Ўша 1994 йил июл ойидаги менинг Шветсияга кетиш ҳужжатларимни тайёрлаш жараёнидаги М. Нарзиқуловнинг менга боғли проблемаси, унинг мақсади нима эди, улар барчаси энг аввал унинг ўзига маълум, албатта. Мен фақат мулоҳазалар қиламан, шубҳа ва эҳтимолларни, тахминларни сўзлай оламан, холос. Уни, ер яширди, бу Аллоҳнинг тақдири. Унинг менинг шахсимга оид проблемалари ва мақсадларининг бир қисми ўзи билан кўмилиб кетди. Бошқа қисми эса (шубҳаларим ноўрин бўлса Аллоҳ мени кечирсин), Ўзбекистон хавфсизлик бошқармасида сақланаётган бўлса ажаб эмас. Бу дунёда қолган маълумотлар, оқибат жамиятга ошкор бўлади, иншоолоҳ.

Шундай қилиб, 28.06.94-да бошланган ва ярим дақиқада битажак иш, нақ бир ой чўзилди, аммо бу муддат ичида мутлақо ҳеч нарса қилиб бўлмади, ҳеч нарса битмади. Бу ўтган бир ой давомида ҳар икки-уч кунда М. Нарзиқуловдан, “Мадамин ака (унга ҳам “ака”, деб мурожаат қилардим) ишлар нима бўлди “, деб сўраб қўярдим. Менинг “Мадамин акам”, ҳали у бўлди, ҳали бу бўлди, унга телефон қилдим, сафарга кетибди, бунга қўнғироқ қилдим дам олишда экан деб мени овутиб қўяверарди. Июлнинг 25-ларидан ўтганидан сўнг менинг сўроқларимда бироз асабийлик пайдо бўла бошлади. Чунки энди мен М. Нарзиқуловнинг найранггини жиндак англаб, унинг ниятини сеза бошладим. У ҳам мендаги бу ўзгаришни тушуниб, менга Руссия Президенти қошидаги “Инсон ҳуқуқларини ҳимоя этиш комиссияси” раиси ўринбосари Арутюновнинг иш ери телефонини беришга мажбур бўлди. Мен дарҳол Арутюновга телефон қилдим. Бутун проблемалар бир марта телефон қилиш билан ҳал бўди, қўйди. Биринчидан, Арутютинов, дарҳол ўзининг уй, иш, ҳатто дала ҳавлиси телефонини ҳам менга берди, ходимларининг бири билан телефонда таништирди. Бунгача, бир ойдан кўп вақт ўтиб кетди, аммо бу Нарзиқулов, деганларидан ҳеч кимнинг, ҳатто ҳаммага очиқ телефон-ларни ҳам олиб бўлмади. Бундан олдин ҳам бир-икки дафа, “Мадамин, ака балки керакли одамларга мен ўзим телефон қиларман”, десам-да, у ҳеч бир телефонга яқинлаштирмасди. Мен эса, бир томондан, ўзбошимчалик қилмайин, бу одам шу ерда ўтирибди, у ёки бу зарур одамларни танийди, ҳар ҳолда унинг бу ерда ўтириши “БИРЛИК” номидан, деб тушуниб, унинг ўзидан натижа кутардим. У эса, ишларни пайсалга солгандан, пайсалга соларди. Мана Арутюнов бирданига қатор телефонларни бериб ташлади. Унинг ҳеч бир хавфи йўқ экан, бу телефонлар менда бўлса ҳам бўларкан, шу билан оламга ўт тушмас экан ёки учинчи жаҳон уруши ҳам бошланиб кетмаскан. Шу ишни июлнинг бошида, ойнинг биринчи ҳафтасида, иккинчи ҳафтасида қилиш мумкин эмасмиди? Ҳа, ният тўғри бўлганда, мумкин эди. Аммо буни Нарзиқулов истамасди. Чунки бу одамда ният бузуқ, мақсад бошқа эди. Энди эса, ҳеч бўлмаса Арутюновнинг иш телефонини беришдан бошқа илож унда қолмаганди. Чунки энди, иш атайлаб пайсалга солинаётгани, бу ерда қандайдир нохолис мақсад борлиги билиниб қоладиган бўлди. Шундан сўнггина фақат бир кишининг телефони, у ҳам бўлса иш телефони берилди. Руссия Президенти қошидаги “Инсон ҳуқуқларини ҳимоя этиш комиссияси” бутун дунёга очиқ бир ташкилот. Бу ташкилотдан битта телефон номерини айтиш бир “тоғга” тоннел қазиш эмас, ахир. Ундан ташқари, Руссиядаги икир-чикирлардан бехабар мендай бир одамнинг бирор ишнинг уддасидан чиққанимга қадар қанча сув оқади. Бу орада яна бир гап бўлар, деб, фикрлаган Нарзиқулов менга Арутюновнинг фақат иш телефонини “марҳамат”, қилди, холос. Аммо ана шу умумга маълум телефон менинг қўлимга тушиши ҳамон, Аллоҳга шукрки, менинг ишим юришиб кетди. М. Нарзиқулов эса, айнан ана шуни истамаганди. Нима қилсин, бечора, қанча тиришмасин вазиятга қарши туриб бўлмади. Пардани жиндак очишга мажбур бўлди. Менга ана шунинг ўзи етарли эди. Энди эса, ҳатто матнини М. Нарзиқулов тайёрлаши лозим бўлган хат ҳам Арутюнов ходимлари тарафидан ёзиладиган бўлди. Бизга фақат уни Арутюнов каби-нетидан бориб олиш ва “Мигратсион хизмат” идорасига шахсан топшириш қолди. Аммо улар хатни ўзлари почта орқали ҳам юборишлари мумкин эди, албатта. У ҳолда вақтдан анча ютқазиш бўларди. Шунинг учун ўша хатни ўзим “Мигратсион хизмат” идорасига олиб боришимни Арутюновнинг ходимларига телефонда айтдим. Аммо бу орада икки дам олиш куни бор эди. Бу дам олиш кунлари тугаганча мен бироз хасталаниб қолдим. 1978 йилдан буён мени ош қозон яраси хасталиги вақт-вақт, айниқса баҳор ва куз ойлари безовта қиларди. Оғриқ бошланган замонда жуда роҳатсиз бўлардим. Бу сафар ҳам шундай бўлди. Уйда, уч кун ўзимни, ўзим даволашга ҳаракат қилиб кўрдим, аммо бўлмади. Ниҳоят, “Тиббий тез ёрдам” хизмати орқали касалхонага кетишга тўғри келди. 31 июлдан то 22 августга қадар касалхонада ётиб даволанишга мажбур бўлдим. Шу сабаб, бу замон ичида ҳужжатлар билан шуғллана олмадим.

Қаранг, энди ана шу, мен касалхонада қолган вақт, қарийб бир ой ичида менинг “партиядош”, “ғоядош” оғайниларим бояги Арутюнов идорасидан хатни олиб, “Мигратсион хизмати” идорасига беришга вақт топа олишмадилар. Ҳатто Арутюновга телефонда менинг касалхонага тушиб қолганимни билдиришиб, менга тегишли хатни почта орқали “Мигратсион хизмати”га жўнатиб қўйишларини сўрашсалар етарли бўларди. Уни ҳам қилишмади. Нима учун бундай бўлди? Менга бундай муносабатнинг сабаби нимада ёки кимда? Яна бир ҳолатга назар солинг, мен касалхонага тушганимга қадар Ё.Обид билан бирга унинг ижора уйида тураётган эдим. Ҳозир эса, мен ҳали касалхонада эканлигимда у бошқа ерга кўчиб кетди. Адрес қолдирмади, менинг оз бўлса-да у-бу нарсаларим, китобларим, кийим-кечакларимни бировнинг уйида шундай очилган, сочилган ҳолда қолдириб кетди. Буниси, энди, сиёсий ҳамкорлар орасидаги муносабат тугул, ҳатто оддий инсоний муносабатнинг ҳам ўта пастлигидан дарак. Касалхонадан чиққанимдан сўнг Ё. Обидни топиб бўлмади. Оқибатда, унинг эски ижора уйидан нарсаларимни олиш учун ҳам мен қанчалар сарсон бўлдим. Бу ерда бутун қусур, М. Нарзиқуловда эди, деб биламан. Нима гап чиққан бўлса, ундан чиққан. Кишилар орасига ғулғула солиш, уларнинг иноқлигини бузиш усталаридан эди, у бечора. Чунки Ё. Обид, яхшигина шоир бўлишига қарамай, бир кайфий ва бутунлай куфрга ботиб, изчил фикрга эга бўлмаган киши бўлиб қолганди. Аммо, у ҳали (1995-дан бошлаб Ё.Обид ҳам Нарзиқуловдан четлашди) унга бироз қулоқ осарди. Ё. Обид ва Нарзиқулов ўзаро яқинлигида ҳам бир хунук сабаб бор эди. У сабаб шунчалр хунук пасткашликдан иборат эдики, уни сўзлашга тил ҳам бормайди. Умуман, бу ерда масаланинг бир томонини тушуниш унча мураккаб эмас. Яъни, М. Нарзиқулов очиқчасига менинг Шветсияга кетишимга қарши ва у менинг ҳужжатларим тўғри бўлмаслиги учун қўлидан нима келса ўшани қилишга ҳаракат этмоқда. Лекин Ё .Обидни мутлақо тушуна олмасдим, у вақтлар. Аммо кейинроқ бу муносабатнинг сабаблари бирмунча айдинлашди. Улар ҳақида Ё. Обид ва М. Нарзиқуловга бағишланган махсус мақолада тўлароқ ёзаман. Яна савол, саволлар, нега, ахир? Шу онга қадар, яъни мен касалхонага тушганимга қадар, биз дўст эдик, партиядош, ғоядош эдик-ку! Бундан атиги икки ой мақаддам мени Киевдан улар Москвага таклиф этишгандилар-ку? Борди-ю, масала менинг Шветсияга кетишимда бўлиб, бу кетишнинг умумий ишимизга зарар келтирадиган бирор ери бўлса, нега у ҳақда очиқ сўзламайдилар? Аксинча, фақат зимдан, жосуслар сингари иш тутадилар, менга тегишли ишни нуқул бузишга уринадилар. Аслида, кўпроқ Нарзиқулов шундай қиларди. Ё. Обид эса, мен касалхонадан чиққанимдан сўнг нуқул мендан узоқда бўлишга интиладиган бўлиб қолди. Билмадим, нима бўлди, нима учун бундай бўлиб қолди? Менинг Шветсияга кетишимми ёки бошқа бирор яна жиддийроқ сабаб ҳам борми, бу ерда? Нега бу Нарзиқулов мен билан беш-ўн минут очиқчасига маслаҳатлашишга, суҳбатлашишга вақт топмайди? Нега бир кунда, узоғи билан бир ҳафтада битадиган ишни уч ойда ҳам битирмасликка ҳаракат қилади? Дарҳақиқат, касалхонадан чиққанимдан сўнгра Руссия Президенти қошидаги “Комиссия”га ва “Мигратсион хизмати”га боғли ишларни деярли ўн кун ичида битирдим. Руссия “Мигратсион хизмати комитети”дан олинган гувоҳномада 31.10.94 й. берилди, деган муҳр турибди. 22.08.94-да касалхона-дан чиқдим, октябрнинг сўнггида ҳужжатни қўлимга олдим. Аммо мен у ҳужжатни сентябрдаёқ олардим. Уни олишни мен ўзим пайсалга солдим. Бироз вақт иккиланиб юрдим. Чунки Ватанга қайтсаммикан, деган фикрдан ҳам тўла қутула олганимча йўқ эди. Шунинг учун Москвада яшаб турган еримдан маълумотномани(справкани) “Мигратсион хизмати комитети”га топширмай бирмунча вақт ўтказдим.

Кўринаяптики, масалани фақат Нарзиқуловнинг бахиллиги, яъни менинг Шветсияга кетишимни кўра олмаслиги билан тушунтириш етарли эмас. Бу ерда ундан чуқурроқ бошқа бир масала борга ўхшайди. Айтганимдек, улар барчаси раҳматли Нарзиқулов виждонига ҳавола. Аммо Нарзиқуловнинг бутун ҳаракатларида мени Ўзбекистонга қайтишга мажбур этиш белгилари сезилиб турарди. Чунки у Москвада иккита “БИРЛИК”чи бирга бўлишини ҳеч хоҳламасди. Бир-иккита “БИРЛИК”-чиман, деб юрганларни ҳам жиққа мушт қилиб, уришдириб қўйганди. Ҳазратқулни ҳам ўз олдига келмайдиган қилиб қўйганди. Иш қилиб, у шундай қилардики, Москвада ҳеч қанақа гуруҳ йўқ, ҳеч ким бу ерда сиёсат билан шуғулланмайди, деган кўриниш ясашга ҳаракат қиларди. Ҳатто “Раис, Ўзбекистонда янги “Горбачев” замони келгунга қадар сиёсат билан шуғулланмасликни, буюрган”, деб такрор-такрор сўзлашдан тинмасди. Унинг мақсади, балки вазифаси на фақат Москвада, умуман дунёнинг ҳеч бир нуқтасида “БИРЛИК”-чилар гуруҳи вужудга келишига халақит бериш эди, шекилли. У аслида менинг Туркияга кетишимга ҳам ҳеч қачон ичидан рози бўлмаган. Нарзиқуловнинг асил нияти, мени Грознийга юбориб, Туркияга жўнатиш эмас, аксинча бошқа бир сотқин ярдамида Ўзбекистонга қайтариш ва Каримов жаллодлари қўлига топширишдан иборат бўлган. Мен бу сўзларни бироз илгарилаб кетиб сўзладим. Чунки 1996 йили аниқ бўлдики, Грознийда менга Туркияга кетиш учун ёрдам берувчи, Юсуф Рўзимурадов жосус бўлиб чиқди. У, М. Солиҳни доимий кузатиб юриш учун унинг ёнига юборилган махсус киши эди. Нарзиқулов мени Туркияга юбориш баҳонаси билан ўша жосус ёнига юбораётган эди. Шунинг учун мен 29-июнга олган билет, унинг мўлжалидан икки кунгина фарқ қилса-да унга жуда узоқ кўринаётган эди. Чунки мен иложи борича тезроқ махсус жосус қўлига топширилишим зарур эди-да, ахир. Аммо бу Анвар Усмон, қай гўрдандир чиқиб, менинг Грознийга кетишимга халақит бериб турса бўладими?! Мана, энди Нарзиқулов қилиқлари бироз ойдинлашаяпти. Нарзиқуловни саросимага солган воқеа, менинг “Шветсияга, курортга кетишим” эмас, балки унинг плани, тўғроғи унинг хўжайинларининг плани бузилишида бўлаяпти. Қаранг, мен ўз оёғим билан югуриб-елиб, ўз қўлим билан Шветсияга кетмайдиган ҳужжат олдим. Аммо у Нарзиқуловни шодлантирмади, ахир. Бу уни баттар ташвишга солиб қўйди. Нима учун, нега бу одамни менинг Русияда қолишим ҳам жиддий ташвишлантирмоқ-да? Ҳа, ҳамма гап айтганимдай, Ўзбекистондан ташқарига муҳожир чиқармасликда-да. Мен эса, энди ҳатто ҳужжатли муҳожир бўлиб қолдим. Бу ҳол учун менинг “Мадамин акам” Ўзбекистондаги “оға”ларидан ҳеч бўлмаганда шапалоқ олиши аниқ. Мен Руссияда қочоқлик ҳужжати олишимда эса, Аллоҳ буюрган бир тасодиф ёрдам берди. Бу менинг муҳожирлик ҳаётимда бўлган муҳим воқеалардан, деб ҳисоблайман. Шунинг учун унинг қисқача тафсилотини бу ерда келтираман.

Руссияда қочоқлик гувоҳномаси олишимда сабабчи бўлган тасодиф.

Шундай қилиб, 1994 йил 22 августда касалхонадан чиқганимдан дарҳол Шветсияга кетиш ҳужжатлари масаласи билан бевосита шуғуллана бошладим. Мен тез орада Москва шаҳар “Мигратсион хизмати” бошлиғи Смедович томонидан қабул қилиндим. У ерда маълум бўлдики, Арутюнов ва Алексеева (Москвада жойлашган Халқаро инсон ҳуқуқларини ҳимоя этиш ташкилоти аъзоси, совет замони таниқли инсон ҳуқуқлари ҳи-моячиларидан бири) унга мен ҳақимда телефон қилишган эканлар. Смедович ҳодимларидан бирини чақириб, унга мен билан шуғулланишни топширди. Ходим менинг қўлимдаги бор ҳужжатларни олиб, “Москвада яшаётган ердан ҳам бир справка (маълумотнома) келтиринг, ундан сўнг, сизнинг масаланггизни қараймиз”, деб кўрсатма берди. Мен унинг ҳузуридан кетар эканман, “Маълумотномани келтиришни қанчалик тезлатсанггиз, ишинггиз шунчалик тезлашади”, деб қўшимча қилди, у ходим. Бу учрашувда яна бир нарса маълум бўлдики, Москва, умуман Руссия Ўзбекистондан қочоқ қабул этмаётган экан. Демак, “Мигратсион хизмати комитети” мен ҳақимда ҳам Руссия қабул қила олмайди, шаклида қарор чиқаради. Чунки қоидага кўра бошқача ҳолнинг ўзи йўқ. Борди-ю, Руссия мени қабул қилишни рад этадиган қарор қабул қиладиган бўлса, БМТ мени бирорта Ўзбекистондан узоқ мамлакатга, балки “Мадамин акамни” йиғлатиб, Шветсияга ерлаштириши мумкин бўлади. Демак, энди менинг бирор мамлакатга сиёсий муҳожир бўлишим ҳал бўлган масала эди. Фақат бу ҳолни мен ўзим ҳали истамаётгандим. Ана шунинг учун ҳам “маълумотнома” келтиришни анча вақт атай пайсалга солиб юрдим. Бу пайсалга солишда ҳам иккита сабаб бор эди. Аммо улар жуда тез ҳал бўладиган ишларди. Биринчидан, мен ижорада тураётган уй бекаси ЖЕК-(Уйларга комунал хизмат кўрсатиш комитети)га, уйида ижорачи борлигини билдиришни унча истамаётган эди. Иккинчидан, бу ишни ўша замон Россия ЖЕКларининг ўзида бироз пора билан ҳеч кимга зарарсиз бажарса ҳам бўларди. Унинг учун эса, мен ўзим аниқ ва кескин қарорга келишим ва ЖУК-ка пора шаклида берадиган пулим бўлиши лозим эди. Чунки бироз пул харажат қилиб, справка олинса, “Мигратсион хизмати  комитети”, мени Руссияда қолдирмаса, мен кетишни истамасам, фақат пул бекорга сувга оқизиларди. Унинг устига пулнинг ўзи ҳам ҳали менда йўқ эди. Уни ҳам қарз олиш керак бўлаётганди. Аммо мени Руссияда қолдиришлари аниқ бўлса, “Мадамин акамни шод” қилиб, пора билан бўлса ҳам справка олиш ниятим ҳам бор эди, албатта. Ҳазратқул Худойберди ҳам менинг бу фикрим тарафдори эди. Дарвоқе, бу вақтлар, Ҳазратқул Худойберди ҳали Москвада яшарди. Унинг Шветсияга кетиши учун бутун ҳужжатлар тайёр бўлган, аммо Ҳазратқулнинг ҳам узоққа кетгиси йўқ эди. Шунинг учун жўнашга унча ҳам шошилмай турарди. Чунки Ҳазратқул ҳам мухолифат курашини бу ерда, яъни Москвада яхшироқ уюштириш мумкин, деб ҳисобларди. Лекин яшашга ҳеч нарсамиз йўқ. Ҳазратқул, Шветсиянинг Москвадаги Элчихонасидаги қурулишда ишлаб турганди, у иш ҳам тугаб қолди. Иккимиз ҳам ишсиз, фақат у-бу ёрдамлар билан кун ўтказиб турибмиз. Ҳазратқулнинг оиласи ҳам Москвада, улар беш киши (уч бола, ер-хотин). Ҳали сентябр, бу вақтлар “ЭРК”чиларни, уларнинг газета чиқараётганини, “ФОРУМ” ва “ЭРК” газеталарини нашр этишни тиклаганларини билмаймиз. Бу хабар ҳали сўнг, ноябрнинг охирида бизга маълум бўлади. Шунинг учун ҳозир, шу кунларда ҳеч бўлмаса икки-уч ойга бирорта ишнинг йўлини қилиш ҳақида ўйлай бошладик. Бир жамият ҳам тузмоқчи бўлдик. Унинг номини “Ўзбекистон” ёки “Туркистон”  атамоқчи бўлдик, ташкилотнинг низомини ва бошқа уни расмийлаштиришга зарур бўлган бир қатор ҳужжатлар тўғриладик. Низомни мен ёздим ва машинкада кўчирдим. Унинг тақдири ҳақида ҳам ”Ё. Обид ва М. Нарзиқулов”га бағишланган мақолада маълумотлар келтирилади.

Хуллас, Ҳазратқул иккимиз бир эълон матни ёздик. У эълон бўйича биз универсал мутахассислар эдик. Унда, “Уй тозалаш, овқат пишириш, пол ва потолок таъмири, водапровод ва канализатсия таъмири, уйларда деворларга гулли қоғоз ёпиштириш каби иш ва хизматни бажарадиган кишилар эдик. Ундан ташқари тушки ва кечки овқатларни уйларга келтириб берамиз”, деб ҳам ёзгандик. Эълон матнини мен бир ерда ёзув машин-касида кўпайтириб келдим. Уларни кўчалардаги электр устунларига ёпиштира бошладик. Эълонда бизнинг ширкатимиз адреси этиб, мен яшаётган уй манзили кўрсатилган эди. Уй бекаси яхши одам эди, бизнинг бу “бизнесимиз”га монелик билдирмади. Аммо олдиндан айтиб қўяйки, бу эълонга бирор ишонган кимса топилмади. Чунки бирор киши биз кўрсатган телефонга қўнғироқ қилишмади. Лекин бу эълоннинг шахсан менга катта ёрдами бўлди.

Кунлардан бир кун, Москва шаҳар “Мигратсион хизмати” идорасига навбатдаги келишимда, идора эшиги олдига яқинидаги электр сим ёғочларига ўша эълонимизни ёпиштираётган эдим. Идора раҳбари Смедович мени кўриб қолди, у ишга келаётган экан. У менинг олдимда тўхтаб, менинг машғулотим билан қизиқди. Смедович ёш киши эди, унинг ёши тахминан менинг ўғлим қатори эди, шекилли. Унинг отаси ёшидаги бир киши, профессор одам шунақа ташвишга тушиб қолганига раҳми келди, ичи ачиди, менимча. Шунинг учун бўлса керак, у бизнинг эълонимиздан, бир номер йиртиб олди. Ҳар ҳолда у бизга телефон қилиш учун эмас, эълонни кўрган бошқа кишиларни қизиқтириш учун қилди бу ишни, албатта. Шу билан бирга у менга “ҳозир менинг олдимга киринг”, деди. Мен эълонларимни ёпиштириб бўлиб, унинг қабулига кирдим. У яна бояги ходимини чақириб, менинг ишим ҳақида сўради. Ходим яшаш еридан справка келтирмаяпти, келтирсин, дарҳол ҳал этамиз, деди. Ана шу ерда Смедович, “Москвада қолишни истайсизми”, деб сўради, мендан. Мен эса, унга “Қандай, яхши бўларди”, дедим. У, “бир иложини қилиб, справка келтиринг”, деди, менга ва ўз ходимига “бу кишига ёрдам этиш лозим”, деб кўрсатма берди. Шу воқеадан сўнг, мен Руссияда қочоқлик мақоми олишим мумкинлигига ишондим ва справка тўғрилашга ишонч билан киришдим. 1994 йилнинг ҳисобида йигирма минг рубл пора билан ЖЕК-дан справка олдим. Натижада, менга “31.10.94 й. берилган” муҳри ила “Руссияда сиёсий қочоқ”, деган гувоҳнома топширилди.

Мазкур эълон бизга клиент келтирмаса ҳам менинг Руссияда сиёсий қочоқлигимни расмийлаштиришга ёрдам этди. Мен ўз хоҳишим билан Шветсияга кетишдан воз кечдим, Руссияда, Москвада қолишни афзал кўрдим. Бу воқеадан сўнг “партиядош, акам” Нарзиқуловнинг менга муносабатини кузатдим. Агар унинг менга муносабати фақат бахилликдан келаётган бўлсайди, энди тамом эди. У киши тинчланиши, ҳовури бироз тушиши лозим эди. Бироқ ундай бўлмади. Энди эса, Нарзиқулов, деганлари менга қарши бошқа компания бошлади. Унга Ёдгор кайфий (Ҳ.Расулев атамаси билан Исқирт шоир) ҳам қўшулиб олиб, Москва бўйлаб, ўзлари танийдиган кишиларга мени иғво қила бошладилар. Улар танийдиган кишилар кимлар? Улар, А.Петров, М. Алексеева, А. Ковалев ва шунга ўхшаш бир неча кишиларни танишарди. Чунки улар Москвага мендан бироз илгари келишган, шунинг учун Москвадаги инсон ҳуқуқларини ҳимоя этиш ташки-лотларининг бир қатор ходимлари билан мендан аввалироқ танишишган эдилар, албатта. Ё. Обид ва М. Нарзиқуловнинг сасиқ иғвоси нима эди, денг? “Мен, И. Каримовнинг ҳамшаҳари эмишман. Шунинг учун мен у билан ҳамтовоқмишман, Каримов фойдасига жосуслик билан шуғулланаётганмишман, чет элга кетмаётганимнинг сабаби ҳам шу эмиш”. Ана шу каби сасиқ, бўлмағур миш- мишларни юқорида исмлари келтирилган рус кишиларига сўзлашдилар. Бу ҳақиқатан ”қўрққан олдин мушт кўтарар”, бўлди. Чунки М. Нарзиқулов қанча уринмасин, Аллоҳга шукрки, унинг нияти амалга ошмади. Энг қизиғи, унинг нияти бузуқлиги, асли кимлиги билиниб қолди. Мафкураси бузуқ одамлар эмасми, Йўляхшиев “бизнинг башарамизни очиб қўймасин”, деб шубҳаланиб, “тўйдан олдин нағора чалишни” бошлаб юборишди. Мен Руссияга қочоқ ўлароқ келиб, Ўзбекистондан келган кишиларни (ҳатто у ким бўлишидан қатъи назар) Руссиядаги кимларгадир гап-сўз қилиб юришдан ҳам баттарироқ пасткашлик бўлмайди, деган ақидага амал қиладиган юксак мафкура тарафдори эканлигимни, умуман дунёда шундай кишилар борлигини улар тушунмасдилар, тушуна олмасдилар. Чунки улар бутун умрини шикоятлар билан, кимларнидир, кимгадир иғво қилиш билан ўтказдилар. Улар, ақида, ахлоқ котегорияларидан мутлақо узоқдаги кишилар эдилар. “БИРЛИК”-ка ҳам улар айнан шу хусусиятлари учун кетирилган кимсалар эдилар. Бир замонлар, Усмон Азим (у ҳам шоир, ёзувчи, Ё.Обиднинг ҳамкори, коллегаси), менга “Домла, биласизми, Ё. Обид, ким?”, деганди. “У ўз замонида, Р. Абдуллаевага, биз ёш ёзувчиларни “булар миллатчилар”, деб ёмонлаган ва сотган, киши мана шу бугунги Ё. Обид бўладилар”, деб менга тушунтиришга ҳаракат қилганди, Усмон Азим. Аммо менга ўша вақт Усмон Азим жуда ёқмаганди. Ё. Обид яхши киши бўлгани учун эмас (чунки мен Обидни ҳам яхши танимасдим), аксинча у ҳамкорини гап қилаётгани учун ёқмаганди. Нима қиласиз, бу совет ёзувчилари шунақа тарбия олишган-да. Улар бир-бирини иғво қилмаса яшай олишмайдилар-да, ахир. Агар бир-бирини еб тамомлашган бўлсалар, атрофидаги таниш билишларига ёпишадилар, улар. Чунки уларда мафкура шу. Шундан бошқа ҳеч нарса йўқ, уларда.

Шунингдек, мен Ё. Обид билан Москвада турган вақтимда ундан машҳурроқ (ҳеч бўлмаганда мен учун машҳур) ёзувчи Ўткир Ҳошимов ҳақида бир савол сўрадим. Саволим, “Ёдгор ака, Ўткир Ҳошимовни биз яхши ёзувчи сифатида таниймиз. Аммо у одам кейинги замонларда Ўзбекистон КП МК-га аъзо сайланиб, Каримов атрофида жуда ўралашиб қолди. Унинг сабаби нима? Аслида Ў. Ҳошимов одам сифатида қанақа инсон?” деган шаклда бўлди. Аммо Ёдгорнинг менга сўзлаган жавобини бу ерда ёзиш у ёқда турсин нормал инсон тилга ҳам ололмайди. Балки Ёдгор ҳақиқатни сўзлагандир. Аммо мен ундан Ў. Ҳошимовнинг касаллиги ҳақида эмас, унинг ёзувчилиги, одамлиги ҳақида сўрагандим. Нима учун халқ ҳаракатида қатнашмаганлигини билмоқ истагандим, ундан. Аммо у ўз жавоби билан жиндак бўлса-да инсоф, одамгарчиликдан мутлақо узоқ одам эканлигини кўрсатди. Унинг сўзларини эшитиб ҳурраси учиб кетади одамнинг. Чунки у одам инсофсизликдан, туҳматдан зиғирча сезканмайди. Унинг учун ёлғон сўзлаш бир эрмак, ўйин. У ёлғон тўқиб, кишиларга зарар келтирганидан роҳатланадиганларнинг туридан. У ҳар қандай киши ҳақида шунақа ёлғонлар, туҳматлар сўзлайверишдан тап тортмайди.

Москвадаги муҳожирлик даврининг бошқа баъзи тафсилотлари. 

Юқорида таъкидлангани каби 1994 йилнинг иккинчи яримидан бошлаб Москвада яшай бошладим. Москва ҳаётимнинг биринчи тўрт ойи ҳақида юқорида бироз сўзладим. Унинг биринчи (1994 йил, июл) ойини Ё.Обид билан бирга, унинг ижора уйида яшадим. Менинг озиқ-овқатим Толиб Ёқубов ёрдами ва қисман Ё.Обид ҳисобидан, ўтиб турди. Ҳазратқул Худойберди ва Баҳром Ҳамроев ҳам менга бироз моддий ёрдам беришган бўлишди. Аммо бирмунча вақт сўнг, Б. Ҳамроев берган ёрдамини (аслида уни ёрдам ҳам деб бўлмасди. Чунки у менга баҳоси ўн доллар бўлган бир иштон олиб берганди ва пулини шундай қайтариб олдики …) усталик билан қайтариб олди. Баҳромбой ўз “беминнат хизматини” мендан қандай қилиб ундириб олиш усулини тўла ёзсам, унга инсон зоти ишонмасми, деган шубҳам бор.

Ё. Обид билан бирга яшаган бир ойда кузатилган баъзи воқеалар ахлоқий ва сиёсий аҳамиятга эга, деб ўйлайман. Биринчидан, 1994 йил июл ойининг бошларида, тахминан ойнинг 10-ларида Киевда тайёрлаган “Ўзбекистон нимага суянади” номли, мафкура масалаларига бағишланган мақоламнинг қўл ёзмасини танишиб чиқиш учун мен Ё.Обидга бердим ва имкони бўлса уни “ОЗОДЛИК”дан ўқиб беришни ундан сўрадим. Мақола ҳажми менинг қўл ёзувимда 50 саҳифа эди. Машинкада ёзилса 20-25 саҳифага яқин материал бўларди. Ё.Обид уни ўқиб чиқиб менга “материалинггизни 3-4 саҳифа ҳажмида қисқартириб берсанггиз, уни радиода оқиб бериш мумкин”, деди. Бу таклиф менга унча ёқмади, аммо бу жавобнинг ички моҳиятига ҳам унча аҳамият бермадим. Чунки мен у замонлар биринчидан, “ОЗОДЛИК” радиоси нима-ю, унда эшитиришлар қандай тартибда олиб борилади фарқига бормасдим. Кейин билсам Радиода чиқиш қилган киши ҳақ ҳам оларкан. Унақа, “ОЗОДЛИК” радиосида чиқиш қилиб, унга гонорар олиш каби масалаларни мутлақо билмасдим. Булар барчаси мен тушунмайдиган ва тушунишга қизиқмайдиган масалалар эди. Билмаган нарсага менда қизиқиш қаердан бўлсин. Лекин менинг мақолам, спорт маълумоти эмаслиги аниқ эди, албатта. У қисқартирилиш учун эмас, балки тўла шаклда бирорта матбуот органида эълон қилинадиган анчагина солмоқли материал эди. Ё.Обид менга, “материални қисқартиринг”, деганда, “мақолани тўла яхшилаб ўқидинггизми?”, деб табиий равишда савол бердим, унга. У, “ҳа, ўқидим, ўқиб чиқдим. Ҳа, силар олим одамларсизда, мақола яхши ёзилган”, деди. Мен, холис, оқ кўнгул одам бўлганимдан бу баҳони, бир дўстнинг холис баҳоси, деб айнан эшитганим каби тўғри қабул қилдим, қўйдим. Иккинчидан, яхши ниятли одам ақлига дарҳол шубҳа, терс фикрмас, яхши ва тўғри, холис фикр келади, ахир. Одам-зотнинг ютуғини кўрса ҳавас ўрнида ҳасад уйғонадиган кишилар ҳам ҳаётда оз эмаслигини билсам-да, ёнимдаги бу “Бирлик”-чи Обид ҳам ўшалардан, ўша синфдан эканлиги ухласам тушимга ҳам  кирмасди, у замон. Менда Аллоҳ берган бир хусусият бор, кишиларни ажратишда доим кечигиб юраман. Ҳамиша ким мен билан бироз илиқ гаплашса шунга ишониб қоламан. Мана бу ерда ҳам у менинг “ғоядош шоир акам” (мен Ё. Обидга ҳам “ака”, деб мурожаат қилардим. Ҳамид Расулев эса, уни “исқирт шоир”, деярди. Аслида, унинг атамаси Ёдгорга жуда хос ва мос эди) эса, мақолани жуда яхши ўқиб чиқиб, шундай бир материал ўзиники бўлмаганидан ҳасади жўшиб, жони ҳалқумига тиқилганидан “коса, коса тагида ним коса” қабилида сўзлаётган ери экан. Мен эса, Ёдгор нима учун 50 саҳифали материални 3-4 саҳифага келтиришни таклиф этганлиги ва бунинг асил моҳиятини бу воқеалардан бирон йил ўтиб кетганидан кейингина, 1995 йилнинг июн-июлларига келиб, тушунаман.

Ё.Обиднинг ёнида яшарканман, инсон хусусиятини белгилайдиган яна бошқа бир қатор ҳолатларни ҳам кузатдим. Улардан иккитаси ҳақида сўзлаб ўтаман.

Кунлардан бир кун Ё.Обид ҳеч жойида ўтира олмай қолди. Ҳаяжони кўксига сиғмай қолди, шекилли, менга бироз очилган бўлди. “Биласизми, мен билан Каримовнинг министрларидан бири учрашув таклиф қилаяпти. Нима қилсам, экан учрашувга борайинми?” – деди, тўсатдан, у. Мен бу одамнинг ҳаяжонини тушунмасдим. Нима бўлибди, учрашишни истаса истабди-да, унинг учун шунча ҳаяжонга ҳожат нима? Борди-ю, Каримов учрашмоқчи бўлса бу одам нима қилар экан, деган фикр кечарди, менинг хаёлимдан. Шунга қарамасдан мен унга, “ҳа учрашиб кўринг, нима деяр экан дедим.” Шу воқеа сабаб бўлиб, унинг ўзи менга яна бошқа бир воқеани сўзлаб, берди. Унинг бу ҳикояси ҳам ҳис ва ҳаяжонлар билан тўлиб-тошганди. Ё. Обид менга ҳикоя сўзлаётган маҳалда, Ўзбекистонниг Москвадаги Буюк элчиси ўзгарганди. Аввалги элчи эса, Неъмат Юсупович Абдуллаев, исмли бир киши эди. Бу Н.Ю.Абдуллаевни мен анча яхши танирдим, шахсан унинг ўзини (жумладан унинг ўзини ҳам жуда яқиндан бўлмаса-да танирдим) эмас, унинг отасини, амакисини ва бошқа қариндошларини етарли даражада яқиндан танирдим. Улар Самарқандлик, унинг отаси Самарқандда анчагина кўзга кўринган киши, вилоят ҳакамлари коллегияси аъзоси. Айниқса, унинг амакиси, Ўзбе-кистонда машҳур Навоийшунос олим, Ўз ССР ФА академиги, Воҳид Абдуллаевич Абдуллаевдир. Аммо бу Абдуллаевлар, Ўз ССР КП МК котиби вазифасида ишлаган Р.Ҳ. Абдуллаевага алоқаси йўқ. Улар ўзларини тожик ҳисоблайдилар. Бу Абдуллаевлар ҳаётида бир воқеа содир бўлмаганда эди, уларнинг тожиклигига мен аҳамият бермаган бўлардим. Раҳматли, академик В.А.Абдуллаев ўз ўлимидан бироз олдин паспортини ўз-гартириб, миллатини тожик ёздирган эканлар. Билмадим, бу иш ҳам совет КГБ-си тарафидан бажарилганмикин? Лекин ёши 70-дан ошган бир академикнинг паспортини алмаштириш КГБ-ига шунча ҳам зарурмиди? Қизиғи шундаки, Ёдгор “акам”нинг ҳикояси эса, “Ўзбекистоннинг Москвадаги эски элчиси академик Абдуллаевнинг жияни Н.Ю. Абдуллаев ҳақида бўлиб, у Наманганлик менинг жуда яқин дўстларимнинг қариндоши бўларкан, мен буни ўз вақтида билмабман. Ўз вақтида буни билсам эди, у билан учрашиб, у-бу масалаларни ҳал қилардим”, деган мазмунда эди. Буни қаранг, “министр”-нинг учрашиш таклифига ўзида йўқ ҳаяжонда, қандайдир танишининг қариндоши элчидан хабарсиз қолганига бунчалар қайғу ва ҳасрат қиладурган одам, бу Ё.Обидлари қанақа мухолиф, қанақа режимга қарши курашмоқчи, бу одам? Ҳеч тушуниб бўлмайди. Ҳар ҳолда мен тушуна олмасдим. Элчини таниб (унинг ўзини эмас, қандайдир танишининг таниши бўла туриб), министрнинг учрашувга чақирувини эшитиб шунчалар ху-рсанд бўлаётган “революционер”, курашчи, ватанпарвар тасодифан Президент Каримов эътиборига тушиб қолса нима қилар экан? Шундай бўлса, унинг юраги ёрилиб, ўлиб қолардими, деб ўйлайман. Ўқувчи мени кечирсин. Мен бундай кескин сўзларканман, бунга менда асос бор. Чунки, кейин аниқландики, Ёдгор “акам”нинг “министри” бутунлай бошқа одам бўлиб, Ўзбекистондаги министрлардан бири, Бахтиёр Ҳамидов билан отдош бўлган бошқа бир Москвада яшайдиган Бахтиёр Ҳамидов экан, холос. Унинг устига у, Ўзбекистон ҳукуматига мутлақо алоқаси бўлмаган бир киши экан. Кўраяпсизми, ҳеч нарсадан, ҳеч нарса думига нағора тоқиб юрибди, бу “акам”. Бундайларни ким атамоқ лозим? Шунинг учун мен оташин бўлмоқдаман, шунинг учун мен уларни мафкурасиз, ахлоқсиз, деб атамоқдаман. Чунки улар ҳеч бир замон ғоя, ғурур, шуур, Ватан, эл-миллат каби қадриятларнинг кўчасидан ўтмаган. Улар ҳамиша “юқорига” ҳамкасбини, қўшнисини, ҳеч ким тополмай қолса хотинини иғво қилиш билан яшаб келганлар. Улар ўз тор шахсий манфаати, пул, мансаб турган жойда хотини-ю, қизини бериб юборадиганлар туридандир. Афсус, бечора ўзбек мана шунақа аянчли кишиларни ўзининг халоскорлари сафига қўшиб юришибди. Ўзбекларнинг манфаати, уларнинг золимлар қўлида эзилаётгани ҳақида Нарзиқуловлар, Ё.Обидлар сўзлаб турса йиғлашдан бошқа иложинг қолмайди?! Зулм нима, ҳақ-ҳуқуқ нима, халқ, миллат манфаати нималигини англатиш, тушунтириш, уларни баҳолаш Нарзиқулов ва Ё. Обидларга ёки шуларга ўхшашларга қолган бўлса Ўзбекистонда Каримовнинг ўғри ҳукумати ҳали узоқ замонлар яшамоғи керак. Миллатнинг халоскори шулар бўлса, “Эчкининг, қўйга “орқанг очиқ”, деб, кулиши тўғридир.

Шундай қилиб, бир ойга яқин мен Ё.Обиднинг олдида яшашимга тўғри келди. Бу давр давомида у одамнинг инсонийлиги, сиёсий савияси ҳақида менда баъзи бир фикрлар туғила бошлаган бўлса-да, унинг шахси ҳақида тўла хулосалар ясамагандим. У вақтлар Ё.Обид ҳақида “сиёсий савияси паст, одамгарчилигининг тайини йўқ, бир киши, шекилли”, деб қўя қолгандим.

Москвага келганимдан кейин бир ой ҳам ўтар-ўтмас, 1994 йил 31 июлда хастахонага тушиб қолиб, у ерда бир ой ҳаёт ўтказиш, яъни даволинишда бўлдим.

У бўлди, бу бўлди, иш қилиб, 1994 йил сентябр ойининг бошидан эътиборан тўла Москвада яшай бошладим. Москва шаҳар, Докукина кўчаси, 2-бино, 5-уй, 5-хонадонда бир хонани ижорага олдим. Бу манзилда, менга қадар Алберт Мусин, Ҳ.Худойберди ва яна бир Тожикистонлик муҳожир (Абдувоҳид Икрамов) ҳам яшашган эканлар. У ерни, аслида ўша дўстлар менга таклиф қилишди ва бир ойлик ижора ҳақини ҳам тўлашдилар. Улардан, Аллоҳ рози бўлсин. Шундай қилиб, улар мени бир ойга ўрнаштириб қўйишди. Толиб Ёқубов ҳам бир ерга мен учун 80$ пул қолдирганди уни ҳам олдим. Иш қилиб,”Тиш берган Аллоҳ, ризқи-насибани ҳам Ўзи беради”, деб бекорга айтишмаган шекилли, у ердан, бу ердан яшашга лойиқ нон пули учун маблағ чиқиб турди. Биринчи сезиларли ёрдамни 1994 йил сентябр-октябр ойларида Истанбулдан, Аб. Пўлатовдан олдим. У, сентябр охири октябрда менга, Москвага икки дафа 250(икки юз эллик)$ – дан, 500(беш юз)$ пул юборди. Шу билан яшаш масаласи бирмунча жойига тушди. Бу иш, бу кўмак учун Абдураҳимдан кўп миннатдорман. Аммо, бироз нозик жойи шундаки, у ёрдамнинг бирмунча миннати ҳам бўлди. Улар ҳақида бу ерда сўзлаб ўтирмайман. Чунки Пўлатовлар ҳақида бошқа мақолаларимда анча гапирилади.

Аб. Пўлатовнинг ёрдами билан икки-уч ойга менинг яшаш масалам ҳал бўлган бўлса-да, масала умумий ҳолда ҳал бўлмаганди. Яшашнинг бирор доимийроқ йўлини топиш керак бўлаётган эди. Шунинг учун биз Ҳазратқул иккимиз юқорида тилга олинган эълонларни ўйлаб топган эдик. Ундан ташқари биз бошқа бир ишни ҳам ташкил этмоқчи бўлдик. Бу ишнинг ягона ташаббускори мен бўлдим. Ҳазратқул эса, фақат менинг фикрларимни оғзаки маъқуллади.

Мен Москвада яшаётган ўзбекларнинг миллий, маданий, диний уюшмасини ташкил этиш керак, деган фикрга келдим. Шундай уюшмани яхши ташкил эта олсак, шу баҳонада бир-икки кишининг яшамоғи учун ҳам, бизнинг сиёсий фаолиятимиз учун ҳам фойдали, бўлар, деб ўйладим. Уюшмани “Ўзбекистон” ёки “Туркистон” миллий, маданий маркази”, деб исмлашни таклиф этмоқчи бўлдим. Унинг Низомини яхшилаб ёзиб чиқдим. Кимларгадир ёлиниб, ёлвориб Низомни компютерда ёздириб олдим. Энг сўнгги вариантини кўчиришга бироз ҳақ ҳам тўладим. Аммо бу ишим ҳақида ҳеч кимсага сўз очмадим. Қоғозлар тўла тайёр бўлди, деб ҳисоблаганимдан сўнгра маслаҳат учун Ҳазратқулга кўрсатдим. Менинг ниятим бизни танийдиганлардан ҳеч кимга билдирмасдан бу уюшмани ташкил этиш Россия хукуматидан қаид қилдириб олиш эди. Яъни, ўша замонлар ёнимизда бўлган М. Нарзиқулов, Ё. Обид, М. Инақов ва Алберт Мусинларга бу ишни билдирмасликни кўзда тутгандим. Аммо Ҳазратқул материаллар билан танишиб чиққач, А. Мусинни қўшиб олайлик, деган фикрда қаттиқ турди. Мен буни жуда истамасам-да, оқибат Ҳазратқулнинг таклифини қабул қилишга рози бўлдим. Оқибатда, “Низом”нинг қўл ёзмасини танишиб чиқиш учун А. Мусинга ҳам бер-дик. Аммо биз ундан бошқа ҳеч ким билан шереклашмоқчи эмаслигимизни ҳам таъкидладик. Шунга қарамасдан, у дарҳол бу ишдан М. Нарзиқуловни хабардор қилди. Раҳматли М. Нарзиқулов “БИРЛИК”-чи муҳожирларга ёрдами бўлиши мумкин бўлган барча ишларга уларнинг уюшган гуруҳи бирор шаклда кўзга ташланишига ичдан, қалбдан қарши киши сифатида бу ҳаракатга бор куч ва имконлари билан қарши турди ва қизғин қарши курашди, албатта. Натижада, бу уюшмани расмийлаштиришда ҳам менинг муҳожирлик ҳужжатимни расмийлаштиришда юзага келган жараён бошланди.

Бу вақтга келиб, “БИРЛИК”- нинг фаолияти мамлакат ичкарисида ҳамда чет элларда деярли тўхтаган эди. Ҳаракат номидан ҳеч ким, ҳеч ерда бирор кўзга ташланадиган иш қилмаётган эди. Шунинг учун сиёсий фаолиятларимизга ҳам бирмунча жон киритишимиз зарур бўлмоқда эди. Шу муносабат билан биз, (мен ва Ҳазратқул иккимиз) Истанбулга (Аб. Пўлатовга) бир неча марта хат ёздик. Масалан, мен ўзим Абдураҳимга уч маратабо хат ёздим ва ҳар сафар уни Москвага келишга таклиф қилдим. Чунки ўша замонда муҳожир “БИРЛИК”-чиларнинг асосий қисми Москвада тўхтаб, бу ерда бир қатор сиёсий ва иқтисодий ишларни йўлга қўйиш имконлари мавжуд эди. Аммо Аб. Пўлатов, “унинг ҳужжатлари жойида эмаслигини” баҳона қилиб, бизнинг таклифларимизни қабул этмади ва Москвага келмади. Пўлатовларнинг Москвадаги “вакили”, раҳматли Нарзиқулов ҳам “Раис (Аб. Пўлатов, демоқчи), “БИРЛИК” фаолиятини вақтинча тўхтади”, деганлар, биз ҳозир сиёсат билан шуғулланмаслигимиз лозим”, деб бизга “Бирлик” номидан бирор фаолият кўрсатишимизга нуқул халақит берарди. Шу сабабдан Ҳазратқул Худойбердининг қатъи талаби билан “Ўзбекистон (Туркистон) миллий маданий уюшмасини” тузуш ташкилий мажлиси чақирилди ва мазкур йиғилишда “БИРЛИК”-нинг муҳожирликда фаолияти хусусида ҳам масала кўриладиган бўлди.

Мажлис, 1994 йил 10 сентябрида ўтказилди. Мажлисга Ҳамид Расулев – “Мустақил ҳафталик” газетаси муҳарири, Тоҳир Боқаев – “БИРЛИК” Бухоро вилояти гуруҳининг бошлиғи, Баҳром Ҳамроев – “БИРЛИК” Зарафшон шаҳри гуруҳининг бошлиғи, Ҳазратқул Худойберди – “БИРЛИК” Тошкент вилоят Кенгаши раиси, Алибой Йўляхшиев – “БИРЛИК” Самарқанд вилоят Кенгаши раиси, Алберт Мусин – эркин мухбирлар қат-нашдилар. Мажлис “Ўзбекистон миллий ва маданий уюшмаси” тузилганлиги ва “Муҳожирликда фаолият кўрсатувчи “БИРЛИК” ишчи гуруҳи” тузилганлиги ҳақида қарор қабул қилганлигини эълон этди. Йиғилиш Ҳ. Худойбердини “БИРЛИК” ишчи гуруҳи” раиси этиб сайлади. Бу ҳақда Москвада нашр этиладиган “Експресс Хроника” газетасида хабар берилди. Йиғилишда қабул қилинган қарорларга кўра янги тузулган “Ишчи гуруҳи” БИРЛИК”нинг бундан аввал сайланган раҳбар органлари ваколатларини ҳеч бир ҳолда алмаштириш ҳақига эга эмасдилар. Аксинча “Ишчи гуруҳи” иши Ҳаракатнинг чет эллардаги фаолиятини жонлантириб, “БИРЛИК” МК ва МК Раисдошларига сезиларли ёрдам этишдан иборат бўлиши керак эди. Аммо бу мажлис ва унинг қарорлари Пўлатовлар тарафидан уларнинг ваколатларига тажовуз сифатида қабул қилинди. Пўлатовлар фикри қандай бўлишига қарамасдан Ҳазратқул кенг фаолият бошлаб юборди. Чунки бу вақтлар “БИРЛИК” ҳаракат сифатида деярли йўқ бўлиш ҳолига келганди. Ўша йили сентябр – декабр ойлари “БИРЛИК” ишчи гуруҳи” Москвада бир қатор сиёсий тадбирлар ўтказди. Масалан, “Ўзбекистон президенти номига норозилик хати”, Москва шаҳар А.С.Пушкин майдонида Ўзбекистонда ноҳақ қамоқларда сақла-наётган махбусларни озод этишларини талаб этган митинг ўтказиш, Ўзбекистондаги сиёсий аҳволга жиддий эътибор лозимлигидан келиб чиқиб, дунё мамлакатлари давлат бошлиқлари номига ташкил этилган ва уларга жўнатилган хат, Руссия Президенти ва Парламенти номларига ёзилган, “Чеченистонда уруш ҳаракатларига қарши таклиф” каби номалар улардан бир қисмидир. “Маданий марказ”ни расмийлаштириш учун энг асосий шартлардан бири ташкилот фаолият кўрсатадиган жой, манзил(офис, адрес) масаласи аниқ бўлиши керак бўлди. Бу масалада биз Ҳамид Расулевдан ёрдам сўрадик. Чунки биринчидан, Ҳамид ака Руссия фуқароси бўлиб, иккинчидан, унинг шаҳарда ўз ҳисобида квартираси(уйи) бор эди. Аммо “Мустақил ҳафталик” газетасига боғли ўтган баъзи ҳолатларни сабаб кўрсатиб, у бизнинг таклифимизга рад жавоби берди. Шундан сўнг биз Москвадаги инсон ҳуқуқларини ҳимоя этувчи ташкилотлардан бири, “Москва Хелсинки груҳи”га қарашли, Алеексей Смирнов раҳбарлик қилаётган гуруҳдан адрес масаласида ёрдам сўрашга мажбур бўлдик. Ўша замонларда, “Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш Ўрта Осиё гуруҳи” ҳам Смирновлар идорасида жойлашган эди. Бу гуруҳнинг ижрочи директори Алберт Мусин ҳисобланиб, аммо бу ташкилотнинг номи бор эди-ю ўзи мутлақо фаолият кўрсатмасди. Ўрта Осиё гуруҳи расмийлашмаганди ҳам. Ҳар ҳолда Смирнов бизнинг илтимосимизни рад этмади, масалага майиллик билдириб, “силарга, яъни Ўрта Осиёликларга тегишли бир ташкилот ҳам бор. Янгисини тузгандан кўра уни ишга солсаларинг, унинг ишини жонлантирсанглар ҳам ёмон бўлмасди, аммо у ерда Абм. Пўлатов ҳам ҳисобда”-деб қўшимча қилди. Оқибатда, менга унинг ишхонасига келиб ҳужжатларни тайёрлаш билан шуғулланишга ижозат берилди. “Ўзбекистон миллий маданий маркази”ни расмийлаштириш учун зарур бўлган ҳужжатлар тайёр бўлгандан сўнгра, Смирнов ҳам ишни, яъни бизга унинг адресидан фойдаланишга ижозат беришни бирмунча пайсалга сола бошлади. Энди у бизни “Миллий ва маданий марказ”ни эмас, фақат инсон ҳуқуқлари гуруҳини  расмийлаштиришга кўпроқ  ундай бошлади. Чунки инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш Ўрта Осиё гуруҳи номигагина бўлиб, гуруҳ расмийлаштирилмаган ва норасмий бир шаклда бор ҳисобланар эди. Унинг ижрочи директори, ўртоқ А. Мусин ҳам, Абм.Пўлатовнинг “молиявий” вакили М. Нарзиқулов ҳам бу гуруҳни расмийлаштириш каби “майда иш” билан шуғулланишни истамасдилар. Бу гуруҳга, уни расмийлаштиришга уларда эҳтиёж ҳам бўлмаганди. Охир оқибатда, биз “Миллий ва маданий марказ” тузиш фикридан воз кечиб, Смирновнинг таклифини қабул этдик. Бир томондан биз бунга мажбур қолгандик. Чунки бизнинг сиёсий ҳаётимиз ва турмуш ўтказмоғимиз бизни бирор ташкилотда ишлашимизни тақозо қилмоқда эди. Бу масала биз учун ҳаётий заруратга айланиб бўлганди.

Шундай қилиб, мен, энди янги ташкилотнинг, яъни “Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш Марказий Осиё” гуруҳини расмийлаштириш ҳужжатларини тайёрлашга киришдим. Улар ҳам кўп ўтмай тайёр бўлди. Аммо ташкилотнинг таъсис мажлисини ўтказишни бироз вақтга кечиктирдик. Чунки Вошингитондан Абм. Пўлатов келаётган эди.  Ўша замонлар Абм. Пўлатов Марказий Осиёда асосий “инсон ҳимоячиси” ҳисобланарди. Шу ерда яна бир нарсани таъкидлаб қўйишим керакки, ҳужжатлар тайёрлаш давомида на А.Мусин (аслида, ижрочи директор сифатида ҳужжатларни Мусин тайёрлаши керак эди), на Нарзиқулов бу ҳужжат тайёрлаш ишларига аралашгани ва зиғирча қизиққанлари ҳам йўқ. Барча чизиш ва ёзишларни мен якка ўзим бажардим. Бу ишга Ҳазратқул ҳам аралашгани йўқ. Чунки Ҳазратқул у замон “БИРЛИК”-нинг ишчи гуруҳи” ишлари билан жуда банд эди.

Ана шундай қилиб, “Ўзбекистон” миллий маданий марказини ташкил қилиш ишларини вақтинча тўхтатиб, унинг ўрнига А.Смирновнинг таклифи билан “Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш Марказий Осиё” гуруҳини расмийлаштиришни ташкил этиш ишлари билан машғул бир замонда, “Эрк”чилар ўз газеталари “ЭРК” ва Ўзбекистон бирлашган мухолифати газетаси “ФОРУМ”ни қайта нашр қила бошлашганлари ҳақида хабар топиб қолдик. Ўша газеталарнинг қайсидир сонида Намоз Нормўмин ва Жаҳонгир Маматовларнинг биргалашиб ишлашга чақириқлари эълон қилинганди. Шунинг учун мен ва Ҳазратқул Худойберди иккимиз газеталарни чиқара бошлаган ташкилотчилар билан дарҳол алоқа ўрнатиш ва улар билан ҳамкорлик қилиш тўғри иш бўлади деган фикрга келдик. Бир илож қилиб, кўп ўтмай улардан бир қисмини топдик. Улар мухбир ва компютерда ишлавчилардан иборат бўлиб, ўн кишига яқин мутахассислар эдилар ва Москва шаҳарида ерлашгандилар. Газеталар М. Солиҳ раҳбарлигида ва унинг бевосита иштирокида нашр этилмоқда эди. Биз, иккимиз уларга “ФОРУМ” газетасини чиқаришда ҳамкорлик таклиф қилдик. Таклифимиз қабул қилинди. Аммо газеталарни нашр қилишда моддий маблағ масаласи проблемали бўлганлигидан мен ва Ҳазратқулга ҳар ойда 100 $-дан ҳақ бера олишларини сўзлашдилар. Бу пул, айниқса Ҳазиратқул учун жуда оз эди. Чунки у уч боласи ва хотини билан Москвада ижорада яшамоқда эди. Бу пул мен учун ҳам катта эмасди, албатта. Чунки мен ҳам Москвада фақат ижорага 50 $ тўлаб турмоқда эдим. Шундай бўлишига қарамасдан мен бу шартга вақтинча рози бўлдим. Чунки менда бошқа ҳеч бир келим йўқ эди. Ҳазратқулда ҳам аҳвол мендан фарқли бўлмаса-да, унинг Швецияга кетиши ҳал бўлган масала бўлиб, у истаган бир вақтда чет элга кетиш имкони запасда турарди. Чунки Ҳазратқулнинг қочоқлик мақоми аллақачон ҳал бўлган ва у фақат йўлга қачон чиқишини айтиши қолган эди. У эcа, сиёсий фаолиятимиз Москвада самарали бўлади, деган фикрда Швецияга жўнашни пайсалга солиб турганди. Агар унинг яшаши учун ўртача шароит бўлса эди, Ҳазратқул Швецияга кетмоқчи эмасди. Аммо Ҳазратқул 1994 йил декабр ойига қадар ҳақ олмасдан “ФОРУМ” газетасини нашр эттиришга ёрдам берди. Газетанинг 2-сони қўл ёзмасини тайёрлашда қатнашди. Лекин у болаларини қийнаб қўймаслик учун 1995 йил бошида Швецияга кетишга мажбур қолди. Оқибатда, “ФОРУМ” билан шуғулланиш ҳам менга, бир ўзимга қолди.

Газеталарга боғли ишларни бошлаганимизча йўқ эди. Менимча, 1994 йил октябрнинг бошида Абм. Пўлатов Вошингитондан Москвага келди. Унинг Марказий Осиёда, яъни Қирғизистонда ҳам ишлари бор эди. Шунинг учун у Москвада кўп ўтирмасдан тезда Қирғизистонга жўнаб кетди. Шу сабабли сиёсий фаолиятимизга тегишли ишларни муҳокама этиш ва инсон ҳуқуқлари ҳимояси “Марказий Осиё” гуруҳи тузилиши маса-лаларини ойнинг сўнггига қолдирдик. Аммо у Қирғизистонга жўнагунига қадар мен, Ҳазратқул, М. Нарзиқулов ва Абдуманноб тўртталамиз узун давом этган бир суҳбат ўтказдик. Тўрт кишилик суҳбатимиз анча вақтни еган бўлса-да, ҳеч бир амалий натижа бермади. Оқибат, мен кечаси Абдуманнобнинг олдида, меҳмонхонада қоладиган бўлдим, бошқалар меҳмонхонадан чиқиб кетишдилар. Бу ҳол, яъни менинг Абдуманнобнинг олдида қолишим Нарзиқуловга жуда ёқмади. Лекин Нарзиқулов (балки учрашувдан шубҳаланиб умрида биринчи бор) адашаётганди. Чунки Абм. Пўлтовнинг шумлиги, у замон тўрт кишидан иборат суҳбатдошлардан ҳеч бирига маълум эмасди. Унинг ичида нима борлигини англаш қийинди, албатта. Иш қилиб, биз иккимиз Москвадаги қимматбаҳо меҳмонхоналардан(ўша меҳмонхона исмини унутдим, “Ленинград”ми эди) бирида бир кеча кечаладик. Аммо ухламадик, фақат суҳбатни давом етказдик. Жуда кўп гаплар сўзланди. “БИРЛИК”-нинг янги тузилган “Ишчи гуруҳи” ҳақида ҳам, М. Нарзиқулов фаолияти ҳақида ҳам, янгидан тузиладиган миллий ва ҳуқуқий ташкилотлар ҳақида ҳам, барча, барча проблемлар ҳақида бир-бир сўзланди. Бир кечалик суҳбатдан ҳар биримиз ўз ичи(калла)мизда бир-бирига ўхшамас алоҳида-алоҳида хулосалар чиқардик, менимча. Ўртага чиққан сўзлар, бир-биримизга эшиттирилиб айтилган сўзларимиз эса, умумий муносабатларимизга зарари йўқдек туюларди, аммо уларнинг самимийлиги шубҳали эди.

Эртаси куни дўстлар ( Ҳазратқул, Баҳром) мендан, “домла, қани кечаси билан нима иш бажардинггиз, уканггиз(Абдуманноб дейилмоқчи)  иккингиз қандай проблемларни ҳал этдингиз?” – деб сўрашдилар. Мен уларга, “Дўстлар, бир кечалик уйқусиз давом этган суҳбатдан хулосам шулки, агар Абдумонноб соф ва пок инсон бўлса, яъни грант маблағларини тўғри сарфлашаётган бўлса, Нарзиқулов бошқа Москвада бир кун ҳам ишламайди”, деб жавоб бердим. Ўша суҳбатдан сўнг Абм. Пўлатов Қирғзистонга жўнаб кетди ва октябрнинг сўнггида такрор Москвага келди. Бу вақт мен “Марказий Осиё” инсон ҳуқуқлари ҳимояси гуруҳи ҳужжат-ларини тайёрлаб, мажлис ўтказишни кутиб турган эдим.

Шундай қилиб, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш Марказий Осиё гуруҳини таъсис этиш мажлиси ноябрнинг 3-да ўтказиладиган бўлди. Ундан олдин мен Абм. Пўлатов билан такрор узоқ давом этган суҳбатда бўлдим. Суҳбатнинг асосий мазмуни ўша инсон ҳуқуқлари ҳимояси “Марказий Осиё” гуруҳи ташкилий масалалари ҳақида бўлди. Биз иккимизнинг келишишимиз бўйича Гуруҳга М. Нарзиқулов раис, мен ижрочи директор, А. Мусин масъул котиб бўладиган бўлинди. Чунки тайёргарлик давомида ҳамма иш менинг қўлимдан ўтаётганди, мажлисдан сўнг ҳам шундай қолмоғи лозим эди. Ҳозиргача ҳам асосий иш, ҳужжатларни расмийлаштириш, уларга имзо чекиш ва ҳ.к. ижрочи директор қўлида эди. Раис эса, фақат расмиятига эди, холос. Аммо мажлис ўтказилгандан кейин бутунлай бошқа ўйин амалга оширилди, яъни Абдуманнобнинг мени қандай лаққиллатгани юзага чиқди.

Гуруҳнинг Низоми бўйича ижорачи Директор Гуруҳ Юқори органи Кенгашга аъзо бўлиши шарт эмасди. Шунинг учун мен атайлаб Гуруҳнинг Кенгашига кирмадим. Аммо мажлис ҳам анча жанжалли ўтди, унинг бузилиб кетишига оз қолди. У ерда ҳам мен орага тушиб, кишиларни муросага келтириб, мажлисни Абдуманноб истаган шаклда ўтишини таъминладим. Мажлис бир овоз фарқи билан (у овоз ҳам А. Мусин овози эди. Аслида Мусин ўша ерда ҳам сотқинлик қилди) М. Нарзиқуловни Гуруҳга Раис қилиб сайлади. Кенгаш бир қатор руссияликлар билан тўлғазилди. Менинг ҳақимда, яъни ижрочи Директор ҳақида алоҳида буйруқ чиқариладиган бўлди. Шу билан мажлис тугади, тамом.

Шундан сўнг Абм. Пўлатов Америкага жўнаб кетди, биз эса, ўз проблемларимиз билан Москвада қолдик. Бироз вақт ўтгандан сўнг Абм. Пўлатов М. Нарзиқуловга мени гуруҳга яқинлаштирмаслик ҳақида кўрсатма бериб кетганлиги маълум бўлди. Чунки мен оғзаки келишувга ишонгандим, буйруқ билан ижрочи Директор бўлмоғим лозим эди. Гуруҳнинг сайланган Кенгаши аъзоси ҳам эмасдим. Тўғри, энди улар нимани хоҳласа ўшани қила олардилар. Шундай ҳам бўлди. Худди шунга ўхшаш бир вақтлар И. Каримов ҳам Наманганлик “Адолат”чиларга сайлов олдидан “Ўзбекистон Ислам Республикаси бўлади”, деб ваъда бериб, сайловдан сўнгра эса, “Адолат”чиларни қириб ташлашга буйруқ берганди. Пўлатовнинг қўлида ҳам Каримовнинг ваколати(ҳокимияти) каби имкон бўлганда менинг устимдан гуруҳга яқинлаштириш ёки яқинлаштирмаслик эмас, мени йўқотиш ҳақида кўрсатма чиқиши аниқ эди. Шу воқеалардан сўнг бир кун Абдуманноб Америкадан менга телефон қилиб, мендан кечирим сўраган ҳам бўлди. Бундай одамларда уят, деган тушунча бўлмайди-да. Мени шунчалар алдаб, яна телефонда узр сўрайди, янги ваъдалар қилган бўлади. Ноинсофликни, мунофиқликни қаранг, мен унга яна бир марта ишонишим ва унинг янги найрангги қурбони бўлишим керак эмиш.

Шу ерда яна бир воқеани ҳам сўзлаб ўтиш керакка ўхшаяпти. Ўша мажлис арафасида Смирнов 50 $ ҳақ тўланадиган бир вазифага мени тайинлагани ҳақида буйруқ чиқарди. Аммо Смирнов бу пулни Ҳазратқул билан шериклашасилар, деб таъкидлаб қўйди. Мен бу ҳақда Ҳазратқулга сўзладим. Бу ҳолдан хурсанд бўлишиб, уни лозим жойда биргалашиб ишлатишга келишиб ҳам олдик. Қаранг, биз бечоралар, товуқ остига қўйилмаган тухумдан жўжа санаб юрибмиз. Мажлис ўтгандан сўнгра эса, “укамиз” Абдуманноб марҳамати билан ўша икки кишига мўлжалланган 50$-ни ҳам йўққа чиқаришибди, имзоланган буйруқ қайтариб олинибди. Биласизми, у 50$, ундан сўнгра кимга бериладиган бўлди? У пул Ўзбекистонда Ватаннинг мустақиллигига жон-жаҳдлари билан қарши курашган, Фарғона, Ўш, Қўқон воқеалари ташкилотчилари “Интер клуб” аъзоси, Ўзбекистон Руссия таркибидан тушиб қолгандан сўнгра жиноятларидан қўрқиб, Мос-квага келиб олган Сергей исмли рус йигитига бериладиган бўлди. У Сергей деганлари кўп ўтмай уларнинг оғизларига идрорини жўнатди. Чунки у ҳақиқий истилочилар вакили эди. Аммо унинг кимлиги Пўлатовга ҳам, Нарзиқуловга ҳам қуёшнинг ёруғидай ойдин эди. Ҳатто Нарзиқулов Сергейнинг кимлигини жуда яхши билган ҳолда, уни Гуруҳга махсус чақириб олганди. Аллоҳ мени афв этсин, Нарзиқулов аниқ КГБ-га (бу вақтларда унинг Ўзбекистондаги қолдиғига) ишларди. Аслида Пўлатовлар ҳам ундан авло эмасдилар. Аҳвол эса, шундай эдики, биз учун ўша 50 $ жуда ҳаётий зарур эди. Айни замонда Абм. Пўлатов Москва меҳмонхоналаридан бирида ҳар куни 100 $-дан меҳмохона ҳақи тўлаб (ўша замонлар 100$ жуда катта пул ҳисобланарди) яшамоқда эди. Меҳмонхона пулини бизнинг муҳтожлигимизга ишлатиб, ўзи биз билан бизлар яшаётган квартирада турса нима бўларди? Йўқ, бўлмайди, у киши юмшоқ ётоқда кунига 100 $, фақат ётоғига сарфлаб шаҳона яшаши керак. Чунки Абдуманноб “оддий муҳожир” эмас, ахир. У “ҳуқуқ ҳимоячиларининг раиси”-да, унга махсус, люкс шароитлар бўлмоғи лозим. Биз “бечора, оддий кишиларга”, ҳатто бизларнинг иккимизга ойига 50$-ни ҳам эп кўрилмаслиги керак. Нарзиқулов ҳам ойига 300$-дан кўпроқ ҳақ оларди. Квартира кираси ҳам грант ҳисобидан тўланар эди. Биз эса, икки киши ойига 50$-га муҳтожмиз, аммо партиядошларимиз, “инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари” шуни ҳам бизга эп кўришмайди. Мана сизга ғоядошлик, мана сизга партиядошлик. Мана сизга Ўзбекистоннинг, ўзбекларнинг келажагини “ўйлайдиганлар.” Бу айтилганлардан ўзинггиз керакли хулосалар ясайверасиз.

Шундай қилиб, биз Ҳазратқул иккимиз инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш Марказий Осиё гуруҳини расмийлаштириш учун зарур бўлган барча ишларни (қора меҳнатни ) қилиб, ундан четда қолиб кетавердик. Абдуманноб “укамиз”, Мадамин акаси билан “Экишда йўқ, тикишда йўқ, хирмонда ҳозир”, бўлиб қолишди. Ноинсофларча ўйин қилиб, ғоядошлик, партиядошликка сидқидилдан ишонган кишиларни алдаш йўли билан ўзларини “зафар” қозонди ҳисоблашиб, бири Москвада, иккинчиси Вошингтонда ҳеч нарса бўлмагандик яшайверишдилар. Абм. Пўлатов ҳамон, ўзини “инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси”, деб ҳисоблашга уялмаяпти. Такрор айтаман, бундай одамларннинг характери, инсонлик хусусияти, уларнинг уятсизлигида, мафкурасизлиги, иймонсизлигидадир.

“Ўзбекистон” уюшмасини ташкил этиш ишларини давом этказишда манзил (ташкилотнинг адреси) проблемаси асосий масалага айланиб, оқибатда у ҳал бўлмади. Смирнов ҳам энди манзил хусусида хийлага ўта бошлади, эрта-индин, дейиш бошланди. Унинг устига “Форум” газетаси ишларини жонлантириш масаласи ҳам бизни кутиб турарди. Улар билан ҳам жиддий шуғулланмоқ зарур эди. Шу сабаб “Ўзбекистон” ташкилотини тузиш ташвишларини бироз йиғиштириб, газета иши билан шуғулландик, унинг иккинчи номери қўл ёзмасини тайёрладик. Шулар билан машғул бўлиб, янги 1995 йилга ҳам келиб қолдик. Йилнинг биринчи кунларидаёқ Ҳазратқул Швецияга жўнади. Москавага, бизларга эса, янги бир хабар келди. Янги, 1995 йилнинг январ ойида Вашингтонда Ўзбекистон расмий ҳукумати ва мухолифат ўртасида учрашув ўтказилади, унда менинг ҳам қатнашишим кўзда тутилган, мазмунда хабар олдим. Учрашувни Америка Демократик жараёнларга ёрдам институти ташкил этаётганди. Шу сабаб, бу вақтга келиб, Америка сафарига тайёргарлик ишлари ҳам қўшимча бўлди. Менда паспорт(чет элга чиқиш паспорти) ҳам йўқ эди. Шунинг учун паспорт тўғрилаш ва унга АҚШ визаси олиш ишлари билан ҳам бироз вақт банд бўлиш лозим бўлди. Айниқса, Америкага “ФОРУМ”нинг янги сонини олиб бормоқ керак, деган фикр мени жуда шоштириб қўйди. Чунки бу газета Америка халқаро жамғармаларининг бири томонидан молиявий қўллаб-қувватланмоқда эди. Бу масалада ҳам Аб. Пўлатов жанжал чиқариб улгурганди. Шунинг учун у ерда газетанинг молиявий томонини ҳам бир ёқлама қилиш ишлари бўлиб, унда нашр этилган газета нусхаси қўлда бўлса яхшироқ бўлар, деган фикр бор эди. Аммо олдимизда қолаётган вақт давомида газетанинг қўл ёзмаси, унинг компютер макетини тайёрлаш мумкин эди-ю, нашриётда нашр этиш масаласи анча муаммо бўлиб турарди. Ҳақиқатда ҳам ўшанда газетани нашр қила олмадик. Америкага унинг компютерда терилган вариантини олиб боришга мажбур бўлдим.

Америкадаги учрашувдан сўнгра яна бошқа масалалар ўртага чиқди. Энди улар билан фаол шуғулланиш зарур бўлди. Шунинг учун “Ўзбекистон” миллий ва маданий марказ масаласи яна орқага қолди ва ундан сўнг орада бошқа кўп ишлар, ташвишлар ўтиб, у иш лойиҳалигича қолиб кетди. Кейинги ташвишлар ҳақида ҳам ери келганида сўзланажак.

 Киев шаҳридаги фаолиятимга оид баъзи воқеалар(1995 йил). 

Киевда ҳаммадан олдин газеталарни нашр этиш ишларини йўлга қўйишга киришдим ва Аллоҳ ёрдами ила бу ишни дуруст бир даражада амалга оширдим.

Украинада советлар замонидан бир қатор дўстларим бор эди. 1991 йили Украина халқ ҳаракати “Руҳ”нинг 2 – умум Украина қурултойига қатнашиб, “Руҳ”чилар билан алоқалар ўрнатишга мувофиқ ҳам бўлгандим. Ана шу эски ва янги дўстлар ёрдамида газета нашр этиш ишларини тезда юритиб юбордик. Газеталаримиз Москвадагига кўра жуда арзон баҳода нашр қилинадиган бўлди. Биз ойда умумий йиғиндиси 5000 нусха (“ЭРК” – 2500 нусха; “ФОРУМ” – 1500 нусха; “БИРЛИК” – 1000 нусха)  газета нашр этишни режалаштирдик ва 1995 йил май ойидан бошлаб режадаги нусхаларни мунтазам  равишда нашр қила бошладик. Газетани нашр этишга ниҳояти 200(икки юз) америка доллари сарф қилардик. Аммо Москвада бу ишни минг долларга ҳам бажариш амри маҳал эди.

Яна бир тарихий ҳолни ёзиб қўйиш лозим. Бизнинг Москвадан Киевга кўчимиз олдидан мен ва Мақсуд Бекжон(Бу киши ҳам М.Солиҳнинг укаси) иккимиз Киевга келиб шароит билан танишиб кетгандик. М. Солиҳ Украина “Рух” партияси раиси Черновилга бир хат ҳам ёзиб, ундан бизга ёрдам беришларини илтимос этганди. Ўшанда “Рух”-чилар бизни жуда яхши қаршилашди. Биз уч кун Киевда меҳмонхонада “Рух”чилар ҳисобидан яшадик. Билмадим, биз уларнинг ўрнида шундай қила олармидик?

Уч кунлик Киевга сафаримиз давомида Чернобил билан бир дафа учрашдик, салом-алик қилишдик, унга биз М.Солиҳнинг хатини ва саломини етказдик. У бизни бошқа бир ходими билан таништирди ва шу билан унинг бизга кўрсатган ҳурмати, марҳамати битди. Кўп ўтмай у бизни унутди. Аммо улардан биз миннатдормиз ва қарзмиз. Улар меҳмондорчиликни жуда жойида бажаришди. Бироқ юқорида таъкидлаганим каби, Киевда бизга озми, кўпми газетачилик ишимизга ҳақиқий ёрдам берганлар менинг дўстларим бўлди.

Газеталарни тайёрлаш ишлари билан саккиз киши (олти мухбир, мақолаларни компютерда терувчи яна бир ходим ва мен) машғул бўлдик. 1995 йил июлининг охирига келиб ходимларимиз сони камайди. Чунки июл ойида, юқорида таъкидлаганимиздек, мухбирларнинг бир қисмига жавоб беришга тўғри келди. Киевда яшайдиган уйимиз кираси ҳам жуда нормал эди. Чунки Москвада фақат яшаш ерига 500$ лозим бўлаётганди. Бу ерда биз яшаш ер кираси учун 100-120$ сарфлардик. Ҳаммамиз бир уйда турардик. Ҳатто мен учун тайин ётар ер йўқ эди. Чунки мен кўпинча йўлда эдим. Киевга келсам йигитларнинг бирортаси полда ётиб, менга ўз ўринини берарди. Москвада эса, “ит ётиш, мирза туриш” билан кун ўтказардим. 1995 йилда, ишимиз энг авж кетаётган, газетамиз маълум даражада маблағ билан таъминланаётган бир замонда ортиқча ҳара-жатлар бўлмасин, деб мен Москвада масжиду вокзалларда ухладим. Газеталарни орқамда вокзалга ташидим.

Шу ерда, мен 1995 йил бажарган жисмоний меҳнатларим ҳақида тарих учун бир-икки оғиз сўз ёзиб қўймоқчиман.

Юқорида сўз кетган газетачилар аслида Москвага Туркиядан келишганди. Улар жуда катта юк, “ЭРК” газетасининг Истамбулда нашр этилган бир қатор номерларини келтиришган эди. Газеталар умум оғирлиги энг оз 1-2 тонна келарди. Бу Москаванинг бир чекка районида, бир ўзбекнинг гаражида сақланаётган эди. Мен ҳар ойда камида бир марта Москвага газеталарнинг янги номерларини келтирардим. Бунга қўшимча ўша эски газеталардан ҳам 3-4 та упаковка олардим-да Ўзбекистонга жўнатардим. Бироз вақтдан сўнг Ўзбекистонга газета жўнатиш мумкин бўлмай қолди. Чунки Москвадан Ўзбекистонга кетадиган поездларда проводниклар бизнинг юкимизни олмайдиган бўлиб қолди. Шу сабаб энди газеталарни Қирғизистонга жўнатадиган бўлдим.

Москвада, йўловчи (пассажир) поездлари вақтинча тўхтаб турувчи “Николаевка”, деган вокзал бор. Москва шаҳрини биладиганлар билишади, у (Николаевка) метронинг “Рижская” станциясига яқин бир ерда жойлашган.

Газеталаримиз оғирлиги 25-30 килограмм чамасида қутуча шаклида тайёрланарди. Истанбулдан келган газеталар ҳам тахминан шунақа шаклда пачкаланган эди. Ана шундай пачкалардан 6-8 (қарайб 200-250 кг) донасини мен аввал Тошкентга, Андижонга ва кейинроқ Бешкикка жўнатиб турдим. Ой ораси фақат эски газеталарни жўнатиш билан ҳам машғул бўлардим. Эскиларидан одатда 3-4 пачкалаб(100-150 кг), баъзан ҳафтада 2-3 марта жўнатардим.

Қирғизистонликлар ҳар ҳолда менинг нозик юкларимни олиб туришди. Айтиш керакки, Қирғизистонликлар менинг бу юкларим учун арзимаган ҳақ оларди. Масалан, 1-2 доллар баҳосида ширинлик, арзимаган нархдаги видео ёки магнитафон касетасига ўхшаш нарсаларга кўнишарди. Бу ерда  ҳам турли хил қийинчиликлар ҳам бўларди, албатта. Масалан, қирғиз праводниклари ҳам бирда қиммат сўраса, бошқа сафар қанча ёлинсанг ҳам додингга қулоқ осмасди ва ҳ.к. Аммо кўпроқ пул билан келишишнинг иложи ҳам йўқ эди. Чунки ўзимиз масжидларда ётиб, проводникларга бемалол узатадиган маблағимиз йўқ эди, ахир.

Қизиғи, яъни газеталарни жўнатишни қандай амалга оширардим? Бу жуда ҳам жўн бўлмаган бир ташвиш билан амалга ошарди. Биринчидан, Қирғизистондан келадиган поездни Москва шаҳар “Қозон” вокзалида кутиб турардим. Поезд дам олишга “Николаевка”га кетгунча проводниклар билан уларга юк беришим ҳақида келишиб олардим. Юкнинг нимадан иборат бўлишини аниқ айтардим, яъни газеталардан намуналар кўрсатардим. Ундан сўнг газеталарни ўша ерга, “Николаевка” вокзалига олиб бориб, у ерда поездга юклардим. “Николаевка” ва бизнинг газета-ларимиз сақланадиган ер ораси бир бало узоқ масофа эди. Газеталарни “Рижская”гача метрода олиб келишга уринардим. Бу ҳам жуда қийин иш эди. У ердан Вокзалнинг дарвозасига қадар такси хизматидан фойдаланардим. Аммо дарвозадан менинг поездим вагонлари турган жой ҳам камида 300 метрдан оз бўлмасди. Ана кўринг, ҳар қайси 25-30 кг оғирликдаги саккиз пачка юкни 300-500 метр масофага елкада темир йўл релсларидан ҳатлаб-ҳатлаб ташиш анчагина мушкул иш бўларди. Уни фақат бир бажариб кўрган киши тасаввур қила олади. Аммо мен шу ишни якка ўзим бажарардим. Агар бу ишга ҳаммол ишлатсам пулимнинг ҳаммасини вокзал ҳаммолларига берган бўлардим. 1995 йилда менинг ёшим ҳам кексаликка ётарди, мен у змон 57 ёшда эдим. Бугун 1999 йили, Аллоҳга ҳамдлар бўлсин 61-ёшдаман. 1995 йилда мен билан бирга ишлашган йигитлар билишади, Москвадаги бу ишларнинг оғирлиги, мушкуллиги ҳақида мен ҳеч кимга бирор марта сўзлаганим йўқ ва ҳисоб – китобда “ҳаммоллик ишларим” ичун бир тийин ҳам харажат сўраганим йўқ. Мен бутун йил давомида умум, газета маблағидан бошда келишилган ойига 100$-дан бир сент ҳам ортиқ пул олмадим. Мен тарафимдан бўлган барча харажатлар зарур қоғозлар (квитансиялар, йўл билаетлари) билан тасдиқланган бўларди. 1996 йилдан эса, менинг иштироқим бўлмаган сабаблар билан ҳамма нарса бузулиб кетди. Бу ҳақда ҳам ўз ўринида сўз бўлади.

Бошқа бир жойда ҳам ёздим. Мен бу ишларни, яъни газета чиқариш, уларни Ўзбекистон ва Қирғизистонга жўнатишда учраган барча қийинми, енгилми ишларни зиммасига тушган ҳар бир сиёсий муҳожир бажариши зарур ва уларнинг бурчи, деб билдим. Мен бу йўлда нима иш қилмайин уни доим ўз бурчим, Ватан ташқарисида юришим, муҳожирлигим моҳияти, деб билдим ва шунинг учун қўлимдан, ақлимдан нима келса уларнинг барчасини ҳеч иккиланмасдан қўлладим. Мен Ватан учун, ўз ғоям учун зарур бўлган меҳнатни буниси жисмоний, буниси эса ақлий, деб ажратмадим. Муҳожирликда кишиларимизни, “Раис”, оддий аъзо ёки профессор, ўрта маълумотли ходимларга бўлишни хато, деб билдим.

Натижада, 1995 йилда 7 номер “ФОРУМ” ва “ЭРК”, 5 номер “БИРЛИК” газетасини нашр қилдик. “ЭРК” газетасида номерлар бошқача саналарди, мен бу ерда 1995 йилги тартиб номерини ҳисобга олмоқдаман. Чунки “ЭРК” газетаси 1994 йилдан бошлаб ўз нашрини янгилаганди. Шунинг учун “Эрк”чилар газета номерларини 1994 йилдан ҳисоблашарди. Ҳаммаси бўлиб бир йилда 35 минг нусха газета тайёрладик, нашр эттирдик ва уларни Ўзбекистон ва Қирғизистонга жўнатдик. Аммо улар кимларга бориб етди ёки етмади бизга қоронғи. Бироқ Қирғизистонда белгиланган манзилга газеталар бориб турди. У ердан эса, газеталарни Андижонлик ва Фарғоналик кишиларимиз олишлари лозим эди. Бир дафа Бешкекдаги дўстимиз, газеталар кўпайиб кетди, Ўзбекистондан биродарлар келишмаяпти, деб шикоят ҳам қилганди. Шундан сўнг мен Ўзбекистон билан боғланиб, ишларнинг юришиб кетишини ҳам ташкиллаштирдим. Қирғизистондан келган хабарга кўра Ўзбекистондан бир юк машинаси келиб, газеталарни олиб кетишган. Бу воқеа кейинроқ “Ўзбекистонга М.Солиҳнинг бир “Камаз” китоблари келтирилибди” бўлиб миш-мишларга айланди. Бу миш-мишларнинг манбаси ва сабабларини 1996 йил воқеалари тасвирланган ерда келтираман.

1995 йилнинг августидан бошлаб янги газеталарни жўнатишнинг бошқа йўлини топ-дик. Аммо мен бутун йил бўйи “Эрк”нинг Истанбулдан келтирилган эски номерларини Қирғизистонга жўнатиб турдим. Ўша йили мен Москвадан Киевга октябрда келдим ва бошқа Москвага 1995 йилда қайтмадим.

Йилнинг августидан бошлаб, “Бирлик” аъзоси, Ҳаракатнинг Самарқанд вилоят Оқ-Дарё район ташкилоти раиси Қобилжон Диёров бизга келиб қўшилди. Қобилжон июл ойида Москвага менинг олдимга келганди. Ўшанда мен унга бизга келиб ёрдам беришини сўрагандим. Шунинг учун у бу ерга келганди. Биз унга газеталарни Ўзбекистонга тўғридан-тўғри киритиш вазифасини юкладик. У бу ишни уч ой, яъни 1995 йил сентябр-ноябр ойлари давомидаа нормал бажарди. Қ.Диёров ёрдамида бу уч ойда ҳар ойлик газета нусхаларининг қарийиб ярими (2500 нусха) Ўзбекистоннинг Самарқанд шаҳрига киритилди. Бу иш ҳам унча енгил эмасди. Чунки у замонлар Киевдан Ўзбекистонга поездлар юрмай қўйганди. Самолетга эса, пулимиз йўқ. Аммо ҳафтада бир марта Харков- Тошкент поезди қатнарди. Шунинг учун биз Қобилжонни ўша йўлга чиқарар эдик. Газеталарнинг Самарқандга келтирилган нусхаларини тарқатишда Самарқанд университети кафедра мудирлари Сулаймон Муродов ва Холиқназар Ғониевлар бошчилик қилишди.

Шуни ҳам алоҳида таъкидлаш керакки, Қобилжонга биз фақат йўл ҳақини берардик.

Бошқа ҳамма ҳаражатлари ўзидан эди. Қобилжон бироз тижорат қиларди. У ҳар сафар Киевга келишда Ўзбекистондан баъзи нарсалар (ер ёнғоқ, туршак, майиз ва шунга ўхшаш) келтирарди. Ҳар доим унинг юки икки-уч халта, яъни 100 кг яқин бўларди. Ана шу билан у тирикчилик ўтказарди. Бизга Ҳаракатимиз аъзоси бўлганлигидангина холис ёрдам этарди, баракат топқур.

Москва Киев орасида қатнаб юрарканман, бир сафар қизиқ бўлди. Бир кун мен Москвага тезда етиб боришим лозим бўлди. Киев шаҳар вокзалига келсам билет масаласи тангроқ бўлиб, фақат ўтириб кетиш мумкин бўлган ерлар қолган экан. У ҳам анча кеч, Москвага эртаси куни тушдан кейин етиб бора оладиган поездга экан. Мен ўша умумий жойга билет олдим ва Москвада мени чақирган дўстларга телефонда воқеани сўзладим. Шунда Москвадаги дўстимиз (ҳозирча унинг исмини ёзмайман), “Йўқ, домла у билетни топширинг кеч бўлса ҳам ётиб келадиган вагонга билет олинг, ишлар бироз кеч қолса ҳеч гап бўлмайди. Сизнинг ёшингизда 15 соат умумий вагонда ўтириб келиш тўғри келмайди”, деди. Шундан сўнг мен билетни алмаштирдим. Бошқа вақтлар ўзим ўтириб ҳам кетаверардим.

Хуллас, Киевда бир йил тўла газета чиқариш билан фаол шуғулландик. 1995 йилнинг кузи эди, шекилли, бизга Юсуф Рўзимурадов исмли бирисининг Киевга келиши хабар қилинди. Уни қабул қилиб, бир уйга жойлаштирдик. Бу замонда менинг Туркияга бориб келишимга ҳам бир сабаб чиқиб турганди. Чунки мен 1995 йилнинг сўнггига келиб, ҳеч бўлмаса икки уй қилмаган қизларимни Туркияга келтирсам, деган қарорга келгандим. Шунинг учун Туркияга бориб, у ердаги аҳвол билан танишсам, деб турувдим. Бунга яна бир партиявий иш ҳам қўшилди. Бу замонга келиб, М. Солиҳнинг “Иқрор” китоби ҳам нашрга тайёр бўлиб қолди. Уни ҳам нашр этиш лозим бўлди. Китоб ҳам Туркияда нашр этилаётган эди.

Шундай қилиб, М. Солиҳнинг китоби ва менинг шахсий ишларим билан мен Туркияга жўнайдиган бўлдим. Бу ерда ҳам яна арзон йўлни танладим, яъни автобус билан Туркияга боришни лозим топдим. Учоқ ва автобус йўл ҳақлари орасида анчагина фарқ бор эди. Масалан, автобусда бориш 60$ турарди, учоқда учиш йўл пули 270-280 $-дан озмасди. Аммо у замон бироз пулимиз ҳам бор эди. Учоқда кетсам ҳам мумкин эди. Аммо мен ўзимга азоб йўлни танлаб, умумий пулимизни иқтисод қилдим.

Бу замонда, яъни 1995 йил ноябр ойининг иккинчи яримларигача биз Киевда тўрт киши (Солиҳнинг икки укаси(Муҳаммад ва Мақсуд), Пирмуҳаммад ва мен) фаолият кўрсатмоқда эдик. Қобилжон эса, ярим бизда, ярим ўз иши билан банд. Аммо у ҳам Киевдалигида биз билан бирга яшаб турарди. Кўпинча битта-иккитамизга полда ётишга тўғри келарди. Масалан, Қобилжон ҳам ерда (полда) ухларди. Энди эса, бизга келиб Ю. Рўзимурадов ҳам қўшилди. Шундай қилиб, бешта асосий ва бир вақтинчалик қўшилган киши (Қобилжон вақтинчалик ҳисобланарди) билан Киевда энди олтита бўлдик.

Ю. Рўзимурадов Киевга келганидан тахминан 20-25 кунлар сўнг мен Истанбулга жўнадим. Бу ўтган вақт ичида Рўзимурадов менга жуда ҳам ёқмади. Чунки унинг қилиқлари жуда нотабиий эди. Кишилар билан қизиқишлари биз ўрганган рамкага сиғмасди. Яъни у бизнинг ҳар биримиз тўғрисида барча икир-чикирларни билишга жиддий ҳаракат қиларди. Мақсуд (Солиҳнинг укаларидан бири) билан “жуда қалин”, ички сир эдилар. Ю. Рўзимурадов баъзан намоз ҳам ўқиб қўйган бўларди. Доим эрталабдан кечасигача бизнинг олдимизда лаққилаб ўтирарди. Баъзан намозларнинг бирортасини ҳам ўқимасди. Ҳатто бир сафар Қобилжон ҳазил аралаш, унинг бу қилиғини юзига ҳам солганди. Аммо у кўзи бўзрайб ҳеч нарса, деёлмай қолганди. Унинг оиласи бор бўлиб, болалари йўқ эди. Уйида ёшгина хотини якка қоларди. Шунга қарамасдан унинг доим бизнинг олдимизда кечаси соат 11-12 -гача ўтириши одамни ҳайрон қолдирарди.

Рўзимурадов Киевга келганида унда компютердан бошқа барча техника бор эди. Унинг ҳатто чўнтак магнитафони ҳам бор эди. У магнитафон Рўзимурадовнинг чўнтагида доим ишлаб турган бўларди. Оддий одам учун, оддий бир мухолифат кишиси учун бизлар ҳақимизда бунчалик маълумотларнинг нима кераги бор. Ундан ташқари бу қилиқ инсонларнинг ўзаро муомаласига ҳам тўғри келмайди, ахир. У бизлар ҳақимизда маълумот тўплаб, бизнинг ҳар сўзимизни яширин ёзиб оларкан, буни ҳеч кимсага билдирмай қилаяпман, деб ўйларди. Аммо унинг нима билан шуғулланаётганини сезиш учун унча матонат ҳам зарурмасди. Билмадим, балки бу одам М. Солиҳ ва унинг ёнида юрган кишилар билан шундай муомалада бўлиб, улар бунга аҳамият беришмагани учун биз билан ҳам шунақа эркин ва очиқ муомала қилиш мумкин, деб ўйларди, шекилли. Аммо мен бунгача бу одам ҳақида бир қатор ҳикоялар эшитгандим. Бу ҳикояларнинг биринчисини М. Солиҳ “жангарилари” сўзлаб беришганди.

Бу “жангарилар” кимлар? Маълумки, 1994 йили М. Солиҳнинг бир қатор дўстлари Туркияга 30-га яқин ёшларни келтиришган. Бу болалар у ерда мақсаднинг тайини бўлмаган ишлар учун жисмоний ва ҳарбий тайёргарликдан ўтказилган. Ю. Рўзимурадов эса, ана шу болалар билан бирга бўлган. У ерга қандай бориб қолган, у компанияга Рўзимурадов қандай аралашиб қолган, мен буни ҳозир ҳам тушуна олмайман. Тақдирнинг тақозоси билан ўша йигитларнинг бир қисми Москвада бирмунча вақт яшашдилар. Уларнинг иккита-учтаси мен билан бир уйда қолишди. Ана шу йигитлар менга Рўзимурадовнинг одамгарчилик хусусиятлари ҳақида сўзлашгандилар. Йигитлар менга сўзлашган ҳикояларда Ю. Рўзимурадов жуда ноинсоф одам бўлиб гавдаланарди. Уларнинг ҳикояларида тасвирланган Рўзимурадовни бизнинг қишлоқларда “оқ кўз” одам, дейишади. Яъни ҳеч кимга дўстлиги йўқ, ҳатто туғишганларига, ота-онасига ҳам дўстлиги бўлмаган кимсани “оқ кўз” аташади. Йигитлар менга “Домла биласизми, Юсуф ака бизга доим Штирлис бўлиш керак”, деб, мақтанарди дейишганди. Билмадим, муҳожирликдаги мухолифат аъзосига “Штирлислик” нега зарур бўлибди, кимлар орасида “штирлислик” қилмоғи керак экан? У йигитларнинг яна бир гапини бу ерда ёзиб бўлмайди. Чунки у гапни кўпчиликка мўлжалланган китобда келтиришнинг ҳеч имкони йўқ. Аммо йигитларнинг бу сўзларига шубҳаланишга ўрин йўқ эди. Улар чин ҳақиқатни юракдан куйиниб сўзлашарди. Уларнинг сўзларини тинглаган ҳар қандай кишида Рўзимурадовга нисбатан нафрат уйғонмаслиги мумкин эмасди. Жумладан менда ҳам Рўзимурадовга нисбатан нафрат пайдо бўлди, албатта. Мен совет замонида жуда кўп ғирромлик, алдамчиликларни, зинокорликларни, ноинсофликни кўрганман ва эшитганман, аммо бу болалар айтаётган ва Рўзимурадов бажарган, мен бу ерда ёзишни уят, деб билган ҳолни учратмадим. Бундай хусусият одамзотига иснод, деб айтиш билан ҳолатни баҳолаб бўлмайди. У қилиқни содир этган кишини “оқ кўз”, деб аташ билан қаниқмайди, киши. Бу зот том маънода одам эмас, деб баҳоламоқ зарур. Иккинчи ҳикояни эса, Виталий Пономаревдан эшитгандим. В. Пономарев Москвада ўзбек муҳожирлари ҳақида китоб ёзаётган бўлиб, мен Москвадалигимда Ю.Рўзимуродовга бағишланган қисмини у менга ўқиб берганди.

Ўз вақтида, Рўзимурадов ўзининг Ўзбекистондан чиқиб кетиши ҳақида бир афсона тўқиган ёки унга тўқиб беришганлар. “Эрк”чилар, балки партиянинг раиси ҳам Рўзимурадов афсонасига ишонишганлар. Шунинг учун уни Истанбулда қабул қилишган, ҳатто бояги “жангари”ларга бошлиқ қилиб қўйишган. В. Пономаревнинг китобида эса, Рўзимурадов сўзлаган афсонадаги фактларнинг бирортаси ҳам асли билан тўғри келмаслиги кўрсатилган. Пономарев китобидаги ва мухолифат орасидаги Рўзимурадов бир-бирига ҳеч ўхшамасди. Шу сабаб Рўзимурадовдан шубҳаланмасдан бошқа илож йўқ эди. Мен ҳам ўшандан бошлаб ундан шубҳалана бошлагандим.

Шунинг учун мен Рўзимурадов Киевга келганидан кейин унинг шахсига шубҳа остидан қарай бошладим, албатта. Қобилжонни ҳам ўз шубҳаларимдан хабардор этиб қўйдим.

Газеталаримиз декабрда нашр бўлмайдиган бўлди. Чунки ойнинг 20-си бўлаётганди, аммо бизнинг макетларимиз ҳали тайёрмасди. Аммо мен бу ҳолни у замонлар нормал қабул қилгандим. Чунки Муҳаммадда (компютерчимиз, бу ҳам Солиҳнинг укаси) ҳам қатор ишлар бор эди. Шу сабаб унинг қўли бўшамади, газеталар макетини вақтида тайёрлай олмади-да, деб қўя қолгандим. Ҳозирлар эса, бу ишда ҳам ҳеч бўлмаганда бир нохолис киши қўли бўлганлигини тахмин қиламан. Пастироқда тахминимнинг ҳам исботини кўрсатаман. Газеталаримиз компютерда териб қўйилганига анча вақт ўтишига қарамасдан компютерчимиз макетларни тайёрлашни атай пайсалга солганлигини у замонда тушуниб етмадим. Чунки мен уларга ниҳоятда ишонардим. Биз чиқараётган учта газета орасига бирор хил фарқ қўймасдим. Уларнинг номлари учта бўлгани билан улар бир вазифани бажараяпти, деб тушунардим. Ҳақиқатан ҳам шундай эди. Афсус, Ю. Рўзимурадов, деб аталадиган кимса аввал М. Солиҳнинг кичик укаси Мақсудни, бироз кейинроқ унинг бошқа бир укасини, яъни компютерчини (Муҳаммадни), мен Туркияда М. Солиҳнинг китоби нашри билан овора бўлиб юрганимда эса, Солиҳнинг ўзини ҳам умумий ишимизга душманлиги кўриниб турган мақсадга ишонтирибди. Яъни “Бирлик” ва “Форум” газеталарини нашр этиш “Эрк”ка фойдасиз”, деган сафсатага уларни ишонтира олибди. Газеталар макетининг декабрда тайёр бўлмаганлиги, уни тай-ёрлашни пайсалга солишларининг асосий сабаби ҳам ана шу ерда турарди. 1995 йил сўнггида ҳали мен Киевдалигимда бу масалани ўртага чиқара олмай, мен Истанбулга кетганимдан сўнг ишни Рўзимурадов истагига, яъни Ўзбекистон ҳукумати ниятига мос шаклда амалга оширишга эришибдилар. Шу билан яхшигина юришиб турган умумий ишимиз батамом тўхташга юз тутди.

Шундай қилиб, 1995 йил декабрнинг сўнггига қадар газеталар макети тайёр бўлмади. Менинг Итамбулга жўнаш вақтим ҳам келиб қолди. Газеталар босилиши янги йилнинг бошига қоладиган бўлди. Бу орада Қобилжон ҳам яна Самарқандга бориб келадиган бўлди. Қобулжонни Рўзимурадовга Ўзбекистондан пиёз сотишга келган тужжор, деб таништиргандик. У бунга ишонмаганлиги ҳам билиниб турарди. Нима бўлганда ҳам мен Истанбулга жўнашдан аввал Қобилжонни Россияга кетди қилиб, Ўзбеикистонга кузатиб қўйдик. Ҳар эҳтимолга қарши бу сафар газета олмай кетишни маъқул топдик. Шу билан бирга мен Қобилжонни яна бир марта Рўзимурадов ҳақида огоҳлантириб қўйдим.

Яъни Қобилжонга мен, “Агар Ю. Рўзимурадов мен тахмин қилаётган киши бўлса, яъни бу одам Ўзбекистон ҳукумати агенти бўлса, биринчидан, бу одам Сизнинг Россияга кетаётганингизга ишонаётгани йўқ. Иккинчидан, Сиз ҳақда бу сафар Ўзбекистонга хабар жўнатилмайди. Жўнатилганда ҳам Сизга бу сафар ҳеч бир хавф сезилмаслиги керак. Шунинг учун январда Киевга келиб, янги газеталар билан Самарқандга қайта кетишингизда эҳтиёт бўлмағингиз зарур бўлади. Чунки Сизни газеталар билан тутишга ҳаракат қилишса керак, менимча”, деб тайинладим. Бу сўзларни мен 1995 йил декабр ойининг охирларида айтган эдим.

Ана ўшандан сўнгра воқеаларнинг ривожланиши қандай бўлди денг? Воқеалар айнан мен айтган тартибда кетди. Аммо чалкаш ери шунда бўлдики, Қобилжон январда Киевга келиб, яна газетасиз Самарқандга қайтади. Чунки янги газеталар яна тайёр бўлмаган, эскиларидан Қобилжон олишни истамайди. Унинг устига Қобилжон ҳам эксперимент (синов) қилмоқ учун Самарқандга қайтишини Рўзимурадовга атай билдириб, у билан хайрлашиб йўлга чиқади.

Шундай қилиб, Қобилжон Самарқандга бора солиб яна зудлик билан Киевга қайта жўнайди. Чунки бу ерда кимларгадир тезда бироз ер ёнғоқ келтириб беришга ваъда қилган бўлганлигидан, ҳатто уйида бир кеча ҳам тунамасдан орқага Украинага қайтаверади. Қобилжон йўлда Киевга келаверсин, Самарқандда ушла-ушла, қама-қама бошлааниб кетади. Қобилжонни тута олишмаганлиги учун унинг ўрнига акаси Ҳаким Бобоевни қамоққа олишадилар. Унга қўшиб, профессор Х. Ғониев ва яна унивеситет физика факултети ўқитувчисини ҳам газета тарқатиш “айби” билан қамоққа ташлашганлар. Мана сизга воқеалар! Уларни таҳлил қилаверинг?! Мен Қобилжонга 1995 йил декабрининг 18-19-да нималарни сўзладим. Қобилжон 1996 йил январнинг 10-да Киевга келиб, Ўзбекистонга такрор қайтгандан сўнгра эса, Самарқандда қама-қамаларнинг бошланиб кетишига қарамайсизми?! Ю. Рўзимурадовнинг жосуслигига бундан ташқари яна қанақа исбот лозим эди?

Мен 1996 йил 9-февралда Истанбулдан Киевга келдим. М. Солиҳнинг “Иқрор” китобидан минг нусха юкни ҳам Киевга келтирдим. Бу юк ҳам Истанбул-Киев йўлида менга жуда кўп, катта ташвишлар берди. Менимча, бу ташвишларни М. Солиҳнинг мен танийдиган укалари (Муҳаммад ва Мақсудлар) кўтара олмасди ёки у ишларни бажариш учун бобосининг меросидан кўпроқ маблағни сарфлашган бўлишардилар.

Китобларни Рўзимурадовга билдирмасдан менинг бир танишимникига яшириб қўйдим ва Солиҳнинг укаларига ҳам бошда билдирмадим. Сўнгроқ Рўзимюрадовга айтмаслик шарти билан уларни бу адрес билан таништирдим. Шу сабабдан китоблар бирмунча вақт хавфсиз сақланди. Замони топилганда оз-оз Ўзбекистонга юбориб турилди.

1996 йил 10-феврал куни Ўзбекистондан юқорида исмлари (Ҳ. Бобоев, Х. Ғониев ва яна бир домла-университет ўқитувчиси) келтирилган кишилар бизнинг газеталаримизни тарқатишда “айбланиб” қамоққа олингани ҳақида хабар олдик.

Бу совуқ даракни эшитиб, дарҳол М. Солиҳга битта хат ёздим. Уни Пирмуҳаммадга бериб компютерда тердирдим. Чунки у замонлар мен компютерда жуда секин ишлардим. Хатни зудлик билан М.Солиҳга факсда жўнатдим. Хат, “Солижон, Самарқандда ёмон ишлар бошланди. Кишиларимиз қамоққа олинмоқда. Бизни сотиш содир бўлди. Мен бу ишда Юсуфдан шубҳаланмоқдаман. Бошқа томондан бу йигит Истанбулда ҳам баъзи нотўғри муомалаларга аралаш экан. Истанбулдаги биродарлар 26 минг $ қарз ҳақида сўзлашмоқда. Менимча, зудлик билан Юсуфни бизнинг олдимиздан узоқлаштириш лозим, деб ҳисоблайман”, мазмунда тузилганди.

Кўринаяптики, мен бу хат билан Ю. Рўзимурадовни асосан жосусликда айбладим. Истанбул билан боғли пул масаласини, шунчаки қўшиб қўйдим, холос. Чунки Самарқандда уч киши қамоққа олинди. Қобилжон қидирувда. Бу воқеага жиддий қараш ва бунинг оқибатини таҳлил қилиш жуда ҳам муҳим, деб тушундим. Шунинг учун катта бир партия, “Эрк” партиясининг Раиси, айни замонда биргаликда олиб бораётган ишларимиз умумий раҳбарига илк шубҳаларимни маълум қилдим. У одам эса, бу ишларга гўдакларча муносабатда бўлди, десам етарли бўлмайди. Ана шу ерда биринчи марта М. Солиҳдан ҳам ихлосим жуда қайтди.

Бу масалаларни шу ерда бироз тўхтатиб, Истанбулдан Киевга кириб келишим ва бу ердаги йигитлар билан Истанбулдан қайтганимдан кейин илк учрашувларим ҳақида бир-икки оғиз сўзлаб ўтай. Биринчидан, мен Истанбулдан Киевга кириб келганимда мени Киевдаги йигитлар кутиб олишмадилар. Тўғри, биз Истанбулдан Киевга мўлжалдан анча кичигиб келдик. Қизиғи шундаки, улар(менинг Киевдаги софдошларим) менинг нима учун кечигаётганим билан ҳам заррача қизиқишмаганларда. Ўша кун, мен Киевга китоблар билан келган кун, 8-ми, 9-нчи феврал эди. Киев жуда совуқ. Биз кечаси соати 02-да Киевга етиб келдик. Телефон автоматлар ишламайди, юким катта, уни автобус кўчага тушириб кетди. Охир оқибат, такси тутдим ва сочилиб ётган китоб-ларни тўплаб, уларни таксига ўзим юкладим. Минг дона китобни машинага бир кишининг юклаши ҳам унча-мунча вақтни олади. Иш қилиб, бир бало қилиб, соати 05-ларда, мен Истанбулга кетганимча маълум бўлган адресга бордим. У уйда бир хотинча ўтирибди, бизнинг йигитларимиз эса йўқ. Хайрият, у аёл уларнинг қаердалигини биларкан. Йигитлардан, Муҳаммад топилди. Китобларни бир кеча ўша уйда сақладик. Ундан сўнг зудлик билан бошқа жойга кўчирдик.

Самарқанд вилоят Паст-Дарғом районидан Туркман Нафасов исмли киши Киевда яшарди. Унинг уч хонали уйи бор эди. Унга мен Самарқанд университетида дарс берганман. Мен унинг ўқитувчиси ҳисобланардим. Бир-биримизга ҳурматимиз дуруст эди. Шу сабабли китобларни уникига келтириб қўйдик. Бу ҳолни Рўзимурадовга айтмасликка келишдик.

Шу билан бугун (8.02.96-да келган бўлсам 9.02.96 кунн, агар 9.02.96-да бўлса 10.02.96 кун) кеч кирди. Йигитларнинг янги квартирасига келдим. Бу ерда Пирмуҳаммад билан Қобилжон ўтирарди. Пирмуҳаммаднинг менга берган хабарига кўра “ЭРК” газетасининг янги сонини 2500 нусхада чиқаришибди. Унинг ҳақига 200 $ пул тўлашибди. Қизиқ, бошқа иккита газета нега чиқарилмади? Уларнинг ҳам компютер наборлари тайёр эдику? Унинг устига нега 200$? Мен учта газетага, беш минг нусхага шунча пул тўлардим, нега бундай бўлди? Менинг бу саволларимга Пирмат “раис” шундай кўрсатма берди, деб жавоб қилди.” Типогафияга пулни мен Туркман акадан қарз олиб бердим, қарзни дарҳол тўлашим керак. Менга икки юз доллар берсангиз”, деб қўшимча қилди. Мен эса, унинг жавобларидан тўла қаниқиш ҳосил қилмаган бўлсам-да, масаланинг моҳиятини охиригача тушунишга ҳаракат қилмадим. Шу бўлдими ёки яна бошқа гап бўлдими, иш қилиб, мен Пирматга Туркман бўлса, ўзимизники экан мен унга телефон қиламан, унга эртага пулини олиб бориб берарсиз, деб жавоб қилдим. Дарҳол Туркманга телефон қилдим ва унга эртага пулини беришларини айтдим.

Шундай қилиб, оқшом ётдик. Энди ухлаб кетаётган эканман, бир замон Пирмат ҳовлиқиб мени уйғотарди. У “домла, домлажон, менга Туркман аканинг қарзини беринг, ҳозир уникига бориб, бериб келаман, бўлмаса бўлмайди”, деярди меннинг бошимда. Йигитнинг аҳволини кўриб унга қандай пул чиқариб берганимни ҳам сезмай қолибман. Бу ҳам мени ҳайрон қолдирарди. Уйқуга ётилгандан кейин, кечаси, бевақт бу бола ҳовлиқмоқда эди. Бу ҳодисаларга мен ҳеч тушуна олмасдим. Ўша замон бу ҳол шундайлигича, мени ҳайрон қилдирганича қолди.

Хуллас, компютер наборлари тайёр турган “БИРЛИК” ва “ФОРУМ” газеталарининг чоп этилмаслиги ва бу Пирмат боланинг кечаси тўшакдан туриб ҳовлиқиши мени ҳайрон қолдирган бўлса-да, бу анча вақт жиддий мулоҳазасиз ва таҳлилсиз қолиб кетди. Чунки бугунги оқшомдан кўп ўтмай Самарқандда одамларимизни қамоққа олиш бошланди. Унинг устига менинг Москвадаги ўғлим хастахонага тушиб амалиёт (опператсия) бўлиб қолди. Шу сабаб тезда Москвага кетишга тўғри келди ва ҳ.к.

Москвада, ўғлим “ошқозон яраси” хасталигидан оператсия бўлди. Унинг олдида бироз замон қолишга тўғри келди. Бу вақт ичида Москвада Руссия мусулмонлари Конгресси (Руссияда шунақа тошкилот ҳам бор эди. Мен уларга ҳам бир марта газета чоп этишга ёрдам бергандим) идораси(офиси) да яшаб туришимга тўғри келди. Бу офисга Руссиянинг бутун ўлкаларидан ва бошқа чет эллардан ҳам меҳмонлар келиб-кетиб туришарди. Шундай меҳмонлардан бири Татаристонлик Афдурауф исмли киши мени Исломда пайдо бўлган янги бир гуруҳга таклиф этди. Абдурауфнинг бу янги гуруҳ ҳақидаги тушунтиришларини мен бироз тингладим, аммо унинг тўла мақсадига тушуна олмадим. Бироқ шундай бўлса-да, унга норозилик билдирмадим, унинг таклифини қабул қилдим. У мени бир чеченистонлик Адам исмли киши билан танишдирди. Бу Адам Исломда пайдо бўлган “янги тариқат”нинг Москвадаги ваколатли бир кишиси эди. Шу муносабат билан бироз вақт мен Адамнинг Москвадаги уйида ҳам яшадим.

Шундай қилиб, Москвада яшаб тургандим. Чунки ўғлим ҳам ҳали ўзини жуда ўнглаб ололганича йўқди. Киевдан шошилинч хабар келди. Мен тезда Киевга қайтишим керак эмиш. Одатда бизнинг “мухбирларимиз” йўқ жойдан муаммолар чиқариб туришарди. Бу сафар ҳам шунақа бирор ишғол чиқибдими, деб апил-тапил йиғиниб Киевга қайтдим.

Биласизми, булар, яъни Солиҳнинг икки укаси мени Рўзимурадов билан уруштириш учун чақиришган экан. Киевга келиб билдимки, мен Солиҳга ёзган хатдан Рўзимурадов тўла хабардор, хатни унга ўқиб беришган. Рўзимурадов эса, менга қарши “қилич яланғочлаб” ўтирибди. Мен бу мухбир ва техник йигитларимга, “Ҳа, нима бўлди йигитлар”, дедим. “А йўқ, бе йўқ” ҳаммадан олдин Рўзимурадов менга ёпишиб кетди: “исбот қилиб берасан (бирданига сенлашга ўтган) мен кимнинг нарсасини ўғирлабман ва қаерда ўғирлабман?” ва ҳоказо ва ҳоказолар. Лекин қаранг, у менга нега мени жосус атапсан, демайди, “нега ўғри атапсан”, дейди. Аслида мен Солиҳга ёзган хатда уни очиқ жосусга чиқарганим рост. Аллоҳ мени ислоҳ этсин, ҳозир ҳам бу фикрдан чекинмайман. Мен уни жосус атаб турсам, нега у фақат ўғирликдан сўзлайди, бу қаердан келди? Юқорида Солиҳга ёзилган хат ҳақида гап кетганда айтганим каби, Рўзимурадовнинг жосуслигига қўшимча Истанбулда бўлган ва Рўзимурадов аралашган пулли масалаларни ҳам тилга олгандим. Бу ерда гап ана шу ҳақда кетмоқда, албатта. У гапларга ҳам мана яна уч йил ўтиб кетди, аммо ўша Итанбулдаги Рўзимурадов аралашган пул масалалари бугунгача ҳам ҳал  бўлмади. Чунки уни Рўзимурадов шунақа чалкаш-тириб ташлаганки, у иш фақат нариги дунёда ҳал бўлади. Истанбулликлар ўз пулларини бу дунёда Рўзимурадов ва унинг шерикларидан ундириб ололмасалар керак.

Хуллас, Рўзимурадов билан орамизда масала қандай ҳал бўлди, буниси унча аҳамиятли эмас. Ҳар ҳолда буни ҳам бироз тасвирлашга уринаман. Аммо менинг Солиҳга ёзган хатим мазмуни нега бунча тез Рўзимурадовга етказилди ёки тўла ўқиб берилди? Мана буниси мен учун жуда муҳим эди. Самарқандда жиддий иш бошланди, кишиларимиз қамоқда турибди. Газетачилик ишимизга ўнглаб бўлмас катта зарар етказилди. Буларнинг сабабларини ва бу ишларга сабабчиларни аниқлаш, бундан сўнг бунақа бўлишига йўл қўймаслик йўллари ҳақида қарорлар қабул қилиш, менинг шубҳаларимни жиддий ўрганиш ўрнига, гўдак ҳам қилмайдиган ишни қилиб, ўтирибди менинг бу “қуролдошларим”, ажабтовур бир партиянинг раислигини эгаллаб ўтирган бир “шаввоз”. Бунга нима, дейсан, киши?

Энди Рўзимурадов ва менинг орамизда нима гап бўлди? – деган саволга келсак, у жуда жонимга тегиб бижинглайвергандан сўнгра, тўғриси унга қарши қўл кўтармоқчи бўлдим. Аммо тепалашга йигитлар қўйишмадилар-у, лекин мен бу ҳамла билан унинг биғ – биғидан қутулдим. Бундан сўнг у менинг шаҳар(Киев шаҳри) бўйлаб ҳаракатимни узоқдан кузата бошлади. Унинг бу писмиқи кузатувларидан уни қўрқитиш йўли билан қутилдим. Бу Рўзимурадов, деганлари жуда қўрқоқ бир махлуқ экан. Бир кун кечқурун Туркманнинг уйига келаётгандим, яна ўша Рўзимурадов мени кузатмоқда эди. Биз трамвайда мен олдинги ўтиргичларда ўтириб, у орқада тик туриб кетардик. Қайси бир бекатга келганимизда мен унинг қўлидан ушладим-да трамвайдан ерга туширдим ва унга, “бола меникини унча тортаверма, сени ҳам, ўша раҳномангни ҳам онасиникига қайтариб тиқиб қўяман-а (бу гапларим учун ўқувчи мени кечирсин. Чунки бошқача йўл йўқ эди, менда)”, дедим. Мен “раҳнома”, деганда Каримовни кўзда тутдим, албатта. Мен учун унинг раҳномаси яна ким бўлиши мумкин эди, ахир? У ҳам буни жуда яхши тушунди. Оқшом Киев шаҳрининг қоронғи кўчасида менинг шахтимни, ниятимни у яхши англади. Тўғрисини айтганда, мен Рўзимурадовдан жисмоний бақувватроқ ҳам эдим. Ундан ташқари мени у якка эмас, деб тушунган бўлиши ҳам мумкин. Бундан сўнг ҳам у мени кузатгандир, балки. Аммо энди, у ҳеч менинг кўзимга тушмайдиган бўлди. Ҳар ҳолда менинг қоронғидаги ҳамлам уни жиддий чўчитгани сезилиб турарди. Бизнинг оқшомги учрашувимиз ҳақида у Солиҳнинг укаларига “Каримов, яъни раҳнома ерига” Солиҳни қўйиб сўзлаб берибди. Бу ҳақда Муҳаммад (Солиҳ укаларидан буюги) эҳтиётсизлик қилиб, менга билдириб қўйди.

Оқибат шундай бўлдики, газеталар чиқиши тўхтади. Ўлмас овқатга келиб турадиган маблағ ҳам битди. Солиҳбей, пул тугади, бошқа ердан маблағ топишга ҳаракат қилмоқдаман, деб Истанбулданми ёки Олманияданми Киевга ҳар замонда бир телефон қилиб қўядиган бўлди, холос.

Ҳақиқатда эса, масаланинг моҳияти бунда эмаслигини сезиб юрсам-да, уни йилнинг август ойларига келиб тўла англаб этдим. Яъни бу аянчли бандалар Рўзимурадовнинг иғвосига учиб, йилнинг бошидаёқ мени ўзларидан узоқлаштириш йўлига киришган эканликларини энди тўла тушундим. Қизиғи шундаки, мен Туркияда, Солиҳнинг китобини нашр қилмоқ учун Истанбул бўйлаб уёқдан, бу ёққа пиёда оворайи-сарсон кезиб юрганимда, улар эса, бу аҳмоқона қарорга келишган ва ўзларича бу ишни амалга ошириш планларини ҳам тузиб қўйишганлар. Ҳатто мен Туркиядан келганимдан мени “компаниядан” четлаштириш вариантини ҳам тайёрлаб қўйишганлар. Шунинг учун бояги Пирмат эрталабгача ҳам ухлай олмай мендан қарз пулни ундиришга ҳаракат қилган. Чунки у ўша куни эрталабгача кутса, эрталаб эса, менга “компаниядан” чиқишим лозимлиги айтиладиган бўлинса, мендан пул унмай қолади, деб, қўрққан, бечора. Со-лиҳнинг укалари Туркманнинг қарзини тўламай қўяди, мен уялиб қоламан, деб ўйлаганда, ахир. Нима дейсиз, ҳар ким вазиятни ўз тафаккури даражасида тушунади-да. Мен учун бу дунё зеби-зейнатлари, пулу-моли эмас, унинг маънавияти, маърифати, поклик ва софлик муҳим ва аҳамиятли эканлигини бу аянчли кишилар тафаккур қила олмайдилар, ахир.

Шундай қилиб, 1996 йил май ойидан бошлаб мен молиявий жиҳатдан фақат “Озод”-ликдан оладиган 60-70$ қалам ҳақига қараб қолдим. Аммо Киевда ётиб туришим учун Туркман ўз уйидан жой берди. Ундан ҳам Аллоҳ рози бўлсин. 1996 йилда менинг кун кечиришим учун Украиналик дўстларнинг ҳам сезиларли ҳиссаси бўлганлигини алоҳида таъкидлайман.

1996 йилги турмуш ўтказиш жараёнида яна бир ҳолатни ҳам сўзлаб ўтмоғим лозим. Мен Истанбулга бориб, у ерда Анвар Ипак (Туркчаси Енвер Ипек) исмли дўстимдан дарак топдим. У Киевда тижорат билан шуғулланмоқда экан. Мен бу ҳақда дарҳол Истанбулдан Киевга телефон очиб, йигитларга уни топиб учрашишларини сўрадим. Ўзим Истанбулдан Киевга келганимдан сўнгра эса, Анвар билан топишиб, ундан ҳам анча фойдаландик. Истанбулдан Киевга келганимдан дарҳол, ҳали бу ерда нималар бўлганлигини тушунмасдан, тушунишга ҳам уринмасдан ҳамма  нарсадан аввал, худди оламга олов тушгандай Пирматни Анварга ишга жойлаб қўйдим. Мен учун Киевда бирор муаммо бўладиган сабаб йўқ эди. Унинг устига Пирмат туркчани яхши биларди, Ан-варга тилмоч (таржимон) керак эди. Шу сабаб бу иш тезда битди. Анвар Пирматга 250$ маош тўлаш шарти билан уни ишга олди. Бу пул Киев шароити учун жуда ҳам катта маблағ эди. Анвардан Аллоҳ рози бўлсин. Аммо Пирматбой, мени бир марта бир пиёла чойга ҳам таклиф этмади. Чунки у( фақат у эмас, Солиҳбейниниг укалари ҳам) Рўзимурадовдан қўрқарди. Шунинг учун у мендан узоқроқ бўлишга ҳаракат қилди. Бундай ҳолларда мендан бошқа киши қароридан сўзсиз қайтган бўларди. Лекин мен бу ҳолатни Анварга сўзлашни ўзим учун номуносиб ҳисобладим. Аммо Анвар, менга ҳам емак учун бироз ёрдам бериб турди. Ҳатто Анвар ёрдамида бир тижорат иши ҳам бошладик, аммо шерикларимиз қобилиятсиз(тўғриси уларнинг ғирромлиги туфайли) чиқиб қолиб, уни давом қила олмадик. Бу ҳолнинг тўла сабабларини бу ерда ёзиб ўтиришнинг ҳожати йўқ, деб ўйлайман. 1996 йилини мана шунақа қилиб ўтказишга тўғри келди.

Мен 1996 йили тўла Киевда қолмадим. Биринчидан, йилнинг бошида (йилнинг февралига қадар) Туркияда эдим. Туркиядан Киевга келганимдан кўп ўтмай Москвадаги ўғлимнинг касалхонага тушиб қолиши сабаб Москвага келиб, бу ерда бироз вақт туриб қолишга тўғри келди. Ундан сўнг Киевга такрор қайтган бўлсам-да, аммо бу ерда узоқ қолмадим. Қисқаси, йилнинг иккинчи яримида яна Москвага кетдим ва юқорида сўзлаганим каби, бу ерда чеченлардан ҳалиги Адамникида(булар, яъни Адам ва унинг тарафдорлари Дудаевчиларга қарши эдилар) анча вақт яшадим. Бироқ мен, ғоявий ва маънавий жиҳатдан Дудаевларчилар тарафдори эдим. Рус – Чечен уруши, уларнинг ўзаро муносабатлари ҳақида ўз фикрларим бор эди. Улар ҳақида “Озодлик” радиосида қатор чиқишлар қилгандим. У чиқишларим матнлари алоҳида келтирилади. Бироқ у замон Москвада мен учун яшаш масаласи бош масала эди. Бу бир, ундан ташқари менга уйидан жой ва нон берган чечен мусулмон бир киши эди. Шунинг учун биз сиёсий масалалар ҳақида деярли сўзлашмасдик. Сиёсий қарашлар ҳақида менинг чечен оғайиним кўпроқ сўзларди, у ҳам бўлса, кўпроқ Ислом тарихидан ва ўзининг сажарасидан сўзларди. Унинг айтишича Чеченистонда ҳам биздаги сингари эшонлар (сайидийлар) бормиш ва менинг оғайним ўша чечен эшонларидан эмиш.

Киевда бошлаган тижоратга оид ишларимиз ҳақида икки оғиз сўз. 

1996 йилнинг охирида такрор Киевга келдим. Чунки Туркманнинг таклифи билан Енвер Ипак ёрдамида бу ерда тижорат қилмоқчи бўлдик. Бизга Пўлат Омонович Казаков исмли бошқа бир киши ҳам қўшиладиган бўлди.

П.О. Казаков, 30 йилдан буён Киевда яшавчи Ўзбекистоннинг Навойи вилоятида туғилиб ўсган, ўқиш муносабати билан Киевга келиб, бу ерда қолиб кетган бир ўзбек кишиси эди. Шу ердан уйли-жойли бўлган, олтита боласи бор. Уларнинг бештаси қиз, бири (энг кенжаси) ўғил. Биласиз, бундай кўп болалик Украина учун жуда кам учрайдиган бир ҳол. Лекин Пўлат Омонович ишни ўғил туғилганча давом етказган чапани ўзбеклардан эди. Унинг хотини ҳам бечора яхши ая экан, хўжасининг айтганига кўнибди. Горбачевнинг кооперативчиликка ижозат бериш сиёсати даврида Пўлат Омонович ҳам медитсина асбоблари ишлаб чиқариш кооперативи ташкил қилган ва совет даврида яхшигина фаолият кўрсатган, аммо мустақилликдан сўнгра аҳвол ўзгариб, 1996 йилга келиб кооператив салкам синиш ҳолида эди. Пўлат Омонович ўзи жуда яхши одам эди. Мен яшаган ҳаёт давомида менга жуда ёқиб қолган кишилардан бири П.О. Казаковдир. Аммо бу киши сиёсат билан жуда ҳам қизиқавермасди. Лекин ўзи етарли даражада ҳар тарафлама замонавий билимга эга зиёли инсон эди.

Шундай қилиб, уч тужжор: Енвер, Туркман, П.О. Казаков ва бир гарант- воситачининг (воситачи, яъни бу мендир) тижорат ишлари қуйидагича режалаштирилганди:

1. Енвер Ипак бизга Туркиядан насияга кийим – кечак келтиришга ёрдам беради, биз эса, уни сотиб (реализатсия қилиб) пулини тўлаймиз.

2. Сотиш ишларини Туркман Нафасов ташкил қилади. Чунки у хотини билан бирга бунгача ҳам айнан шу ишларни бажариб юришарди. Лекин Туркманлар ҳозир Туркиядан Украинага келтирилган молни олиб сотардилар. Яъни Туркманларга мол фабрикадан сўнгра учинчи навбатда келарди. Бизнинг ҳолимизда эса, иккинчи навбат(яъни фабрикадан Енвар олади, ундан кейин Туркманнинг қўлига келадиган) бўладиган бўлаётганди.

3. Енвернинг битта шарти бор, яъни унинг таклифига кўра, биринчи марта келтириладиган молнинг ярим нархини олдиндан тўлаш лозим. Бу маблағни Туркман ва П.О. Казаков топадиган бўлишди.

4. Мен эса, фақат воситачи вазифасини ўтайман. Тўғриси, мен Енвер ва Киевлик тужжорларнинг бир-бирига ишончли воситачиси (гарант вазифасини) вазифасини ўтамоғим зарур бўлди. Шунинг учун мен бу компанияда ҳеч қанақа маблағ билан қатанашмайман, маблағ қўшишни хоҳлаганимда ҳам менда бир сент пул йўқ. Кунлик яшашим ҳали чеченникида, ҳали Туркманникида ўтиб турибди. Аммо тижорат юришиб кетса, менинг гарантлигим учун ойлик маош тайинланишлари ҳам келишилди.

Хуллас, бир неча марта қайта-қайта учрашувлардан сўнгра бир қарорга келинди ва юқорида схемаси келтирилган тижорат ишини бошлайдиган бўлдик.

Ниҳоят, Туркман ва Енвер мол келтириш учун Туркияга жўнаб кетишди. Бир ҳафтадан сўнг биринчи гуруҳ молларни олиб Туркман Киевга келди. Иш бошланди. Аммо савдонинг давом этиши унча дуруст бўлмади. Бу ишимиздан кўзда тутилган натижа чиқмади. Сабаблари бир қатор. Улар ҳақида сўзлаб ўтирмайман. Ўқувчиларга тушунарли бўлсин учун бир нарсани таъкидлаб ўтаман. Тижоратимиз муваффақиятли чиқ-маган бўлса-да, уни бошлашган ўша