Кириш. 1 – 5 параграфлар.

Муаллиф admin Nis 19, 2017

Шахсий хаётимга оид хикоялар.

Кириш.

Мен туғилиб ўсган жойлар ҳақида қисқача тарихий ва жуғрофик маълумотлар.

Ўзбекистоннинг бугунги жуғрофик тузилишига кўра, Жизак вилоятининг Ғалла орол тумани (райони), Самарқанд вилоятининг Булунғур, Жамбой ва Пайариқ  туманлари ҳудудини ушлаштириб турган Ғубдун тоғи бор. Шу тоғнинг шарқий-ғарбий тарафида,  Ғаллаорол районига қарашли “Ғаллаорол-2” (шу замонда у ерлар “Эшонқулов номли совхоз”, деб юритилади) номли хўжалигининг 4-бўлимида “Катта қишлоқ” номи билан юритиладиган бир қишлоқ бўларди. Бу қишлоқнинг ғарб тарафида ”Давул”, Нақраж номли, шарқий тарафида Тушбулоқ, Қўрғончол ва Солин (Қипчоқ сув ҳам деб аташади. Айниқса советлар замонида “Қипчоқ  сув” номи машҳур бўлди.) номли қишлоқлар жойлашгандир.

Катта қишлоқнинг Ғубдун тоғи қисмида ичимлиги жуда яхши, ширин сувли бир неча кичик-кичик булоқлари бўлиб, март-июн ойлари давомида уларнинг анчагина суви бўлади. Уларнинг сувларидан бирмунча суғориш ишларида фойдаланса бўлади.  Бироқ август ойларига бориб булоқларнинг суви жуда камайиб кетади. Баъзиларидан батамом сув чиқмай қолади. Яъни куз ва қиш ойларида у булоқларнинг суви ўша атрофда яшовчиларнинг ичиши ва молларини суғоришга аранг етадиган бўлиб қолади. Ўша булоқлардан бири қишлоқнинг ҳозирги жойла шишига кўра, унинг ўртасида бўлиб, суви ниҳоятда ширин, ёз ойларида жуда ҳам салқиндир. Аммо йилнинг август ойларига келиб бу булоқнинг суви тамоман тўхтаб қолади. Март ойидан бошлаб сув янгидан чиқа бошлайди.

Қишлоқнинг “Катта қишлоқ” деб аталиши ҳам ўз тарихига эга. Бир замонлар, яъни советлар замонидан бирмунча вақт илгари ўша атрофдаги қишлоқлар ичида бу қишлоқ ҳақиқатан ҳар тарафлама, яъни қишлоқда яшашадиган аҳоли сони ва бошқа моддий, ижтимоий хизматлари жаҳатидан катта бўлган экан. Менинг боболарим ўзларига яраша бадавлат кишилар бўлиб, ўша жойдаги қишлоқларнинг энг каттасида яшаганлар. Улар, чорвачилик (асосан ушоқ моллар- қўй ва эчкичилик), деҳқончилик (ғаллакорлик) билан шуғулланишганлар. Галлаорол, Булунғур, Жамбой, Пайариқ, Иштихон, Самарқанд, Пенжакент бозорларида ва бошқа ўша атрофлардаги катта-кичик бозорларда ғалла, ғалла маҳсулотлари, чорва ва чорва маҳсулотлари савдоси билан ҳам шуғулланиб, ўша жойларда улар анчагина молу-мулкларга эга бўлишганлар. Советлар даврида ҳеч қандай асосга суянмай уларнинг молу-мулклари давлат ҳисобига ўзлаштирилган, тўғриси босқинчиларча тортиб олинган.

Менинг отам ва унинг қариндошлари советлар даврига келиб нисбатан камбағаллашиб қолишган бўлсаларда, буларнинг ҳам ўтироқ жойларидаги молу-мулклари мусадора қилиниб, ўзлари қулоқ синфи сифатида жазога тортилганлар. Бу воқеалар кейинроқ батафсил баён қилинади.

Мен, отам ва унинг қариндошлари бир тарафдан ўзларича бирмунча камбағаллашган, бошқа тарафдан эса, советларнинг таловчилик сиёсатидан жабрланганларидан кейин янада иқтисодий заифлашиб қолишган замонда, ўша Катта қишлоқда дунёга келдим.

1. Мен тугилган сана.

Менинг болалигим ва ёшлигим кечган томонларда, мен дунёга келган замонлар болаларнинг туғилиш вақти ҳақида ҳужжат олиш ҳали урф бўлмаганди. Кишилар, туғилиб улғайган у ерларда ўз ёшларини ва бошқа баъзи тарихий воқеаларни мучал тақвими ёрдамида ҳисоблаб юришарди. Шунинг учун мен туғилган кун (число) аниқ эмас. Аммо туғилган йилим аниқдир, яъни мен мучал ҳисобида  Паланг йили, 1938 йилда туғилганман. Қизиғи шундаки, 1938 йил январдан 21-мартгача туғилганлар Паланг йили ҳисобланмайди. Мен туғилган кун учун аҳамиятли бўлган йил бошининг мана шу нозик жойини батафсиллироқ ифодалайман. Паланг йили туғилганим аниқ бўлгани билан бирга, мен 1938 йили бошида ўтказиладиган сумалаклар пишириш, йил оши бериш каби маросимлар ўтказилганидан кейин дунёга келганим ҳам аниқ. Чунки раҳматли онам менга “Паланг йили морқаси ҳисобланасан, сен туғилганда сўфи аканинг ўриклари давчалаб қолганди” (Амакиларимнинг бирининг лақаби сўфи эди. У кишини янгалари шундай аташардилар. Бироқ ўзининг исломий билими бор бўлган муслим кишиси эди), деб жуда кўп марта сўзлаган эдилар. Бу нима, демак? Йилнинг бош уч ойи (маса лан, мартнинг 21-дан июннинг 21-га қадар) давомида туғилган болалар биз томонларда “морқа”(яъни йил бошида ва биринчи яримида дунёга келган маъносида), деб юритилади. Демак, мен мартнинг охирлари, апрел ё май ойида туғилган бўлишим керак. Март тўғри келмай ди. Чунки мен мартда туғилган бўлсайдим, менинг туғилган кунимга, йил бошида ўтказиладиган қатор маросимлар, “сумалак пишган кун, йил оши берилган кун” ёки ўша кунлардан кейин каби қўшимчалар тиркалган бўларди. Ўрик ҳам бизда, яъни мен туғилиб ўсган жойларда анча кеч гуллайди. У яна давчалган бўлса, сўзсиз бу вақт мартдан сўнг бўла ди. Энди майни олсак, унда кеч бўлади, у замон “ўрик давчалаш” эмас, давча сарғая бошлаган ёки давча пишган бўларди. Шунинг учун мен апрелда туғилган бўлишим эҳтимоли кучлидир. Бу вақт кўпроқ ойнинг ўртаси ёки ўни ва йигирмаси оралари бўлиши мумкин. Шулардан келиб чиқиб, мен туғилган кунимни ўзимча тахминан апрелнинг ўнинчисида, деб белгилаганман. Аллоҳ Ўзи ислоҳ этсин.

Мен ўзим, ўз туғилишим ҳақидаги маълумот билан 1954 йили танишдим. Чунки 1954 йилда етти йиллик мактабни битириб, Самарқандга ўқишга бориш сабаби билан менга ҳужжатлар тўплаш зарур бўлди. Жумладан, туғилганим ҳақида гувоҳнома лозим эди. Бунинг учун эса, бир қатор ишларни бажармоқ керак бўлганди. У замонлар, аввал Қишлоқ советидан туғилганлик ҳақида маълумотнома, ундан сўнгра район марказига бориб медитсина комиссиясида уни тасдиқлатиб, уларнинг қарорларига мувофиқ РайЗАГСдан тугилганлик ҳақида гувоҳнома олинар экан.

Унча ҳам қулай ва енгил бўлмаган бу қатор ишларни мен бажардим, албатта. Аммо қишлоқ совети менга 1936 йилда туғилгансан, деган маълумотнома берди. Бу жуда нотўғри эди. Чунки бирданига икки ёш фарқ бўлаётганди. Билмадим, улар бу маълумотни қаердан олишганди. Аҳоли ҳақида маълумотлар талаб қилинган Юқоридан туширилган бирор кўрсатмага жавоб шаклида ўзларича ҳаводан олиб ёзиб қўяверишган бўлсалар керак. Ўша справка (маълумотнома) билан районга медкомиссияга бордим. Комиссияда туғилган йилим 1936 – лиги нотўғрилигини сўзладим. У комиссияда ўтирганлар, кишиларнинг ёшларини аниқлайдиган билим ва илмдан узоқ одамлар бўлсалар керак. Шунинг учун улар менинг шикоятимга кўра, ёшимни фақат бир йилга пастлатиб, 1937 йил 4 – февралда туғилгансан, деб справка беришди. Билмадим 4-феврални қаердан олишдилар?  Агар мен индамай, ёшимнинг улуғлиги ҳақида шикоят қилмаганимда эди, ўша 1936-ни кўрсатиб юбораверишарди. Чунки уларнинг иши мижозларнинг ёшини аниқлаш эмас, фақат қоғоз тўлдиришдан иборат эди, шекилли. Бўлмаса, қаранг, улар  4-феврални қаердан олишди?  Шу сабаб бўлиб кўп вақт мен ўз ёшимдан бир йилга улуғ бўлиб яшадим. Лекин ўзим ҳеч маҳал расмий ҳужжатимни тан олмасдим. Ҳатто 1987 йили дўстлар 50-га кирдинг, деб табрик қилишганда, уларнинг табригини қабул қилмагандим. Болаларим узоқ вақтлар давомида, совет даврида қоидага кирган одатга кўра мени 4-феврал куни табрик этишиб келдилар. Бу ҳолга мен унча эътибор ҳам бермасдим. Аслида туғилган кунни нишонлаш ҳам руслардан келган одат бўлганидан унга мен доимо салбий муносабатда бўлдим.

Оқибат, Норвегияга муҳожир бўлиб келганимда туғилган вақтимни ҳақиқатга яқин этиб тўғрилаб олдим. Энди мен ҳужжат бўйича ҳам 1938 йил 10 апрелда туғилган ҳисобланаман. Юқорида ҳам таъкидладим. Мен ҳатто 20-апрелга қадар туғилган эканлигимга кўпроқ ишонч ҳосил қилганман. Ҳар ҳолда кун (число)да хато бўлса бордир. Аммо энди туғилган йилда хато йўқ, ой ҳам тўғридир, деб ўйлайман. Туғилган ойим ҳам апрел ёки майнинг боши бўлиши жуда эҳтимолга яқин.

Инсон ўз гўдаклик даврини билмайди. Болалик давридан ҳам эсдаликлар жуда оз ёдда сақланади. Одатда гўдаклик ва болалик даврини киши ота-онаси ҳикоялари асосида шакллантирган бўлиб, ана ўшалар асосида эслайди. Шунинг учун мен ҳам гўдаклигим ва болалигим ҳақида онамдан  эшитган баъзи ҳолларни, ҳикояларни ёзишга уринаман.

2. Гўдаклик ва болалигим.

Онам раҳматлининг сўзлашига кўра, мен жуда юввош, унча-мунчага йиғлайвермайдиган чақалоқ, гўдак бўлганмишман. Онам раҳматли айтишича, бир сафар, энди девор суяниб юра оладиган бўлганимда уй девори бўйлаб докчага бориб у ерда осилиб турган латтани тортиб юборганмишман. У латтага қатиқ увитиладиган кади ўраб қўйилган бўлиб, қатиқ устимга ағдарилиб кетибди. Мен эса, ўзимни “гуноҳкор” ҳисоблаб, шунда ҳам йиғламаганмишман. Ҳар ҳолда қатиқ бўлгани учун совуб қолгандир. Сут ҳали иссиқлигича бўлганида йиғламаслик мумкин бўлмасди, албатта. Билмадим, гўдакликдаги бу хусусият нимани билдиради? Бу салбийлик белгисими ё ижобийлик? Масалан, акам, акаларимдан бири жуда ҳам йиғлоқи чақалоқ бўлганлар. Уни доим кўкнори бериб, “маст” этиб ухлатар эканлар. Аммо Аллоҳга шукр акам кўкнори у ёқда турсин, сегарита чекувчи ҳам бўлмадилар.

Тахминан уч ёшлигимда бўлган бир воқеани оз-оз хотирлайман. Аммо у воқеа ҳақиқатан эсимда қолганми ёки кейинги вақтларда кишилар ўша воқеани такрорлайвериши натижасида менинг хотирамга ўрнашиб олганми, ажратиш қийин. Менимча ўз хотирамда сақлангандай туюлади менга. Ўша замондаги уйлар, яъни иморатлар, кишиларнинг қаергадир югуриб кетишаётганлари жуда аниқ хотирамда сақланган.

Воқеа менинг катта акам (Менинг учта акам бўлиб, уларнинг исмлари: Жўрабой, Карим ва Раҳимдир. Битта укам бор, унинг исми Омондир), яъни Карим акамдан улуғ акамнинг Совет – Филландия урушидан қайтиши билан боғли бўлган. Акамнинг исми Жўрабой аталарди.

Бу воқеа 1940 йилнинг охири ёки 1941 йилнинг бошида бўлган бўлса керак. Чунки онам раҳматли, акамнинг урушдан келиб, яна қайтиб янги урушга кетишини “олти ой ёки саккиз ойми ўтиб, болам бечора яна душман қўлига тушди”, деб хотирларди.  Биламизки, янги уруш, немис-совет уруши 1941 йил июнда бошланган. Акам эса, бу уруш бошланмасидан аввал совет-фин урушидан қайтиб келган бўлган. Акс ҳолда уруш кетаётганда уйга қайтишнинг иложи йўқ эди. Демак, мен кўпи билан уч ёшар бола бўлганман.

Ана ўшанда кишилар Жўрабой акамнинг аскарликдан келишида уни кутиб олиш учун югуришган бўлганлар. Ўша югуришлардами ёки бошқа бир вақтми, иш қилиб, мен  яна бир манзарани хотирлайман, яъни мени аскар кийимидаги кишининг қўлига олгани ҳам эсимда қолган. Аммо Жўрабой акамнинг юз кўринишларини, бўйи-бастини ҳеч хотирлай олмайман. Гўдаклик эсдаликлари шулардир, холос.

Болалик давридан ҳам баъзи хотираларни эслайман. Улардан бири отам раҳматли билан боғли бир эсдаликдир.

Тахминан 1951 йил бўлса керак. Чунки раҳматли отам 1952 йили вафот этганлар. Шундай қилиб, бир кун отам уйимиз олдида, ташқарида нимадир қилаётганди. Менимча оёқ кийимларини тамирлаётгандилар. Мен эса, отам атрофида ивирланиб юрардим. Бир вақт, негадир қўлимдаги нарсани улоқтирдим. Хотирамда йўқ, нима эди у нарса. Оташ куракмиди, иш қилиб бир қаттиқ нарса эди. У мен отган нарса отамнинг нақт кўзининг ёнидан ўтиб кетса бўладими? Хатто у нарса отамга тегиб кетишига жуда, жуда оз қолди. Борди ю, отамга у нарса тегиб кетгудай бўлсайди, у-ҳу, Аллоҳ кўрсатмасин, нималар бўларди …! У ҳолда бирон фалокат бўлиши аниқ эди. Ана ўшанда отам раҳматли мени жуда қаттиқ койидилар, лекин урмадилар. Аммо уруши ҳам мумкин эди. Аллоҳ кўнглига раҳм солди, урмади. Раҳматлининг жаҳли қаттиқ ва жуда тез жаҳли чиқадиган бир инсон эдилар. Шапалоқлари ҳам жуда зўр ва аччиқ эди. Раҳматлининг шапалоқларидан ҳам хабарим бор. Ростини айтганда, биз болалигимизда отам раҳматлининг жаҳлидан қўрқардик. Аммо ҳеч қачон отадан норози бўлиш хаёлимизга ҳам келмасди. Ота шундай бўлиши керак, деб қабул қилинарди, бошқача  бўлиши ҳақида хаёл ҳам қилмасдик. Отанинг шапалоғини қабул қиларканмиз, ўзимизни гуноҳкор ҳисоблаб, жазомизни олдик, деб кетаверардик. Қолаверса, бизни “Отанинг шапалоғи теккан бадан жаҳаннамда куймайди”, нақлига мос тарбиялашардилар. Бу нақл ҳеч мулоҳазасиз, қонун сифатида одамлар орасида мавжуд эди. Шунинг учун мен буюганимда, университетда талабалик даврларимда, ҳатто иш жойимда ҳам баъзиларнинг оталаридан шапалоқ еганларини гапириб, уларнинг, “ҳеч  ёдимдан, чиқмайди, отам мени ундай урганди, бундай урганди”, дейишларини ёқтирмасдим. Мен ҳар доим, “қизиқ, отанинг тарбиявий жазосига ҳам киши хафа бўладими, уни ёдда сақлаб юрадиларми”, деб ҳайрон бўлардим.

Менимча, ҳеч ота-она боласини, унинг одобли, яхши қилиғи учун жазоламайди. Ҳар бир ота-она боласини “яхши одам бўл, болам”, дейди. Унинг яхши қилиқларидан хурсанд бўлади. Ёмон хусусиятларидан хафа бўлади, ташвишланади. Ҳатто машҳур ўғрилар ўз болаларини ўғри, безори бўлишга ўргатмайди ва ундамайдилар.

Тақдирнинг тақозаси билан, мен 1998 йил ноябрнинг учинчисидан декабрнинг еттинчисига қадар Руссия қамоқхонасида ўтирдим. Ўша ерда менинг хонадошларим (камерадошларим) асосан ўғрилар, чўнтак кесарлар эди. Уларнинг ичида ўғриларнинг кичиги ҳам, буюги ҳам бор эди. Мен уларга, “Фарзандларинг ишларингни давом этказишини истайсиларми?”, деб савол берганимда, улар, “йўқ, старик ( улар мени “старик- ўзбекчаси қария”, дейишарди), инсон зоти боласига ёмон йўлни истамайди. Бизнинг ишимиз, чиндан ёмон, одобсизлик, нотўғри тирикчилик. Нима қиламиз, ҳаёт, тақдир экан, биз нонимизни ўғирликдан топамиз. Аммо боламизга буни, бу ҳаётни, бизнинг турмушимизни ҳеч замон раво кўрмаймиз”, деб  чин кўнгулдан эзилиб жавоб қилишгандилар. Демак, кўраяпсизми, ҳеч ким боласини ёмон қилиқ қил, деб койимас экан. Шунинг учун ота-она койишларини, тарбиявий жазоларини хотирлаб юриш одоб чегарасига кирмайди, менимча.

Яна бир гап, хотирамда жуда яхши сақланган, масалан, биз болалар орасида каттамиз кичигимизни қандай хафа қилса ҳам, биз ҳеч вақт отамизга бир-биримиз ҳақида шикоят қилмасдик. Буни бизга ҳеч ким ўргатмаганди. Балки бу қишлоқдаги умумий тартиб бўлгандир.

Болалик давридан яна икки ҳолни яхши хотирлайман. Бири, 4-синфдалигимда, қиш ойлари, яъни 1950 йил декабри ёки 1951 йил январининг бошлари бўлиши керак, содир бўлганди. Ўша замонлар биз яшайдиган қишлоғимиздан уч километрлар чамаси узоқдаги қишлоқда жойлашган мактабга ўқишга қатнардик. 4-синфда ўқирдик. Совуқлар бошланиб қолган вақтлар эди, оёқ кийимимиз мутлақо йўқ ва уст кийимларимиз ҳам тайинли эмас. Шунинг учун совуқлар бошлангандан сўнг мактабга қатнамай қўйдик, яъни қатнай олмай қолгандик. Ўшанда мактаб ўқитувчимиз қишлоғимизга келиб, бизларнинг нега мактабга қатнамай қўйганимиз ҳақида ота-оналаримиз билан сўзлашди. Уларнинг ораларида қандай гапу-сўзлар бўлган биз болалар билолмадик. Иш қилиб, уларнинг сўзлашувлари натижасида, ялангоёқ бўлсак ҳам эртаси куни биз болалар мактабга бормоғимиз шарт бўлди. Чунки болаларнинг мактабга бориши, уларнинг ўқиши ҳам совет-партия ҳукуматининг муҳим сиёсати ҳисобланарди. Мактабдан бўйин тавлаш Совет ҳукумати сиёсатига “хиёнот” эди. Аммо қишда яланг оёқ, яланғоч гўдакларнинг тўрт-беш километр йўлни ўтиши, уларни совуқ уриши, касалликка чалиниб қолиши, совет-партия ҳукумати сиёсатига кирмаган бўлса, эҳтимол. Сиёсатнинг ёшлар – нинг ўқишини ташкил этиш тарафи ва талаби яхши, аммо инсонларнинг яшаш таъминоти ҳам аҳамиятли-ку, ахир.

Хуллас, ҳукумат сиёсатидан қўрқанларидан бўлса керак, биз эртаси кундан бошлаб “Осмондан тош ёғса ҳам” мактабга борадиган қарор қабул этилди. Эртаси куни, ҳаво совуқ, ерда бироз қор ҳам бор эди. Шунга қарамасдан биз уч-тўрт болалар яланг оёқ, устимизда эски латта-путталар билан бир амаллаб мактабга бордик. Айнан шу ҳолда мактабдан уйга ҳам қайтдик, албатта. Бу ҳол совет-партия ҳукумати кўрсатмасини оғишмай амалга ошираётган мактаб ўқитувчимизга ҳам, ота-онамизга ҳам ўта аянчли бўлди шекилли, шу-шу ўша йили то кунлар исиб, бемалол яланг оёқ юравериш мумкин бўладиган вақтаргача мактабга қатнашни бутунлай тўхтатдик. Шундай бўлиб, ўша қиш бўи болалар мактабга қатнамадик.

Болалик йилларимдан хотирамда сақланган иккинчи воқеа, содир бўлган йилини эслай олмайман. Аммо унинг тафсилотларини жуда аниқ хотирлайман. Йилнинг август ёки сентябр ойлари бўлса керак. Чунки путалар, яъни тоғ ва унинг пастликларида ўсадиган тиканакли ўсимликлар донлаб, қуруб қолганди. Бизнинг 4-5 та эчкимиз бўларди. Бир кун улар тоғга узоққа чиқиб кетишибди. Онам раҳматли эчкиларни қайтариб келишни менга буюрдилар. Балки ўша орада мендан бошқа ҳеч ким бўлмагандир. Мен эчкиларни қайтариб ҳайдаб келгунча ўша қуруқ тиканак ўсимликлар орасида роса қийналдим. Чунки устимда узун, бўйим бараварида бўз куйлак бўлиб, иштоним йўқ эди. Рўзғор иқтисодидан келиб чиқиб, бизга, болаларга ёзда иштон кийтиришмасдилар. Фақат авратни ёпиш ниятида куйлак узун бўларди. Ана шунда, эчкиларни қайтариб келиб онам раҳматлига роса йиғлаб берганимни хотирлайман. “Нима учун иштоним йўқ? Ҳамма жойимни тиканаклар тирнаб ташлади”, деб йиғлагандим, ўшанда. Бундан кўринадики, XX асрнинг 50-йилларида ҳам одамлар моддий жиҳатдан нақадар ночор яшашганлар. Мактаб ёшидаги болаларига ҳатто иштон кийидириш имконларига ҳам эга бўлмаганлар.

Яна бир воқеа хотирамга келди. 7-синфга мактабга боришимда, яъни 1953 йил сентябрида умримда илк марта  мактабга оёқ кийимида борган эдим. У ҳам ўша замонларда эндигина сотувга чиқарилган жуда оддийгина латтадан тикилган туфли эди. У туфлини кийиб, оёқларимга қарай-қарай қанчалар хурсанд бўлгандим ва ўзимни мендан ҳам бахтлироқ бошқа бирор киши йўқ каби ҳис этгандим. Менинг ўша ҳолимни, шодланганимни, сўзлар, менинг сўз бойлигим билан ифодалаб бўлмайди.

Қаранг, тубанда келтириладиган бир воқеада менинг катта одам бўлганимдаги характеримдаги баъзи белги-аломатлар болалигимдаёқ мавжудлигидан дарак беради. Бугунги характерим белгиларига мос бу воқеа хронология бўйича юқорида сўзлаганларимдан бироз илгарироқ бўлиб ўтганди. Энди уруш тугаган вақтлар ёки урушнинг сўнгги йиллари бўлиши ҳам мумкиндир. Демак, воқеа 1945 ё 1946 йилларда бўлиб ўтган бўлиши керак. Ҳар ҳолда вақт йилнинг апрел ойи ахири, майнинг биринчи ярими эди. Иш қилиб, бу вақт тутлар  пишган эди. Яна шу нон танқислиги сабаб уйимизда эрталаб ва кечқурун қандайдир емак бўлиб, у ҳам асосан сигир сутидан пиширилган бир хил овқат бўлар эди. Сигир ҳам бизники эмасди. Уни отамнинг бир бадавлатироқ дўсти бизга ёрдамга, вақтинча соғиб ичишга бериб қўйганди. Тушликни эса, тут еб ўтказмоғимиз лозим бўларди. Мана шунақа ўқувчилар, Маманазарбойдай бадавлат бир кишининг боласи, Йўляхшибой (бизнинг авлодимиз, совет давригача анчагина ўзига дўқ кишилар бўлишган, ҳатто бой яшашган десак ҳам бўлади) шундай ночор ҳолга тушиб қолганди. Бунинг ҳам сабаби совет тузуми ва совет ҳукумати қусурларида турарди. Бу ҳақда отам тўғрисида сўзлаганда тўлароқ ёзарман.

Шундай қилиб, бизга тушлик емак ўрнига ўтадиган тут қишлоғимиздан бирор километр паст тарафда, далада ўсарди. Бу ерни “Сафар булоқ”, деб аташарди. Чунки бу ерда битта булоқ бор эди. Унинг суви жуда тотли бўлиб, ёзда ниҳоятда салқин бўларди. Аммо бу булоқ суви июлнинг охири, августнинг бошларига бориб, деярли қуриб қоларди. Ана шу булоқнинг суви оқар ерда боболаримиздан бири ўн бир туб тут ўтқазганлар экан. У тутларнинг ўнтаси пайванти, катта-катта оппоқ мева (тут) берарди. Аммо биттаси пайванти эмасди, яъни ўз вақтида пайвант олмай қолганди. У бир дона тутни бирор кимса пайвант қилайлик ёки бирор биладиганга пайвант қилдирайлик, дейишмасди ҳам. Қисқаси, тут емоқ учун, яъни тушлик қилмоқ учун ўша ерга бориш лозим бўларди. Тутни фақат тут дарахтлари устига чиқиб ейиларди. Ана шунақа навбатдаги тушликка кетишда, мен нимадандир аразлаб қолиб, тушликка бормайман, деб туриб олдим. Гўё бу менинг норозилигим ва “очлик” эълон қилишим эди. У замонлар бу очлик эълон қилишлигини билмасдикда, лекин тасодифан шундай чиқиб қолганди. Билмадим, бу “очлик”дан кимга фойда, кимга зарар бўлган? Ўжарлик, характер шундаки, Раҳим акам тут ейишга олиб кетишга қанчалик уринишига қарамасдан, тут ейишга бормадим ва кечки сутга қадар чидашга тўғри келди. Ўжарлик “рўзаси“ эди-да,  бу. Отам уйда йўқ эди, онам бечора жуда кўнгулчак инсонди. Шунинг учун мени тут ейишга боришга мажбур қила олмагандилар. Аммо бечора онам кўп эзилган бўлсалар керак, ўшанда. Мен каттагина одам бўлиб қолганимда ҳам онам раҳматли, “Сен энг юввошим бўлсанг-да (мен онам раҳматлининг энг юввоши бўлган эканман), сенда ҳам ўжарликдан бир анчаси бор, болам”, деб ўша тут воқеасини баъзан эслаб турардилар.

Мен болалигимда ўз тенгқурларим ичида бироз гавдалироқ, жисмоний бақувватлироқ кўринардим. Шу сабабми, иш қилиб, мен қишлоқда ўз тенгқурларим ичида ўктамироқ эдим, яъни тенгқурларимдан таёқ емасдим. Аммо болалар, тенгқурларим билан жанжаллашганим, тепалашиб, бирор ерим яраланганини ҳам ҳеч хотирламайман.

Хуллас, болалигимдан эслаганларим шулардир. Балки яна бошқа қизиқарли эсдаликлар хотирага келиб қолса, улар ҳақида ҳам қўшимча ёзилар.

3. Падари бузрукворим ва меҳрибон онаи зорим ҳақида билганларим.

Отамнинг отаси, менинг катта отам(бобом)нинг исми Маманазарбой аталган. У киши ҳақиқа- тан ўз атрофида ўзига тўқ, бой ҳисобланган. Бизнинг қишлоғимиз, яъни мен туғилган ер, юқорида таъкидланганидек, “Катта қишлоқ”, деб юритилади. Қишлоқнинг шарқий, куёш чиқар тарафида бизга энг яқин, “Тушбулоқ” қишлоғи жойлашган бўлиб, у ерда Маманазарбойнинг ва бошқа бизга яқин қариндошларимизнинг хизматчилари (ўша октябр давлат тўнтариши содир бўлган замонда аталишича қуллари) ўтиришган. Ўша қишлоқ ҳозир ҳам мавжуд бўлиб, у ерда айни замонда ҳам одамлар, яъни менинг бобомнинг хизматчилирининг авлодлари истиқомат қилишади. Улар бугун қул деб юритилмайди, албатта. Оллоҳга шукрки, бизда ҳам қулдорчилик битказилган.

Отам даврига келиб, бобомнинг мулки бирмунча озайиб, отамларнинг бойлик даражалари пасайган бўлган. Унинг устига советлар замони бошланиб кетиб отамларни талашган, яъни бутун молу-мулкларини тортиб олишган.

Отамнинг учта укаси ва учта синглиси бўлиб, улар етти оғайни бўлишганлар. Отамнинг Норқўзи (бу кишини Онам раҳматли “Сўфи”, дерди. Чунки ўзбекистон қишлоқларида аёллар эрларининг қариндошларига исми билан мурожаат қилишмайди. Шундан келиб чиқиб бизлар ҳам у кишини “сўфи ака” дердик, ҳатто бутун қишлоқ у кишига “сўфи”, деб мурожаат қилишарди. Ҳақиқатан Сўфи аканинг бироз Қуръон саводи чиққанди. Шунинг учун “Сўфи” номига лойиқ бўлганди), Мардон, Назар исмли укалари ва Бибисора, Ўғилхон, Асал исмли сингиллари бор эди. Мен фақат Асал амам раҳматлини эслай олмайман. Чунки бу аммам мен гўдаклигимда вафот қилганлар. Отамнинг бошқа туғишганларини яхши билардим. Уларнинг барчалари мени яхши кўришардилар. Уларнинг барчасидан Аллоҳ рози бўлсин, жойларини жаннатда буюрган бўлсинлар, Амин!

Отам раҳматлининг саводи чиқмаганди. Фақат намоз қилмоқ учун зарур бўлган сура ва аятларни ёд билардилар, холос. Динга жуда эътиқоди баланд, чин муслим инсон эдилар, раҳматли. Диний билими бор кишиларга алоҳида ҳурмат билан қарардилар. Ўзбек оғзаки адабиётини ва уруғчилик тарихини яхши билардилар. Ота-боболарининг узун-узун тарихларини, уларга оид қизиқарли воқеаларни хотирида сақларди. Отам раҳматли, жуда зукко, фикр-мулоҳазали, илмли, зиёли кишилар суҳбатида кўп қатнашган, эшитганларини хотирасида яхши сақлайдиган одам эдилар. Ўзбек халқ достони “Гўрўғли”дан қатор ҳикояларни, термаларни ёд билардилар. Баъзан қўлига дўмбирасини олиб (раҳматлининг бир кичикроқ дўмбираси ҳам бўларди. Дўмбира-дуторга ўхшаш, икки торли чалғу асбоби) бизга, яъни фарзандларига “Гўрўғли”дан парчалар хиргойи қилардилар. Баъзида бизни ўша хиргойилари ила ўз қучоғида ухлатиб қўярди. Аммо бизда отамнинг бу хусусияти такрорланмади.

Отам раҳматли жуда уруғ суруштурувчи одам эди. Уйимизга келган меҳмон нотаниш бўлса, салом-аликдан сўнг, меҳмондан уруғини суриштирардилар. Бордию, меҳмон отамнинг уруғидан чиқиб қолса, у билан қайтадан қучоқлашиб кўришарди ва “э, буни қара-я, жигарим экансан”, деб меҳмоннинг елкасига секин-секин уриб қўярдилар.

Бизнинг томонларда “ориятчи”, деган атама, тушунча бор. Масалан, ўзига қарашли қариндошларни, ошна – оғайниларни қўллайдиган, улар адресига бирор жойда ғийбат ва бошқа шу каби қилиқлар кўриб, эшитса унга дарҳол қарши жавоб қиладиган одамни биз тарафда “ориятчи”, дейишади. Отам раҳматли жуда ориятчи одам эдилар.

Мен, бўй-ю ақлим етилгандан сўнг, турмушда кўп одамларни кузатиб, отамда кўрган ва хотирамда сақланган хусусиятларни эслаб, уларни солиштириб, отам раҳматли ниҳоятда шиддатли, кескин одам бўлганлар, деган хулоса қилганман. Менинг бу фикрларимни онам раҳматли тасдиқлардилар. Аммо советларнинг болшовой жаллодлари отамнинг шаштини анча тушира олганлар. Биринчидан, у жаллодлар отамларнинг бутун молу-мулкини талаб олганлар. Иккинчидан, туҳмат билан отамни ўн икки ой қамоқда сақлашганлар. Чунки советлар бир деб дунёга келгандан бошлабоқ кишиларга бир-бирига туҳмат қилишга шароит туғдирганлар. “Ҳақ эгилади, аммо синмайди”, дерди совет қамоғида кечирган заҳматларини хотирлаб, раҳматли отам.

1930-32 йилларда содир бўлган бир тергов ва маҳкама жараёнига туҳмат билан отам раҳматли ҳам тортилади. Шу муносабат билан у қамоққа олинади ва тергов, суд жараёни дегандай уни қамоқхонада ўн икки ой сақлашадилар. Аллоҳ ёрдами билан маҳкама жараёнида отамга туҳмат қилувчиларлардан бири ўргатилган сўзларни эплай олмай адашиб қолади. Натижада, улар  ўзлари бир-бирига ёпишиб кетиб, отам бутунлай четда қолиб кетади ва дарҳол отам жараёндан озод қилинади. Аммо негадир қамоқдан чиқарилмайди. Чунки бу замон қишлоқдан маҳкамага “бу одам “буюк” кулакнинг боласи”, мазмунида бошқа бир янги туҳмат келиб турган бўлади. Натижада, биринчи туҳматдан қутулган одам иккинчи туҳмат аниқлангунча қамоқхонада қолдирилади. Бу аниқлаш муддати яна икки ойга чўзилади. Азиз ўқувчи, сиз, “Бу нимаси, кишини фақат бой бўлганлиги учун ҳам қамоқда сақлайдиларми?”, дерсилар. Мен ҳам бунга кўп ҳайронман. Аммо ўша замонлар “кулакларни душман синф сифатида” тугатиш компанияси бошланган бўлган. Шу сабабдан “кулакни ёки кулак боласини” қўлларидан чиқариб қўйишга қўрқишган бўлсалар, ажаб эмас.

Ҳайрият, Аллоҳ каромати билан қишлоғимизда маҳаллий ҳукумат ўзгариб, Қишлоқ советига қариндошлардан бириси Раисликка ўтиб қолади. У киши дарҳол отам масаласи билан шуғулланиб, маҳкамага отам ҳақида тушган маълумот туҳмат эканлиги тўғри сида Самарқандга янги хабар жўнатади. Шундан сўнггина раҳматли отам бу дунёнинг жаҳаннами совет қамоқхонасидан тўла озод бўлади. Шунақа, отамга кетма-кет иккита туҳмат уюштиришади. Отам раҳматли соф ва пок бўлганлигидан ҳар иккала туҳматдан ҳам қутулади.

Отамга иккинчи туҳматни ёзганлар уч киши бўлиб, улар “Қўрғончол” қишлоғида яшовчилар бўлишганлар. Туҳматчилар йўлбошчисининг исми Донабой бўлган экан. Аллоҳнинг кароматини қарангки, отам устидан ўша туҳмат ёзганлардан бугун бирорта нишона, авлод қолмади. Ўша замонлардаги урушлар ва бошқа хил хасталиклар сабаб бўлиб, уларнинг барчаси ўз-ўзларича тугаб битиб кетишдилар. Шу сабабдан ҳам “Ҳақ эгилади, синмайди”, нақлини жуда кўп такрорларди, отам раҳматли. Аммо ўша воқеалардан сўнгра  отам раҳматли совет ҳукуматидан жуда қўрқадиган бўлиб қолган бўлса керак. Масалан, Совет-Олмон урушидан қайтмаган буюк ўғлини хотирлаб, “Болагинамни душман қўлига отаси раҳматли ўз қўли билан топширди”, дерди раҳматли онам. Онамнинг бу таънаси ҳам бир тарихга асосланади. Чунки отам раҳматли янги уруш, совет-олмон уруши бошлангани ҳамон Совет – Филландия урушидан эндигина қай тарилган боласини, яъни Журабой акамни ҳарбий комиссариятга ўзлари олиб бориб топширганлар. Ҳақиқатан бу ҳол жуда қизиқ. Нимага керак эди бу шошмашошарлик, навбати билан чақирув келгандан кейин ҳам ҳарбий комиссариятга борса бўларди-ку. Ё отам раҳматли, шунчалар совет ватанпарвари бўлиб, шунчалар совет ватанини севармидики, биринчилардан бўлиб “кўнгуллилар” гуруҳини тузса? Аммо отам ўз боласидан бошқа бирор кимсани урушга даъват этгани йўқ, ахир. Аксинча, “Шўро ҳукуматининг умри қисқа”, деб кўп такрорларди, отам раҳматли. Мен буни яхши эслайман. Шўролар ҳукуматининг тугаши муқарарлигига жуда-жуда ишонарди, раҳматли отам. Онам учун эса, бу ҳукумат фуқарога душман эди. У киши боласини “душман қўлига топширди”, деганида совет ҳукуматини душман демоқда эди. Бундан кўринадики, менинг ота-онамда совет юртига севги, совет ватанпарварлиги бўлиши ва бундай ватан учун жон қурбон этиш ҳисси бўлиши эҳтимолдан узоқ эди. Қолаверса, нима учун бу уруш бўлаяпти уларга мутлақо тушунарли эмасди, ахир. Шундай бўлгач, отам эндигина бир урушдан қайтган боласини нима учун янги урушга топширишга бунчалар шошмоқда? Ҳа! Ана айнан шу ерда, менимча, отам раҳматлининг советлардан, болшовойлардан ниҳоятда қўрққанлиги кўзга ташланади. Чунки онам раҳматли, “кўплар урушдан қочиб душман қўлига тушмади, ажал ўтидан қутулиб қолишди. Отанг раҳматли эса, “ҳа” демасдан болам бечорани душманга топширмай қочирганида Жўрабойжоним омон қолармиди?!”, деб менга такрор-так- рор сўзларди. Бундан кўринадики, Жўрабой акамнинг урушдан, ҳукуматдан қочувчиларга қўшилиб қолиш хавфи бўлган. Уруш хабари тўла торқалиб улгурмасдан атрофда қоч-қочлар бошланиб кетган. Қочиш, болшовойлардан қочиш, бу катта ташвиш ва зўр таҳликалиги бўлгани аниқ. Бордию бир замон, отамнинг боласи ҳам қочиб, болшовойлар қўлига “ҳукуматдан, урушдан қочди” бўлиб тушса? Аллоҳ кўрсатмасин, у  яна суд бўлиб, қамоқхонага тушиб қолса-чи? У ерда аҳвол қандайлигини отамнинг ўзи кўрган, уни билади. У ерга, у совет қамоқхонасига отам ўз боласининг эмас, ҳатто душман боласининг тушишини ҳам истамаган бўлиши керак.

Шунинг учун бирорта яхши-ёмон сабабчи бўлиб, урушдан қочувчилар сафига тушиб қолмасдан, қамоқхонадан урушни афзал кўриб, боласини ўз қўли билан урушга жўнатишни маъқул топган, бўлса керак отам раҳматли. Ҳар ҳолда уруш очиқ майдон, “Қирқ йил қирғин келса, ажали етган ўлади”, дейдилар, Аллоҳ умр берган бўлса бу сафар ҳам соғ-саломат қaйтар, деб ҳисоблаган, раҳматли. Аммо тақдир экан, акам  бу янги урушда бедарак йўқолди. Аллоҳга минг шукр, отамнинг  қолган тўртта фарзанди ҳаётмиз.

Отамнинг яна бир ижобий ҳунари бор эди. Раҳматли, беморнинг билак томирларини ушлаб, унинг аҳволини жуда яхши аниқлай биларди. Ҳатто касалнинг соғайиш ёки соғаймаслигини жуда катта аниқликда белгилай оларди. Шунақа, у киши туғма табиб эдилар.

Онам ва отам бир-бирига унча узоқ бўлмаган, яъни бир-икки ота алмашишган қариндош бўлишган. Онамнинг отасини Довудбой атаганлар. Аммо онамлар отамларга нисбатан ночорлироқ, яъни камбағаллироқ бўлишганлар.

Онамнинг бир укаси урушдан қайтмади. Мен уни ҳеч хотирлай олмайман. Унинг яна бир укаси борди. У иккинчи тағомни яхши эслайман. Аммо у ҳам мен ҳали ўзимни яхши англай олмайдиган, гўдаклик давримда бу оламдан ўтиб кетганлар. Шунинг учун онам тарафдан мен биладиган яқин қариндош-уруғ йўқ эди.

Онам раҳматли ўзлари анча яшадилар. Онам 1981 йили Аллоҳнинг омонатини уздилар. Ўша йил қизларимнинг каттаси Гавҳаржон Самарқанд Тиббиёт институтига ўқишга кирадиган йил эди.

Онамнинг  ҳам саводи чиқмаганди, ўқиш ва ёзишни билмасдилар. Аммо ўзбеклар урф-одатларини, оғзаки адабиётни, қариндошларнинг жуда узоқ тарихларини кўп билардилар. Самарқанд вилоятининг Ғаллаорол, Пайариқ, Жомбой, Булунғур районларида, Панжакент тарафларда яшайдиган қариндошлиги анча узоқлашиб қолганларнинг ҳам ота – бобоси ҳақида узоқ ҳикоялар сўзларди.

Онам раҳматли ҳам отам сингари намозхон, динга жуда эътиқоди юқори муслима аёл эдилар. Дастурхонга ниҳоятда гўзал дуо ўқирдилар, раҳматли. Нонўшта, тушлик ва оқшом овқатининг дастурхонида алоҳида-алоҳида дуолари бўларди. Йил давомида, қовун пишганда, узум етилганда ва ҳ.к. айрим-айрим дуолари бор эди, онам раҳматлининг. У муҳтарам зотнинг дастурхон дуоларидан бирортасини ёзиб олмаганим учун ҳозирлар кўп афсусланаман.

Онам раҳматлининг бир кўзи кўрмасди. Онам 1932 йили отам қамоқдалигида бош оғриқ касалига учраб, бир кўзи бутунлай кўрмайдиган бўлиб хасталикдан қутулади. У замонлар биринчидан, докторнинг ўзи бўлмаган. Иккинчидан, отам қамоқда бўлганлиги сабаб у – бу маҳаллий табибларга ҳам кўрсата олишмаганлар. Онамнинг соғлом кўзи узоқ замонлар жуда яхши ишлади. Аммо 1957 йилларга келганда, соғлом кўзи ҳам унча яхши кўрмайдиган бўлиб қолганди. Лекин кундузлари ҳали яхши кўриб, фақат кечалари бироз ноқулайлик сезардилар, холос.

Мен қишлоқдан узоқроқ ерда ўқиганим сабабли кўпинча онамдан узоқда қолдим. Чунки 1954 йилдан қишлоқдан узоқ бир ерда ўрта мактабда ўқидим, 1957 йил сентябридан бошлаб эса, Самарқанд шаҳрида ўқий бошладим. Шунинг учун қишлоққа, яъни уйга 3-4 ойда бир келардим. Шунда онам мени жуда соғиниб қоларди. Мен эса, раҳматлининг қўлтуғига кириб ўтирардим. Онажоним бошимни тиззасига олиб, уни узоқ вақт силаб ўтирардилар. Менинг ҳаётим, ётиб-туришим, еб-ичишим, кечалари бевақт юриш-юрмаслигимни жуда майдалаб сўраб, суруш-тирардилар. Унинг бу сўроқларини, бу тергашларини, мен уйланиб, бир неча болали бўлганимда ҳам канда қилмасдилар, онам раҳматли. Ўша замонлар мен ўзим-ўзимга “э, қизиқ, онамга қаранг-а, мен каттагина одам бўлиб қолган бўлсам, ҳатто менда, ўзимда ҳам болалар бўлса. Нега бунчалар онам мени “тергайдилар”, деб ҳайрон бўлардим. Аммо ўз болаларим улғайиб, уларнинг ўзлари мустақил юрадиган бўлгандан сўнг, булар ҳам ўқишда, ишда, армияда юрадиган бўлганларидан кейин мен ҳам онамга ўхшаб қолдим. Уч-тўрт ой эмас, ҳатто мўлжалдан бир, икки соат кеч қолсалар ҳам чидай олмайдиган, безовталанадиган бўлиб қолганимдан сўнграгина, меҳрибон онажонимни яхши тушунадиган бўлдим.

Менинг болам мўлжалимдан бир-икки соат кечигигаётганда шунчалар безовта бўлсам, боласини уч-тўрт ойлаб кутган она қандай аҳволга тушдийикин …?

Бизда, қишлоқда Самарқанд шаҳри ҳақида кўп нохуш сўзлар, бўлган, бўлмаган воқеалар тўғрисида турли хил ҳикоялар айтиларди. Самарқанд шаҳрини жуда нотинч шаҳар, деб билашардилар. Ўшандай бир нотинч шаҳарда эса, онамнинг бир боласи уч ойлаб, тўрт ойлаб хат, хабарсиз қолиб кетади?! О, бу онам раҳматлини қанчалар қийнаб юборган  бўлса? Шунинг учун ҳам мен шаҳардан келганимда мени чақалоқни суйган сингари суяр эканлар. Шунинг учун ҳам каттакан, “ҳўкиздай” одамни, яъни мени онам раҳматли қўлтуғига олиб ўтирар эканлар. Аммо мен ҳам онамнинг у илқ қучоғида ўзимни эмчак боласидай сезардим.

Вақт, замон кишини кўникишга ҳам ўргатади. Мен, тақдирнинг тақозоси билан сўнгги вақтларда жонажон болаларимдан узоқ давр айри қолишга мажбур бўлдим. Кўп қийин бўлса-да, ўшандай ҳаётга, болалардан айри яшаш ҳаётига кўникма ҳам ҳосил бўлар экан.

Аллоҳ билади, масалан, мен онам раҳматлига нима хизмат қилдим? Ўзимча, онамни қўлимдан келгунича ҳурмат қилишга интилдим, шунга ҳаракат қилдим, деб ҳисоблайман, албатта. Бу менинг хизматларим нималарда кўринарди? Уч-тўрт ойда бир қишлоққа бориб онамни кўриш, иложи борича бирорта совға қилиш, муомалада мулойим бўлиш, ширин сўз бўлиб, унинг сўзларига, насиҳатларига “Энажон бўлди, шундай бўлади, Сиз нима, десангиз шу бўлади”, дейишни мен онамга қилган хизмат, деб билардим. Масалан, ўша вақтлар бизнинг қишлоқларимиздан шаҳарга қизларини ўқишга юбориш одат бўлмаганди. Бироқ онам раҳматли акамнинг (Карим акамнинг) қизларидан бирига (унинг исми Ҳурматой эди) Самарқанд университетига ўқишга киришда ёрдамчи бўлишимни сўрадилар. Акам эса, қизининг шаҳарга келишига қарши эди. Шунинг учун бу ишга онам раҳматлининг фақатгина розилиги эмас, унинг қаттиқ талаби ҳам лозим бўлганди. Онам раҳматли “эски замон” одами бўлишига қарамасдан, ўшанда биздан, мен ва акамдан прогрессив эканлигини кўрсатганди ва мендан Ҳурматойнинг ўқишга киришида ёрдамчи бўлишимни қаттиқ талаб қилганди. Онам раҳматлининг бу ишда жуда жиддий талаби юзага чиққани учун қишлоқ одатига мос бўлмасада, онамнинг райини қайтармай жиянимга ёрдам қилдим. Шундай қилиб, мен туғилиб ўлғайган ҳудуддан университетга (умуман шаҳарга ўқишга келган) кирган энг биринчи қиз бола, менинг жияним, онам раҳматлининг қиз невараси Ҳурматой бўлганди.

Афсуски, вақт ўтиб кетди. Онам энди олдимда эмас. У энди мени қучоқламайди, эркалаб, менинг бошларимни силамайди. Юқорида онамни ҳурмат қилиб, эъзозлаш ўрнида санаганларимнинг ҳеч бири ва ҳаммаси йиғилиб, ҳеч нарса эмас эканлигини энди, жуда кеч тушунаяпман.

Болаларим ва невараларим, менинг бу ёзганларимни ўқиган қадрли ўқувчилар,  ота-она- нгизнинг ҳурматини жойига қўйишни орқага қўйманг. Ҳар куни, ҳар соатда уларнинг ҳурматини жойида тутишни унутманг. Ҳеч қачон уларнинг сўзларини икки қилманг. Уларга доим ширин муомалада бўлинг, хор бўлмайсиз, иншоллоҳ!

Онам раҳматли, жуда юмшоқ характерли, инсон зотига меҳрибон аёл эдилар. Шунинг учун бўлса керак, онамнинг қайин юртлари, яъни отамнинг укалари ва сингиллари қишлоқчилик урф-одатларига муккасидан берилган бўлишиб, раҳматли онамга бирмунча азоб беришганлар.

Биз томонларда айни замонларда ҳам сақланиб қолган, бир бемаза одат мавжуд. Бу одатга кўра келиннинг қайин юртлари, яъни келин бийининг ака-укаси, опа-сингилиси, ҳатто бошқа узоқ-яқин қариндошлари ҳам келинни хилма-хил ҳақоратларга дучор этишлари мумкин. Бу ярамас одат, ўзбек. қазоқ, қирғизларда анча кенг тарқалгандир. Келажакда бу номуносиб чиркин одатдан миллат бутунлай қутулмоғи шарт.

Мен ва менинг ҳамфикрларим истаган давлат тузумида оила ва никоҳ ҳақида алоҳида қонун амал қилади. У қонун оилага тегишли барча икир-чикирларни Давлатнинг умумий ижтимоий қоидалари асосида қайта кўриб чиқади ва тўла тартибга солади. Бизнинг қонунларимиз ҳеч кимга, ҳеч бир жойда қонунсиз ҳаракат қилишга  заррача ўрин қолдирмайди. Ўзбек турклари оиласи келажакда барча ярамасликлардан, инсон ҳақ-ҳуқуқини заррача бўлса-да камситадиган одатлардан тозаланиб, ҳурриятли оилалар бўлишига ишонаман.

Сиз болаларим ва азиз ўқувчи, ўз фарзандларинг (менинг невараларим) билан биргаликда ўшандай ҳурриятли, ибратли оилалар қаторида бўларсиз, иншоолоҳ.

Болаларингизнинг ўқимишли, зиёли бўлишига бор имконингиз ила кўмаклашинг. Олим бўлиш, бир томондан, кўп чидамли меҳнат талаб қилса, бошқа тарафдан тақдирга тегишлидир. Аммо одам бўлиш, етарли илм ва билимга эга бўлиб, ахлоқли бўлиш ҳар бир инсон авлодининг муқаддас бурчидир. Бизнинг одобимиз, хулқимиз, характер-хусусиятимиз ҳақида китобларимда ҳам ёзиб ўтдим. Уларни ўқинг. Одоб ахлоқ ҳақида ўрни келган жойларда яна сўзлаб ўтавераман.

Инсон илми ва билими даражаси учун андоза, бу ҳозирги ХХ аср охири ва келажак аср замонавий илм-фан ютуқларидир. Замон фанидан орқада қолмасликка ҳаракат қилинг. Имкони борича, Ватаннинг замонадан орқада қолмаслиги учун меҳнат қилинг.

Узр, бироз мавзудан четга чиқишга тўғри келди.

Хуллас, онам раҳматли ҳақида юқорида ёзганларнигина биламан, холос. Ҳа, айтгандай раҳматли онам ўзбек халқ мақолларининг жуда кўпини билардилар. У кишининг сўзлари мақол билан бошланиб, мақол билан тугарди. Мақолларни жуда ўринли ишлатардилар. Мен китобларимда қўллаган мақоллар, онамдан эшитган ва хотирамда сақланган мақоллардир.

Онам ҳам халқ достонларидан термалар ёд билардилар. Ҳа, онамнинг оталари Довуд бобом, ўзбек халқ достонларининг жуда кўпини ёд биладиган бахши бўлганлар. Онам раҳматли, жуда кўп, узун-узун эртаклар билардилар ва уларни ниҳоятда чиройли қилиб ҳикоя қилардилар. Афсус, биз бирорта ўзбек халқ эртагини бошдан-оёқ дурустроқ билмаймиз.

XX асрнинг 60-йилларидан сўнг Ўзбекистон коммунистик нашриёти ўзбек халқ мақолларини китоб шаклида нашр қиладиган бўлди. Ҳатто у китоблар катта-кичик ҳажмларда бир неча марталаб қайта-қайта нашр этиладиган бўлинди. Аммо коммунистлар замонидан бир қанча минг йил муқаддам тарих давомида тузилган халқ мақоллари ҳам коммунистик партия мафкурасига мослаб ўзгартирилган ҳолда нашр қилинарди. Масалан, онам раҳматлидан эшитган кўпгина мақоллар бу нашрларда учрамасди ёки шакллан ва мазмунан ўзгартирилган бўларди.

Ана шунақа, коммунистлар ўзларига жуда қаттиқ ишонишгандиларки, ҳатто улар бир неча минг йиллар муқаддам тузилган халқ мақолларини ўз ғояларига мослаб қайта ёзишгандилар. Аммо Аллоҳнинг ўз ҳисоби бор, Унинг ҳисобини ўзгартириш ҳеч бир кимсанинг қўлидан келмайди.

Тарихга оид яна бир ҳолат ҳақида сўзлаб ўтсам дуруст бўлар, деб тушунаман. Масалан, ҳар бир шахснинг ўзига тегишли бўлган бир тарихни, яъни “етти отасини билмаган қулдир”, нақлни мен болалигимдан жуда кўп эшитганман. Аммо қунтсизлик қилиб, оталаримизнинг исмларини ёзиб қўймаганман. Онам раҳматли ва Ўғилхон аммам раҳматлилар, боболарнинг йигирма ўттизининг исмларини, уларнинг ҳаётларига доир баъзи тарихий ҳикояларни билардилар. Ҳозир эса, боболарнинг еттидан ҳам кўпроғи исмлар ни бизнинг авлодда фақат акам (Карим бобо) билади, холос.

Биз ғофил бандалар, оғзаки тарихимизни чуқур биладиган оналарни ўлмас билдикда, улардан ҳеч бўлмаса бирорта ҳикоя ёзиб олмадик. Оқибатда, “қул” бўлиб қолдик. Бир томондан истилочилар бизни моддий ва маънавий қул этган бўлса, иккинчи тарафдан ўзимиз ҳам қунтсизлик оқибатсиз қилиб, қўлимиздаги тайёр оғзаки энстиклопедия  (қомус)-оналаримиздан фойдаланмадик, фойдалана олмадик.

Сиз учун болаларим ва ўқувчилар, миллатнинг бу яхши, муҳим тарихий анъанасини давом этказиш имкони бор. Масалан, менинг болаларим учун, мана ушбу ёзувларни ёзиб турганимда мен тўртта бобомнинг исмини хотирлайман, яъни улар Муҳаммадбой, Эрназарбой, Саримсоқбой ва Маманазарбойлардир (Уларнинг ҳар бирининг яшаш даври тарихидан ҳам билиш керак, аммо бизда бундай маълумот йўқ). Менинг фарзандларим учун эса, бу исмлар олтитага чиқади. Чунки бу тўрт исмга яна икки исм қўшилади. Яъни менинг болаларимнинг боболарининг исмлари: Муҳаммад, Эрназар, Маманазар, Саримсоқ, Йўляхши ва Алибой бўлади. Улардан ҳеч бўлмаганда иккиси ҳақида унча-мунча маълумотни мен болаларимга мерос қолдирмоқдаман. Менинг неварларим учун оталар сони еттитага етишади. Ўқувчилар ҳам бу анъанани давом қилдиришсалар кўп савобли иш бўлар деб ўйлайман. Одат бўйича оталарни ва улар ҳақидаги қисқа тарихни авлоддан авлодга ташиб юриш қадимда кўпроқ ўғилларга тегишли, деб қаролган, яъни оталарнинг исмларини, уларга оид тарихни ташиш ўғиллар зиммасига юкланган. Аммо юқорида сўзлаганим каби бундай тарихни менинг онам ва аммам жуда яхши билишганларига қараганда, ўтмишда ҳам ўғилдир, қиздир тарих-ўтмиш уларга бирдай тегишли бўлгандир. Бизда тарих суриштириш, тарихни давом этказиш кўпроқ ўғилларга мўлжаллангандир. Бу бизнинг тарихий одатимиз. Бундай ибратли одатга мен тил тегиза олмайман. Аксинча бу одатнинг давом этиши тарафдориман. Аммо бу соҳада, бундай тарихни давом этказиш одати дунёнинг жуда кўп мамлакатларида, ҳатто Овропада ҳам бизда- гига жуда ўхшашдир.

Ёзма тарих ривожланмаган даврларда истеъмолга киритилган “етти отани билиш” одати, аслида оталарнинг еттитасининг исмларини фақат санашдан иборат бўлмаган, албатта. Уларнинг ҳар бири ҳақида бир қатор ҳиқоялар сақланилган бўлиши керак. Бу эса, айни тарихнинг ўзи ва жуда қисқа(мини) энстиклапедия (қомус)дир. Биз ҳозирча   фақат исмлар санашга ҳам ожиз қолмоқдамиз. Шу сабаб Маманазар бобом (менинг отамнинг отаси) ҳақида онам раҳматли (аммам раҳматли ҳам бу ҳикояни сўзларди) сўзлаган бир ҳикояни бу ерда сўзлаб ўтишни лозим кўрдим.

Бу ҳақда юқорироқда ҳам бироз сўз кетган эди. Масалан, бизга қўшни “Тўшбулоқ” қишлоғида бобомларнинг жумладан Маманазар бобомнинг ҳам хизматчилари ўтиришган. Бобом раҳматли ҳар якшанба куни бозорга чиқиб, ўз рўзғори ва хизматчига мўлжаллаб ҳафталик заруратларни харид қилар эканлар. Бобом бозордан тўғри “Тушбулоққа” ўтиб, аввал хизматчиларига зарур нарсаларни улашиб, ундан сўнгра ўз уйига келиш одати бўларкан. Кунлардан бир кун Бобом раҳматли хаста бўлиб, бозор қилиш унинг буюк ўғли, менинг отам, раҳматли Йўляхши чекига тушибди. Отам эса, бозор ишларини бажариб, “Тушбулоқ”да тўхтамай тўғри уйларига ўтиб кетаверибди. Чунки у отаси йўлда нималар бажаришини билмас экан-да. Бобом эса, уни огоҳлантирмаган бўлган, балки бу ҳақда  огоҳлантиришни унутган бўлиши мумкин. Ана ўшанда бозор куни кўчага чиқиб Бой бобони кутиб ўтирган хизматчилар отамга қарата “ҳе, аттанг, Аллоҳ раҳмат қилсин, Маманазарбой дунёдан ўтибди-да. Бойнинг мона(бизнинг шевада “мана“ сўзи шундай талафус қилинади) боласи бизнинг ҳақимизни бермай ўтиб кетаяпти”, дейишибди.

Билмадим, бу ҳикоядан силарга бирор нарса англашилдими, йўқми? Аммо ҳикояда (аслида бу ҳикоя эмас, ҳаётда бўлган воқеийлик) бир қатор ибратлар бор. Биринчидан, бу ерда коммунистик тушунтиришга мутлақо зид бўлган, бойнинг одамшавандалигини кўрасиз. Қаранг, бой аввал қулларнинг тегишини бериб, ундан сўнг ўз уйига боради. Бу иш унинг доимий вазифасига киритилган, одатига айланган, аммо бу кўпларга ибрат бўладиган жуда яхши одамий ҳислатни, одатини бировга айтиб, кўрсатиб ўзини кўз-кўз қилмайди. Шунинг учун унинг болалари отасининг одатларидан хабарсиз. Аслида бой, қуллар қишлоғида тўхтаб, улар билан чапакилашиб ўтирганча, уларга, яъни қулларга берадиганини бошқа бировдан бериб юборса ҳам бўлади-ку. Шунда ҳам қуллар нега бой ўзи келмади, демасдилар-ку, ахир. Йўқ, бойда одат бошқача, у ҳеч бўлмаса ҳафтада бир марта қулнинг эшигига бориб, уларнинг ҳафталик заруратини ўз қўли билан топширишни лозим кўради ва буни одатга айлантиради. Бой бобо, уларни бунчалар ҳурмат қилганини кўрган қулларнинг боши осмонда бўлади. Иккинчидан, кўраяпсизми, эркинликни қаранг? Қуллар бойнинг ўғлига “Отанг ўлдими”, деб бемалол сўзламоқдалар. Бу тарих эмасми? Бу тарих. Сиз коммунистик давр китобларида ўқиб, киноларда кўрган, бойларнинг бутунлай тескариси, чиндан ҳам, ҳақиқий бойнинг образини тасвирловчи ва ҳақиқий тарихдир. Маманазарбой ҳеч қанақа бадиий асар образи эмас, балки менинг отамнинг отаси, менинг жонажон бобомдир.

Бобом раҳматли, болаларини жуда яхши кўрарканлар. Жумладан қизларини ҳам жуда суярканлар. Масалан, бобомнинг тўртинчи фарзанди, яъни Ўғилхон аммам 9-ёшга тўлганида ҳам бобомдан ҳеч ажралмас экан. Бобом қаерга борса қизи ҳам у билан бирга ўша ерга борар- кан. Баъзан уни уйда қолдиришга ҳаракат қилсалар, отаси билан доим бирга юришга одатланган қизалоқ йиғлаб ҳар-ҳаша қиларкан. Шунда бобом раҳматли, “монавини қаранглар, катта қиз бўлиб қолди, мендан ажралмайди, одамлар кулаяпти. Мана бой, бўй етган қизини ҳалиям қултуғидан ташламайди, дейишаяпти”, деб кампирига шикоят қиларканлар. Бу ҳам тарих. Бу ўзбекларда фарзандларга муносабатни кўрсатадиган тарих. Унинг устига бу бадиий тўқима эмас, чин ҳақиқий ҳаёт.

Онам раҳматли ва ўша отасининг эркаси аммам боболаримизнинг ҳар бири ҳақида шу каби кўп ҳикоялар билишардилар.

Ана шундай қилиб, отам ва онам раҳматлилар ҳақида бироз хотираларимни сўзладим. Ўзим ҳақимда эса, мана ушбу ёзганларим эсдалик бўлар. Бунга қўшимча, менинг китобларимни ҳам ўқирсилар, иншооллоҳ.

Шу ерга келганда отам раҳматлининг яна бир хусусияти хотиримга келиб қолди. 1932-35 йилларда совет ҳукумати битта қишлоқдан ёки иккита кичикроқ қишлоқларни бирлаштириб колхозлар (жамоа хўжаликлари) тузган эди. Бу кичик-кичик колхозлар 1952-йилларда ҳам биз томонларда фаолият кўрсатишардилар. Мос равишда уларда экин экиладиган майдонлар ҳам оз эди. Биз яшайдиган колхоз “Янги йўл”, деб аталарди. Хўжалик кузги дон (арпа-буғдой, бироз кўнжут ва зиғир) етиштириш ва чорвачилик (йирик шохли мол, ушоқ мол, яъни қўй-эчки) билан шуғулланарди.

Дон экиладиган ерлар қўш хўкизларда ҳайдалиб, ерга уруғ (дон, арпа-буғдой ва бошқа донлар) қўлда сепиларди ва ҳосил қўлда уриб-йиғларди ва отлар, хўкизлар ёрдамида янчиларди. Бу янчилган самон аралаш дон, яна қўлда, паншаҳолар билан  шамолга отиб самонидан ажратиларди. Ана шунча ташвишлардан сўнг, у дон давлатга топшириларди. У дон, эшакларга ортилиб, 25-30 км масофага олиб борилар ва давлат омбарига тўкиларди.

“Янги йўл” колхозининг 1952 йили етиштирган бутун ғалласини отам раҳматли якка ўзи қўлда самондан ажиратган, яъни паншаҳолаб шамолга отганлар. Отам раҳматли доим, қишин-ёзин маҳсида юрардилар. Шу сабаб, колхоз хирмонида ишлаган вақтида ҳам маҳсида бўлиб, дон суғиришда маҳси қўнжисига унча-мунча дон кириб қоларканда, уйга келиб ечинганида, у донлар уйимизга тўкиларкан. У дон қанча ҳам бўларди, дейсиз, тонна бўлармиди? Кўп бўлса, у жонивар 100-150 грамм оғирликдаги дон бўлади-да. Шунга қарамасдан, отам раҳматли, онам раҳматлига “эҳтиёт бўл, бу донларни товуқ-мавуғинг емасин. Бутун боримиз ҳаром бўлади. Колхоз донига етим моли аралашган, бу ҳаром”, дер эканлар. Бу огоҳга яхши эътибор беринглар. Бу “Колхоз донига етим моли аралашган, бу ҳаром” дейилиши катта тарихдир. Бу тарихда жуда яхши ибрат бор. Бу ерда отам раҳматлининг совет ҳукуматига норозилик нуқтаи назари ҳам турибди. Ушбу нуқтаи назарнинг ўзигинаси бир катта тарихдир. Бу тарихни мустақил Ўзбекистон тарихчилари том-том китоб этмоқлари лозим, ҳатто зарур.

Советларнинг қишлоқда коллективлаштириш сиёсатига халқ норозилиги тарихини холис, одилона тўла ёритиш менинг отамнинг, сизнинг бобонгизнинг ҳақини ерига келтириш ва бошқа кўплаб ота-боболарнинг, умуман коллективлаштириш барча қурбонларининг руҳини шод этиш бўлади. Буни унутманг! Замони келиб, Аллоҳ сизга имкон берса, албатта бу тарихга қайтинг ва уни бир асрдан сўнгра бўлса-да ёздиринг. Чунки бизнинг ота-боболаримиз коллективлаштириш, деган зулмга ҳеч бир замон рози бўлмаганлар. Бу ишга болшовой золимлар уларни зўрлаганлар. Бу иш, болшовойларнинг коллективлаштиришдаги жиноятларини очиб ташлаш, у замон тарихини очиқ ёзишни ташкил этиш бугунги Ўзбекистон ҳукуматининг муқаддас ва қутлуғ вазифаси ҳисобланмоғи керак эди. Афсус, нима ҳам қиламиз, ҳукумат ҳамон ота-боболаримиздан молини, мулкини тортиб олган душман жаллодлари қўлида қолмоқда.

Энди болаларим, отам раҳматлининг маҳсисидан тўкилган дон билан боғли ибратни ва ундаги тарихни дурустроқ изоҳламоқчиман.

Қаранг, “… колхоз дони ҳаром, унга етим моли аралашган”, демоқда отам раҳматли. Демак, бу донда, яъни колхоз мулкида етимлар ҳақи бор, чунки колхозлаштиришда етимлардан ҳам уларнинг молу ва мулки тортиб олинган. Бу билан отам раҳматли колхоз тузуми ҳақиқат, инсоф, холислик ва ҳалолликдан узоқ, яъни ҳаром, демоқда. Шу билан бирга  отам раҳматлининг колхозлар тузилгандан сўнгра кўп йиллар ўтиб ҳам бу ҳаром йўлга, колхозлаштириш йўлига қўшилмаганлигини кўрсатади.

Бир неча марта такрорлаганимдек, ҳақиқатан ҳам қишлоқда яшовчи аҳолидан уларнинг барча молу мулки мажбурий тортиб олиш йўли билан колхозлаштириш амалга оширилган. Бунда, сен етим, сен етим эмассан, деб ўтиришмаганлар. Кимнинг қўлга илинадиган нимаси бўлса, унинг ҳаммасини колхоз, яъни болшовойлар ҳокимияти  ҳисобига ўзлаштиришганлар. Отам раҳматлининг бу огоҳидан, советларга қадар етим-есирнинг молига хиёнот қилмаслик қанчалар аҳамиятли, қанчалар маънавиятлиги кўринмоқда. Қаранг, колхоз хирмонидан маҳси пайтавасига ўралашиб келган тўртта дон, унга етимларнинг ҳақи ноҳақ аралашгани учун ҳаром, яъни советларнинг ўша ноҳақ ҳаракати, колхозлаштиришда етимларнинг ҳам молини олиш ҳаракати ҳаром. Билмадим, совет даврида ўсиб-ўлғайган, бизнинг замондош, уларнинг болалари Сиз, бу гапдаги, бу огоҳдаги ибратни, ахлоқни, маънавиятни уқиб ола билармикансиз?! Етим ҳақи борлиги, у аралашгани учун колхоз донини ҳатто товуғига лозим кўрмаган табарук инсонлар яшаган замон ва бугунги замон, имконини топса бутун колхоз, ҳатто колхозлар мулкини ўзлаштириб, ютуб юбораётган ҳозирги колхоз раислари яшаётган замон орасидаги фарқни англай олаяпсиларми?

О, болаларим! Эй азиз ўқувчи! Менинг болаларимнинг отаси, мана шу бир-бирига мутлақо ўхшамас ва яқинлашмас икки замонни бирлаштирмоққа қўл урди, унга жазм қилди. Балки унинг барча муваффақиётсизликлари ҳам шундадир. Ҳа, болаларим, тан олишим керак, мен ўз замонамдан ташқарига чиқолмадим. Натижада, кўплар қатори отам раҳматли ҳисобича, мен ҳам ҳаром едим, ҳаром кийдим, ҳаром юрдим. Аллоҳ Ўзи мағфират етсин. Биласизми, отам замонида ҳалол еб, ҳалол юриш, ҳалоллик томонида қолиш имкони ҳали мавжуд эди. Менинг замонимда эса, бунинг имкони деярли битганди. Кишилар ортиқ унча ҳам ҳалол-ҳаромга эътибор бермай қўйишганди. Ҳатто кўпчилик нима ҳалол, нима ҳаромлигининг фарқига боролмайдаган бўлиб қолишгандилар. Унинг устига биз, ундай маънавият асосида тарбияланмадик, ундай бизнинг ажойиб миллий маънавиятимизни бизга ёд қилиб кўрсатишдилар. Ундай миллий қадриятлар ҳақида ҳеч кимса бизга сўзламади ва уни ҳеч ким бизга ўргатмади. Диндан диёнотдан бизни узоқ тутдилар. Отам раҳматли жуда эрта, яъни мен кичик болалигим вақти дунёдан кетдилар. Шу сабаб мен у табарук зотнинг панду-насиҳатларидан етарли даражада баҳраманд бўлолмадим.

Биз илм ўрганган, тарбия олган мактабда совет жамиятини мақташ ва уни кўкка кўтаришни маданият ва маънавият, деб ўргатишди. Балки шундандир, ақлим тўлишиб, яхши-ёмоннинг фарқига борадиган бўлганимдан бошлаб, менда тузумга, жамиятдаги яшаш қоидаларига қарши фикрлар пайдо бўла бошлади. Менинг бу хусусиятларим, яъни совет тузумига нисбатан нуқтаи назарим, ошкоралик сиёсатига, яъни советлар тугаганга қадар, Ўзбекистон мустақилликка эришишдан анча илгари шаклланган эди. Болаларим хотирласалар, мен баъзан эҳтиётлик билан болаларимга ўз нуқтаи назаримни тушунтиришга уринардим. Аммо ҳукуматдан қўрқиб, уларни бу нуқтаи назарга жиддий тарғиб қилмасдим. Мен эса, айрим “дўстлар” каби фақат Горбачев даврига келиб эмас, балки ундан жуда кўп аввал совет тузумига қарши бўлганлар сафида турардим. Аммо у сафнинг ташкилий бир кўриниши йўқ эди. Фаолиятимнинг бу қисми ҳақида кейинроқ батафсил сўзларман.

Кўраяпсизми, оталар ва боболар ҳақида дурустроқ маълумотга эга бўлиш, бу тарихни, ҳақиқий тирик тарихни билишдир. Бу ўзига хос махсус мактабдир, тарбиядир. Бу миллатга, элга хос бир хусусиятдир. Бундай хусусиятни, бундай анъанани сақлаш, давом эттириш ва уни мукаммал-лаштириш лозим. Аммо юқорида таъкидлаганим сингари шу замонда, бизнинг замонимизда ҳам давом этиб турган бир қатор салбий урф-одатларимиз борки, улардан мутлақо узил-кесил қутулмоқ, улардан озод бўлмоқ зарур. Ўрни келганда у одатларни ҳам эслатиб ўтаман. Аммо мен бу ерда бизнинг одатларимиздаги келинга  ва умуман хотин-қизларга муносабат, “ҳурмат-ли” меҳмонга тўн кийдириш, болаларни ортиқча камтарликка ўргатиш, ҳурмат ҳисобланадиган ортиқча тавозелар, лаганбардорлик, тўйлардаги керагидан ортиқча маш-машалар, иккиюзлама-чилик, молпарастлик ва шунга ўхшашларни кўзда тутмоқдаман.

4. Қардошларим (туғишганларим) ҳақида.

Менинг билишимча, онам раҳматли саккиз дона фарзанд кўрганлар. Улардан учтаси гўдаклигида нобуд бўлиб, Оллоҳга шукрки, биз беш ўғил (Журабой, Карим, Раҳим, мен ва энг кичигимиз Омон) улғайганмиз. Энг буюгимиз, Журабой акам 1939 йили совет-фин уруши ва ундан сўнг 1941-1945 йилларда давом қилган совет-олмон урушида қатнашган. У сўнгги урушдан, яъни совет-олмон урушидан қайтмади. Умуман олганда ўша совет-олмон урушида Жўрабой акамиз бедарак йўқолди. Чунки бизда у киши ҳақида бирорта маълумот сақ ланмаган ҳукумат тарафидан ҳам бизга у акамиз ҳақида ҳеч қандай маълумот берилмаган. Тирик бўлса омон бўлсин. Бошқа ҳолда Аллоҳ ундан рози бўлсин, Аллоҳнинг раҳматига лойиқ бўлсин, Амин! Онам раҳматли, буюк акамизни узун бўйли, келишган, жуда баркамол, ақлли киши сифатида таърифларди. Онам раҳматли учун ҳамиша ўша ўғли эшикдан кириб келаётгандек эди. Буюк акамизнинг ёши ҳозирлар (яъни 1999 йилларда) 80-ларда бўлган бўларди.

Аллоҳга минг шукр, қолган жигарларим билан бирга ўсдик, яшадик. Уларнинг ҳар бири ҳақида узун ҳикоялар ёзишга ҳожат йўқдир, деб ўйлайман. Бироқ Карим акам тўғрисида бир-икки оғиз сўзлашим лозим, деб ҳисобладим.

Масалан, отам раҳматли вафот этганда, мен 12 ёшда, мендан кичигимиз Омон эса, 8 ёшда, гўдаклар бўлган бўлсак, Раҳим акам 16 ёшда бўлса ҳам ҳали қўлидан ҳеч иш келмайдиган бола бўлган, холос. Фақат акам эр етиб, уйланган ва фарзандли, 25 ёшдаги йигит бўлган эди. Қиёслаш учун, бу хатлар қоғозга тушаётганда менинг иккинчи ўғлим Хайрулло 30-да, каттаси Баҳодир 36-да эдилар. Амалда биз акамнинг қўлида етим қолган эдик. Чунки  онам раҳматли бир томондан аёл бўлиб, бошқа тарафдан бир умр уйдан ташқари нималигини билмаган, умрида бирор марта ҳатто бозорга ҳам чиқмаган тўла уй бекаси бўлган киши эди. Шунинг учун акам бизга ота ўрнини ўтаган, уни биз жуда ҳурмат қилардик. Ҳар ҳолда, мен ўзимни Карим акамнинг ҳурматини жойига қўярдим, деб ҳисоблайман. Аслида бу баҳони акамнинг ўзи айтмоғи керак, албатта. Шунинг учун мен болаларимга Карим акамни “Катта ота”, деб аташни таклиф қилгандим.

Отам раҳматли, 1952 йили вафот қилган бўлиб, у замонлар ҳали оғир йиллар эди. Кам- бағалчилик, етишмовчилик ҳали катта эди. Иштонсиз эчки қайтариб, йиғлаб юрган йиллар эди, ўша замонлар. Ана шундай оғир йиллари биз уч бола, онам ва акам уйли, бир боласи ҳам бор эди, акамнинг қўлида қолдик. Энди бизнинг уйимизда қўлидан иш келиб, бирор бурда нон топа оладиган киши биргина акам эди. Ўша кун кечириш жуда қийин бўлган замонларда акам бизни боқди, ўстирди ва атрофдан қўруқлади. Билмадим, биз ўсиб, етишиб, акамга нима хизмат қилдик? Биздан қайитмаса Аллоҳдан қайтсин, илоҳим, акамдан Аллоҳ рози бўлсин. Мен ўз навбатида акамдан чексиз миннатдорлигимни мамнунлик билан таъкидлайман. Бу дунёда ва у дунёда акам Аллоҳнинг раҳми – шафқати, мағфиратига муносиб бўлсин, иллойим!

Киши ёшлигида яхши нарсалар ҳақида ўйлайди, унинг хаёлидан кўп соф фикрлар кечади. Акамда ҳам худди шундай хаёллар бўлган, албатта. Хотирамда бор, бир замон акам бир ибратли воқеани сўзлаб, бизнинг оиламизда ҳам шундай бўлишини жуда истаганди.

Воқеа бундай бўлган экан. Акам бир вақт, қаердадир кимнингдир оиласида меҳмонда бўлиб, у ерда ака-укаларнинг жуда иноқ яшаётганининг гувоҳи бўлибди. Масалан, ўша оилада, ака-укалардан бириси бозорга боргудай бўлса, у бутун қардошлар ва уларнинг болалари учун зарурий нарсаларни харид қилар экан. Уйга келиб, у нарсаларни онасига берар, она эса, ўз адолатига кўра, нарсаларни болалари ва невараларига бўлар экан. Уларда ҳам оталари олам дан ўтган бўлиб, оналари уй баковули экан. Худди “Келинлар қўзғолони”дагидек экан – да. Аммо уларда “револютсионер” келин йўқ экан. Ана шу ҳолат ҳали 25 ёшар ёш йигит, акамни бутун асир етган ва уни уйга келиб онам раҳматлига тўлқинланиб сўзлаб берганини яхши эслайман. Ўшанда акам, “Эна, мен ҳам ўша одамларга ўхшашни истайман. Биз ҳам ўшалардай иноқ бўлсак, дейман. Уларга жуда ҳавасим келди”, дегани ҳали-ҳали ёдимда сақланган. Аммо бизда ундай бўлмади. Акамнинг у ҳаваслари ёшликнинг ўткинчи хаёлларидан бирига айланиб қолди, холос. Шукр, биз унча ноиноқ ҳам бўлмадик-да. Мен Ўзбекистонда жигарларимга яқин яшаган даврда бизнинг иноқлигимиз учун нима лозим бўлса, шуни бажардим ва қардошларим-ни ҳам иноқ тутишга ҳаракат қилдим. Жигарларим, ҳар ҳолда мени ҳурмат қилишар ва мендан ўтиб бирор кескин ҳаракат қилишмасдилар. Оллоҳ улардан рози бўлсин. Азиз, ўқувчи, мақтанчоқликка юймайсиз, мен дўстларим, ўртоқларим орасида ҳам қардошларим орасидаги-дек алоҳида ўз ҳурматимга эга бўлдим.

Бирор марта ҳам акамнинг сўзини икки қилмадим. Ҳеч бир замон, ҳеч бир сабаб ила акамга терс гапирмадим. Аммо баъзан ётиғи билан акамга насиҳат ҳам қилган вақтимларим бўлгандир.

Болаларим ҳам яхши билишади, менинг қардошларим ичида чиндан ҳам бизга ва бошқа қариндошларга меҳрибонироғи, одамшавандаси ўша Карим акам эди. Аллоҳ рози бўлсин, у одамдан. Шуни ҳам билиш керакки, совет даврида тарбия кўрганлар ичида менинг қардош-ларимдан дурустроқ одамларни топиш ҳам амри маҳал эди, ахир.

Юқорироқда ҳам бир мақтаниш бўлганди. Яна шунга ўхшаш бўлаяпти, кулмайсилар. Мен силарга яна бир нарса сўзлайин. Масалан, менинг болаларим доим менинг ёнимда бўлдилар, ҳар бир ишда, ҳар хил вазиятда, турли хил ишларга  муносабатда энг аввал мени кўрдилар, мени тингладилар. Шунинг учун менинг болаларим, одатда бошқаларда ҳам дадаларининг хусусиятларини излашдилар, уларни дадаларига солиштиришга уринадилар ва ўхшашини топа олмай, уларни ёмон кишиларга чиқаришганларини кўрдим. Бу эса, унча тўғри хулоса эмас. Чунки совет тузуми, совет мафкураси 70-йил давомида аксарият одамларни мутлақо ўзгартириб юборди. У замонда, яъни советлар замонида, кишилар чиндан ҳам сўзда бир, кўнгулда икки, амалда учинчи хил яшашга шундай мослашдиларки, ҳеч қўяверинг. Бундай яшаш тарзида одамизотнинг аслини билиб олиш жуда мушкулдир.

Совет кишилари имкони борича кам ишлаш ва кўп олишга, тўғрироғи ўртадаги давлат мулки аталмиш мулкдан ўғирлик қилиб яшашга ўрганишганди. Чунки ўртадаги мулк, давлат мулки ҳисобланиб, ўз вақтида уларнинг ота-боболаридан тортиб олинган бўлиб, ундан ўғирлик қилиш айб саналмай, аксинча одатга айланганди. Бу мулкни ҳаром ҳисобловчи отам раҳматли каби кишилар энди бу оламда йўқ эдилар. Менинг қардошларим эса, ўша совет кишиларининг қаторидан яхши ўрин олишгандилар. Мен эса, ана ўшандай фақат ўғрилар яшайдиган мамлакатда кўп замонлар тўғри яшашга ҳам ҳаракат қилиб кўрдим. Аммо бўлмади, чунки у замонда, у тузимда ўртача нормал ҳаёт кечирмоқ учун, нормал кийинмоқ, нормал емоқ учун тўғри яшашнинг, том маънода соф бўлишнинг деярли иложи йўқ эди.

Раҳим акам мендан тўрт ёшга улуғ бўлиб, совет армиясида хизматни тугатганидан то нафақадор бўлгунича юк машинасининг ҳайдовчиси бўлиб хизмат қилди. Ўнта фарзандлари бор. Ҳозир эса, нафақа олади. Энг кенжамиз Омон, мендан тўрт ёш кичик бўлиб, Самарқанд қишлоқ хўжалиги институтида ветврачлик (ҳайвон доктори) унвонини олган эди. Кўп йиллар мен туғилиб ўсган хўжаликнинг бир бўлимида ветврачлик вазифасида ишлади. Шу кунларда у ҳам нафақахўрдир. Унинг бешта фарзандлари бор.

Менинг сиёсий фаолиятим қардошларимга ва уларнинг болаларига ҳам кўпгина ташвишлар келтирмай қолмади. Бу ташвишлар, тўғрироғи зулм, тазйиқлар, исканжалар ҳақида алоҳида ҳикоя қиламан.

5. Ўсмирлик ёҳуд ўрта мактабда ўқиш даврим ҳақида.

Шундай қилиб, бошланғич 1-4 синфларни биз яшайдиган қишлоқдан 3-4 километр узоқликда жойлашган Қўрғончол қишлоғига, 5-7 синфларни эса, бизнинг қишлоқдан 4-5 км. узоқликка, Нақроч қишлоғига қатнаб ўқидим ва 1953/1954 ўқув йилида 7-синфни тугатдим. Энди ўрта мактабда ўқиш ёки бирор ўрта махсус ўқув юртида ўқиш мумкин эди. Умуман 7-синфдан сўнгра ўқишни давом қилмаслик  ҳам мумкин эди. Чунки у замонлар совет мамлакатида етти йилик мажбурий ўқиш системаси мавжуд эди. Тўғрисини айтганда, мен ўзим ўқишни давом қилиш ёки тўхтатиб қўйиш ҳақида бирор фикрга келмагндим. Бироқ Карим акам менинг ўқишимда давом этишимни истарди. Шунинг учун у мени Самарқандга педогогика ўқув юртига ўқишга жойлаштиришга олиб борди. Чунки ўша замонларда, айниқса қишлоқда ўқитувчилар моддий ва маънавий жиҳатдан анчагина бообрў ҳисобланар эдилар. Самарқандда эса, педогогика билим юрти эмас, жисмоний тарбия махсус мактаби бор бўлиб, у мактаблар учун жисмоний тарбия ўқитувчилари тайёрлаб чиқарар экан. Аммо билмадим, урушдан кейинги йилларда нима учундир жисмоний тарбияловчилар мактаби ташкил қилинган? Урушдан кейин ҳамма нарсадан аввал физкултурачилар, жисмоний бақувват кишилар лозим бўлгандир. Балки у мактаб, уруш вақтида бирор ҳарбий мақсадга зарур бўлган иш билан машғул бўлган бўлса, энди эса, жисмоний тарбия билан шуғулланувчилардан бошқа мутахассис тайёрлашга тўғри келмай қолган бўлгандир.

Хуллас, Самарқанддаги физкултурачилар мактабига акам мени этаклаб келган эди. Ўшанда биз, мен ва акам шаҳарда мактабни излаб роса юрдик. Кечга яқин етарлича чарчадик. Аммо бу вақтга келиб мактаб ҳам топилди. Лекин бугун кеч бўлди, мактаб ёпиқ, эртага келишимиз керак бўлди. Шу сабаб кечалаш учун Самарқандда ўтирадиган бир шайхникига меҳмонга бордик. У шайх биз томонларга, яъни бизнинг қишлоққа ҳам келиб турадиган бир шайх эди. У кишининг бир қўли ишламасди. Биз тарафда одамлар бу кишини ҳам “эшон бобо, бир қўл эшон бобо” дейишардилар. Шундай қилиб, биз «бир қўл эшонбобо»га меҳмон бўлдик. Эшонбобонинг меҳмон-бизга зиёфат тайёрлаш эараёни жуда чўзилиб кетди. Вақт  кечаси бир маҳалга бориб тақалди. Мен эса зиёфат келгунига қадар ухлаб қолдим, албатта. Ўшанда овқат олиб келишганларида, акам мени овқат ейишга уйғота олмабди. Шунинг учун эрталаб, техникумга эмас, уйга жўнайдиган бўлдик. Чунки мени Самарқандда қолдириб, ўқитиш хавфли бўлиб чиқди. Худди бугунгидек бирор ерда ухлаб қолишим мумкин эди-да, ахир. Шу сабабдан акам эрталаб “сен бир жойда ухлаб қоларсанда, сени йўқотиб қўярмиз. Йўқ бўлмас экан. Энди уйга кетамиз”, деди. Шундай қилиб, Самарқандда ўқишга жойлашиш ишларнинг барчаси тўхтади, битди. Самарқандда ўқиш, физкултурачи  ҳам шу ерга келганида, бир кеча-кундуз давомида битди қўйди.

Самарқандга Тошкент тарафдан кириб келишда Улуғбек расатхонаси атрофи, Самарқандда “Боғи баланд”, деб юритилади. Ўша ерда ҳозирлар Улуғбекка ҳайкал ҳам ўрнатилган. Ҳар ҳолда 1993 йилга қадар ўша ерда ҳайкал бор эди. Мен ухлаб қолиб, акам овқатга уйғота олмаган уй, яъни “бир қўл эшонбобонинг” уйи ана ўша тарафда, яъни Самарқанддан чиқишда Улуғбекка ҳайкал ўрнатилган ердан чап ва шаҳарга киришда ўнг томонда эди.

Шундай қилиб, Самарқандда “ўқишни экстерно битириб” қайтганимдан сўнгра бироз вақт уй ишлари, яъни қишга ўтин тайёрлаш билан шуғулландим. Кўп ўтмай 1954 йил сентябри ҳам келди. Бизнинг қишлоқдан мен ва Муҳаммад Иброҳимов исмли ҳамроҳим билан “Жума” номли қишлоқда ўша йили очилган ўрта мактабнинг 8-синфида ўқишга қатнай бошладик. Чунки бу вақтга келиб, яъни 1954/55 ўқув йилига келиб, Ўзбекистонда ўн йиллик мактаблар сони кўпайтирилди. Жумладан ҳозирги Жизах (собиқ Самарқанд вилояти) вилоятига қарашли Ғаллаорол район “Иттифоқ” зонасида (шу замонда у ерлар “Эшонқулов номли совхоз”, деб юритилади.) жойлашган “Жума” қишлоғида ўн йиллик мактаб ҳам ишга тушурилганди. 1954/55 ўқув йили “Жума” қишлоғи атрофида ерлашган барча кичик-кичик етти йиллик мактабни битирган болалар бу янги ўн йиллик мактабга  жалб қилинди. Жумладан, мен ҳам ўша мактабга 8-синфда ўқишни давом етказишга бордим.

Мактабга узоқдан келган ўқувчилар учун катта бир сарай ташкил қилинганди. Ҳамма ерда ётишардилар. Гигиена масалалари ҳам жуда хароб бир аҳволда эди. Шу сабабдан чамамда, 1954 йил октябри эди, яна ўша Карим акам бизни кўришга келиб, бу сарайдан бизни олиб чиқиш лозим деб топди. Ўша мактаб яқинида жойлашган Довуд бобоникига бизни ўтказиб қўйди. Ҳар ҳолда  Довудбобонинг уйи мактаб ётоқхонаси-умумий сарай ва ўша замондаги бизнинг ўз уйимиздан ҳам дурустроқ эди, шекилли. Бу дуруст уйда эса, биз ётиб турадиган макон сифатида Довудбобонинг ош хонасидаги бир токча, яъни ошхонадаги бир кичкинагина суфача ажратилган эди. Кўрма-тушак ҳам ўзига яраша, яъни замонига яраша, латта-бутта. Дарсни ҳам ўша суфачада узолан тушиб қилардик. Чунки ўтирсак тепамиз шиптга тегиб қоларди.  Овқатимиз, қатган нон ва сувдан иборат бўларди. Ширинлик,  иссиқ овқат, деган нарсалар бўлмасди. Нонни эса, бир ҳафтага етарли қилиб уйимиздан олиб келардик. Жонивор нонларимиз қатиб қолар, ҳатто понглаб кетарди. Баъзан Довудбобонинг кампири раҳматли, ўзлари учун тайёрлаган товуқ шурвасининг сувидан бироз марҳамат қиларди. Довудбобо ва унинг кампиридан Оллоҳ рози бўлсин.

Шуниси бор эдики, Довудбобо жуда мулойим, яхши одам эди, раҳматли. Бироқ у кишининг кампири ҳақиқий кампиршоҳ(биз уни капиршо атардик) эди. Капиршо, уйда якка ҳукумрон эдилар. Мен илк дафа “диктатурани” ўша Довудбобонинг уйида кўрганман. У уйда кампиршонинг сўзи ҳеч замон икки бўлиши мумкин эмасди. Шунинг учун кампиршо бизга ҳам тўла ҳукмрон бўлиб, бизнинг дарсдан ташқари машғулотимизни ҳам кампиршо белгилаб берганди. Довудбобонинг битта сигири бўларди. Кампиршо сигирига сомонни қайта майдалаб едирарди. Ана сомонни майдалашни биз икки ўқувчи бажаришимиз лозим эди. Мана шу сомон майдалаш биз учун капиршо белгилаган дарсдан сўнгги меҳнат машғулоти эди. Аслида эса, сигир емиши сомонни мйдалашга ҳеч қандай ҳожат йўқди. Чунки сигир майдаланмаган сомонни ҳам еяверарди. Лекин кампиршо квартира ҳақига биздан бирор нарса олиши керак эди-да. Шунинг учун уй кираси шаклида бизга бу вазифа юклатилганди. Бу иш менга жуда ёқмасди. Кампиршога бу ишингиз менга ёқмаяпти, деб бўлмасди, албатта. Шу сабабдан бўлса керак, мен бироз ишга кўнгулсиз уринардим. Чунки мен учун бу иш эксплуататорлик эди. Буни кампиршо сезмаслиги мумкин эмасди, албатта. Аммо Муҳаммад бир мунча ишнинг бу тарафига, яъни ишнинг “сиёсий” тарафига эътиборсиз қараб, ишни бажаришда мендан тетикроқ ҳаракат қиларди. Биринчидан, Муҳаммад мендан уч ёшга улуғ эди. Болаликда бу фарқ жуда сезилади. Иккинчидан, у гўдаклигидан тоғасиникида доимий меҳнатда ўсган бўлиб, бу хил ишларга кўникган бола эди. Менда эса, бу вақтгача кечган ҳаёт бошқачароқ ўтган эди. Шунинг учун бизлар бир-биримиздан бирмунча фарқ қилардик.

Ана ўша сигирга сомон майдалаш иши бўйича мен кампиршога ёмонга чиқиб қолдим. Натижада, мен кампиршо учун танбал бўлиб, Муҳаммад унинг “любимчигига” айланди. У ёқ, бу ёқ қилиб, кампиршонинг сигирига сомон майдалаб, унинг товуқ шурвасини ичиб, бир амаллаб Довудбобоникида ҳам бирор 8-ойни ўтказдик.

Икки оғиз Довудбобонинг ўзи ҳақида. Довудбобо ва капиршонинг фарзанди йўқ эди. Довудбобо ва унинг кампири қон жиҳатидан Руссия ичидаги татар туркларидан ҳисобланарди. Қишлоқда коллективлаштириш замонида Довудбобо Руссиядан биз томонга ишга сафарбар қилинган мутахасислардан бири эди. Ўша замонларда мамлакат бўйлаб бир неча колхозларга хизмат қилишга мўлжалланган машино-тракторная стансия (МТС)лар ташкил этилган бўлган. Жумладан ана шу Жума қишлоғида ҳам МТС қурурилган. Довудбобо эса, ушбу МТСга ёнилғиларни сақлаш ва тақсимлаш бўйича масъул ходим сифатида ишга келган киши эди. Мусулмончилиги анча яхши одам эди. Қуръон саводи бор, ширин сўзли, хушмуомалали, жуда яхши одам эди, раҳматли. Аммо кампиршо, раҳматли, Боббонинг бутунлай акси эди.

Довудбобо, аслида отам раҳматлининг ошнаси бўларди. Акамнинг у киши билан танишлиги ҳам отам ҳисобидан эди. Отам раҳматли узоқ вақт МТС-дан колхозга от аравада ёнилғи ташиган. Довудбобо эса, у ерда ёнилғи тақсимловчи бўлган. Улар ўша замон ошна тутишганлар.

Довудбобо кампиршо билан умрининг ахирига қадар Жумада яшаб қолишди. Бобо нафақага чиққандан сўнгра намоз-рўзасини канда қилмади. Уларнинг ҳар иккисидан ҳам Аллоҳ рози бўлсин.

Отам ва унинг ажойиб ошнаси Довудбобо раҳматлиларга ва капришога Аллоҳнинг буюк раҳмати насиб қилган бўлсин, Амин.

Ўша вақтлар, 8-синфда ўқиб, Довудбобоникида яшаб юрган вақт, мен унга бир савол бергандим. Менинг саволим, “Довудбобо, қаранг киноларда мусулмон давлатларининг бошлиқларини кўрсатишади. Уларнинг кўпчилиги соч қўйишганлар. Аммо биздаги кексалар эса, соч қўйсанг “кофир бўласан“-дейишади. Сизнинг фикрингизча бунинг сабаби нимадан иборат? мазмунида тузилган эди. “Дарҳақиқат, Қуръонда соч қўйиш ёки қўймаслик ҳақида ҳеч бир кўрсатма йўқ. Шундай бўлгач, кинода кўрганларинг тўғри. Улар мусулмонлар бўлиши керак. Аммо бу ерларда одоб тусига кирган бир одат бор. У ҳам бўлса баъзи уломаларнинг кўрсатмасига мувофиқ урфга айланган. Менимча, қайси бир олимнинг тафсирига кўра таҳоратланганда, бошга масиҳ тортишда калла терисига сув тегсин, каби кўрсатма ҳам бўлса керак. Шундан келиб чиқиб, бошда соч бўлмаса масиҳ жойида бўлади, деган хулоса бўлаяпти. Аммо “кофир”лик ҳукмига мен қўшила олмайман”, деб жавоб қайтарганди Довудбобо раҳматли. Мен эса, бу жавобдан қаноат ҳосил қилдим. Ҳатто бу жавоб, анчагина билимли мусулмоннинг жавоби эканлигини, Довудбобо ўқимишли мўлла одам эканлигини ўша маҳал англаб етгандим. Ҳа, Аллоҳ рози бўлсин у одамдан, чиндан саводи чиққан зиёли, муслим инсон эди, раҳматли Довудбобо. Унинг замонавий билими ҳам яхши, дурустгина эди.

Хуллас, биз 8-синфда ўқиб юриб, 7-синфда бизга математикадан дарс ўтган ўқитувчимиз Абдуғони Усмоновни (раҳматли) ҳеч унута олмадик. Бизнинг бу йилги, янги мактабимиздаги математика ўқитувчимиз ҳеч унга ўхшамасди. Шунинг учун тоға-жиян (Муҳаммад аммамнинг ўғли бўлганлиги учун у менга жиян ҳисобланарди), 9-синфдан бошлаб ўша Ғ.Усмонов ўқиган мактабда ўқиймиз, деб янги режа туздик. Ғ.Усмоновнинг мактаби, у-ҳу бизнинг қишлоғимиз қуёш чиқиш тарафида, поезд ўтадиган ерда, Куропоткинода жойлашганди. Бу жой, бизнинг қишлоғимизга 30-35 километр чамаси узоқликда эди. У масофадан ҳар ҳафта келиб-кетиш унча ҳам енгил эмасди. Аммо биз янги ўқув йилидан Куропоткинода ўқиймиз, деб қаттиқ аҳд қилдик. Қишлоқларда у ер “Курапаткин”, деб юритиларди. Тўғриси Куропоткинодир. Бу исм Туркистонни истило қилишда қатнашган рус босқинчи генералларидан бирининг исмидир. 1970-йилларга қадар Ўзбекистон ҳудудидан ўтадиган темир йўллари қисми бўйлаб барча стансиялар рус босқинчи генераллари исмлари (Черняев, Ломакин, Милютин, Куропоткино ва бошқа лар) билан аталарди.

Менимча, 1975 йилдан сўнг бу исмлар алмаштирилди. Жумладан, Куропоткино ҳам ўзгартирилиб, энди яна русча “Богарная”, деб аталадиган бўлинди. Ҳозир ҳам ўша ном сақланиб қолган бўлса керак. У замонлар ўзбекча аташ урф эмасди. Акс ҳолда «Богарная» дейиш ўрнида “Лалмикор” ёки “Баҳори”, “Баҳорикор”, деса ҳам бўларди.

Бироз кейинроқ бизга маълум бўлдики, бизнинг қўшни қишлоқлардан баъзи болалар у ерда ўқиб, ҳатто ўрта мактабни тугатишган эканлар. Масалан, биздан ғарб тарафдаги “Кўса” қишлоғидан, биздан шарқ томонда “Қўрғончол” қишлоғидан 4-5 йигитлар, ўша биз 8-ни битирган йили  улар Куропокинода ўрта мактабни тугатишган эканлар.

Оқибат, биз тоға-жиян 1955/56 ўқув йилида Куропоткинода жойлашган Ленин номли 22-ўрта мактабнинг 9-синфида ўқишни давом эттира бошладик. Энди бизнинг яшаш харажатларимиз ҳам бироз ошди. Чунки бу ерда уй киралаш лозим бўлди. Ҳозир унутдим, ҳар ҳолда уй кираси 2-2,5 сўм (рубл) бўлса керак эди. Аммо бу пул у замон учун оз эмасди. Чунки у замонлар кишилар ойига 30-40 сўм топса, дўписини осмонга отган бўларди. Унинг ҳам 2-2,5 сўмини кимгадир бериш унча ҳам енгил эмасди. Емак масаласи эса, яна асосан уйдан келтириладиган қатган нон ва “бепул” сувдан иборат бўлиб қолаверди. Бу ерда баъзан чой ҳам дамлардик. Аммо энди уйдан бирданига икки ҳафталик нон ташийдиган бўлинди. Энди талқон ҳам келтирардик. Чунки талқон понгламайди-да. Менинг болаларимнинг даврида биз итеъмол қилган талқонлар йўқ эди. Бизнинг талқонимиз қотиб қолган ноннинг майдалангани эмасди. У қуруқ буғдойни қазонда қавуриб, келида туйиларди. Аммо ноннинг талқонидан бизнинг талқонимиз каллорияли бўларди. Аллоҳим, ундай даврларни инсонлар бошига такрор солмасин, амин.

Уруш (1941-1945 йиллари давом этган рус-олмон уруши) замонида эса, кишилар талқон уёқда турсун, ноннинг ушоғига ҳам зор бўлишганлар. Натижада, кўкариб  турган ўтларни, алафларни ейишганлар. Хом ўт еган киши шишиб кетаркан. Ўша уруш замонида бечора одамларнинг қанчалари шишиб ўлишган эканлар. Аллоҳим, бандаларинг бошига ундай мусибатларни бошқа насиб этмагайсан, амин.

Шукрким, Аллоҳнинг изни ила 50-йилларнинг бошларидан бошлаб, мен туғилиб улғайган жойларда кишиларнинг яшаш шароитлари йилдан-йил дурустланиб борди. Биз Куропоткинода умумга нисбатан ўртача кун кечирдик. Ҳар икки ҳафтада бир марта қишлоқдан емагимизни, яъни нон ва талқонларни системали олиб турдик. Муҳаммад ҳамроғим  бир чарчамас бола эди. У ҳар ҳафтада ҳам қишлоққа бориб келаверарди. Бу жуда қулай эмасди, албатта. Чунки  қишлоққа бориб келиш 30-35 километр йўлни икки марта пиёда ўтиш керак бўларди. Мен бироз дангасароқ бола эдим. Имкони бўлса ойида бир марта ҳам қишлоққа бориб келмасам, дердим. Стансия ва унинг яқинида яшовчи ўртоқларимизда энди велосипедлар ҳам пайдо бўла бошлаганди. Бу ҳам яшашнинг ўнгланаётганидан бир дарак эди. Улар бизни велосипедни бошқаришга ўргатдилар. Эндигина тета-пая велосипедда юрадиган бўлганимда, бир мактабдош ўртоғимдан қишлоққа бориб келмоқ учун велосипедини сўрадим. У ҳам мард бола эди, велосипедини менга берди. Ана ўшанда, бориб-келиши қарийб 70 километрлик йўлда якка ўзим йиқилиб – суруниб, велосипедни бир неча километрлаб этаклаб юриб, охирий уни ҳай дашни дурустроқ ўрганиб олгандим.

Оқибат, биз икки йил, яъни мактабнинг 9 ва 10-синфларини Ғ.Усмонов муаллимимиз ўқиган мактабда ўқидик, унинг математика ўқитувчиси, Якуб Сейинович Ғаффаров қўлида биз ҳам математикадан дарс олишга муяссар бўлдик. Мен Я.С.Ғафафаровнинг аълочи ўқувчисига, яъни матеметикадан нуқул аъло баҳоларга ўқийдиган ўқувчига айландим. Тўғриси, математкани ва уни тушунишни мен Я.С.Ғаффаровдан ўргандим. У киши чинакамига ҳақиқий педагог эди. Қаттиқ қўл, чуқур билимли, ўқувчига математикани ўргатиш техникасини аъло даражада билувчи, жонкуяр ўқитувчи эди. Аллоҳ у кишидан рози бўлсин. Жойи жаннатда бўлсин, раҳматлининг. Ана ўша Ғаффаров сингари ўқитувчиларнинг нони чиндан ҳам ҳалол ва меҳнатидан, пешона тери тўкилиб топилган эди. Чунки улар мактабдан олган маошига яшашарди. Уларда “лева” ва ота – оналар “савғоси”, деган гаплар бўлмаганди ва бўлмасди. Я.С.Ғаффаров раҳматли бутун борлиги, бутун билими билан ўқувчига билим беришга жон куйдириб уринарди ва ўргатарди, ўргата оларди.

Илгарилаб бўлсада, яна бир нарсани сўзлаб ўтай. Мен ишлаётган жойда “левалар”, яъни очиқдан-очиқ порахўрликдан ташқари, бир соатлик дарсга ажратилган 45 минутдан атайлаб тўла фойдаланмайдиган бир қатор ўқитувчиларни учратдим. Мана бундай ёлғончи ўқитувчиларнинг ойлик маошининг ҳам ҳалоллигига шубҳа қиласан киши. Бундай ўқитувчи-ларни миллатнинг душмани, дейиш лозим десам, хато қилмаган бўламан. Бугун лўлининг замонида эса, беш баттар бўлди. Бугун ҳукумат тўла халқ душманига айланди. Ўқитувчи билмадим, қаерда қолди, у бечора, дуруст, ҳалол ўқитувчилар … Бугун зулмнинг юки билимли, инсофли, зиёли ўқитувчилар елкасида қолди.

Сиз болаларим ва азиз ўқувчи, ҳеч замон, бундай йўлга киргувчи бўлманг. Мутахасислигингиз бўйича доим ҳалол ишлашга ҳаракат қилинг. Қобилиятингиз ва имконингиз даражасида ҳалол  бўлишга интилинг, ҳалол бўлинг. Ишончингиз комил бўлсин, мен меҳнатда ҳалол бўлдим. Аллоҳга минг шукр, мен ҳар доим билганимни тўла, охирига қадар бутун имкониятларимни ишга солиб ўқувчиларга ўргатишга ҳаракат қилдим. Иш фаолиятимда доим ўқитувчим Я.С.Ғаффаровдай бўлишга уриндим. Институтларга кириш ва жорий имтиҳонларда бирор марта, бирор кимсага жабр қилмадим. Ҳар доим уларнинг ўз нисбий баҳоларини қўйдим. Аммо турмуший сабаблардан келиб чиқиб, тушуниб, билатуриб кўплар қатори бошқа бир хил хатога йўл қўйган вақтларим бўлди, албатта. Аллоҳ Ўзинг мағфират этгайсан бу ғофил бадангни. Бизнинг, яъни олий мактаб ўқитувчиларининг хатоси (ҳатто жинояти дейиш лозимдир) талабаларни имтиҳондан кечирилганда уларга номуносиб баҳо қўйишдан иборат бўларди. Масалан, олий мактабга кириш имтиҳони ёки ўқиш йили давомида топшириладиган жорий имтиҳонларда имтиҳон олиувчи ўқитувчи тарафидан талабаларнинг билимларини нотўғри баҳолашлар ҳоллар кўп учраб турарди. Ана ўшандай хатоларга мен ҳам йўл қўйган эдим.  Лекин шуни ҳам айтайинки, мен, билими паст талабага юксак баҳо қўйдим(аслида буҳам катта хато, ҳатто айб), бироқ  ҳеч бир вақт менга имтиҳон топирган талабанинг билимини лозимидан паст баҳоламадим.

Шу ерда ҳаётимдаги яна бир детални сўзлаб қўяйин. Мен ҳар доим порахўрликдан қутулиш йўлларини изладим. Ҳатто фан номзоди даражасига кўтарилганимдан сўнгра бирмунча вақт ойлик маошимдан бироз иқсод қилишим ҳам мумкин бўлди. Аммо афсуски, бутун иш фаолиятим давомида бу принсипни давом этказиш мумкин бўлмади. Чунки мамлакатнинг иқтисодий аҳволи танглигидан кетма-кет нархларнинг ўзгариши, болаларнинг улғайиши сабаб бўлиб, харажатлар ошиб, соф режалар бузилиб кетди. Аммо шундай бўлишига қарамасдан ҳамиша инсоф доирасидан чиқмасликка ҳаракат қилдим. Сизнинг(ўқувчилар ва болаларимга ҳам тегишли) ҳам шундай бўлишингизни истайман, Аллоҳ ёрдамчингиз бўлиб, тўғри йўлдан адашмагайсиз, илоҳим. Шунинг учун азиз болажонларим ва қадрли ўқувчи, мамлакатда сиёсат ўзгарганда мен ҳалолликка, тўғриликка ўтармиз, деб ўйлаб бу янги сиёсатни фаол қўллаб-қувватловчилар сафида бўлдим. Муҳожирлигим ва болаларимнинг муҳожирлигининг асосий сабаби ҳам менинг ҳалолликка интилишларим натижасида келиб чиқди.

Мен фақат ўзим ҳалол ейдиган шароитни эмас, балки барча, бутун миллат ҳалол ейдиган, ҳалол яшайдиган шароит туғдириш истагида сиёсат билан қизиқдим ва унга (сиёсатга) аралашиш имкони туғилган ҳамон сиёсатчи бўлиб қолдим. Аммо менинг яхшиликларни истаб қилган ҳаракатларимдан менинг болажонларим кўп азобда қолдилар. Шу сабаб мен, болаларим олдида ҳам ўзимни қарздор ҳис қиламан. Ифлосликларни тазолаш ниятидаги ҳаракатларим давомида йўлда учраган қийинчиликлар довули болаларимни ҳам ўз домига тортиб кетди. Бу учун улардан мени бағишлашларини сўрайман.

Юқоридаги фикрлар йўлда хаёлга келиб қолгани учун сўзлаб ўтишга тўғри келди. Тартиб бўйича давом этамиз.

Хуллас, 1955/56 ва 1956/57 ўқув йиллари Куропоткинода ўқиб, ўрта мактабни тугатдим.

Мактабда ўқиш предметларига киритилган ўзбек тилида ёзма ва рус тили предметлари мен учун оғир ўзлаштириладиган фанлар эди. Ўзбек адабиётидан, айниқса оғзаки предметлардан аълога ўқирдим. Аммо ёзмага келганда камчилликлар анчагина бўларди. Шунинг учун “Ўзбек тили”, “Рус тили ва адабиёти” ва “Чизмачилик” предметларидан аттестатимга “тўрт” баҳо қўйилганди. Мен ҳозирлар ҳам жуда тез-тез “а” ва “о” ҳарфларини нотўғри ишлатаман. Бунда шева сабабчи бўлса керак. Шунинг учун болалар шевада сўзлашмасликларига ҳаракат қилиб, уларни ўзбек грамматик тилига ўргатишга ҳаракат қилдик. Аммо натижа қанчалик муваффақиятли бўлганини болаларимнинг ўзлари биладилар. Кишининг етарли даражада билимли бўлишида мактабнинг роли мислсиз катталигини ёддан чиқариб бўлмайди. Афсус менинг болаларим ўқиган мактабнинг савияси менимча етарли даражада юқори эмасди. Чунки ўзбекистонда ўзбекча ўқитиладиган мактабларда умумий савия жуда паст эди. Шунинг учун маориф масаласи алоҳида муҳим бир муаммодир. Мамлакат, давлат ўз сиёсатида маориф системасига алоҳида ўрин бериши керак. Бизнинг маориф системамизда чуқур илоҳотлар ўтказилмоғи энг муҳим масаладир.

Ўзбекистонда маориф системасида ислоҳотлар ўтказиш бошқа барча ислоҳотлардан ҳам аҳамиятлидир. Бу система, энг аввал мамлакат мактабларида шеваларда сўзлашишдан тўла ва узил-кесил озод бўлиш асосида қайта қурулиши зарур. Бу масала ўзбек элатини ягона миллат даражасига кўтаришда, унинг умумий саводхонлигини оширишда энг асосий омиллардан бири, балки асосийсидир.

Ўзбекистонда маориф ислоҳоти амалга оширилишида японларнинг мана бу присипига амал қилинса олам(Ўзбекистон) гулистон бўлади, иншооллоҳ. Масалан, Япония Вазиридан мамлакатининг технологик тарақиётининг сабаби сўралганида у қуйидагича жавоб қилган экан: “Биз, ўқитувчиларга вазирларнинг маошини, дипломатларнинг даҳлсизлигини ва императорнинг ҳурматини бердик.”

Мен ўн йиллик (бизнинг давримизда ўрта мактаб дейиларди)  мактабни тугатиб, олий мактаблардан қайси бирига ва қаерга ўқишга киришни ўзим танладим. Негадир бизнинг ўқитувчиларимиз бизга олий мактабларга ўқишга кириш тўғрисида маслаҳатлар беришмасдилар. Акамлардан ҳам бу маслаҳат чиқмасди. Чунки уларнинг ўзлари ўрта мактабда ҳам ўқишмагандилар. Шунинг учун акамларнинг олий мактаблар ҳақида тушунчалари оз эди, балки йўқ эди дейилса тўғри бўлади.

Мен аслида ревизор бўлишни ёқтирардим. Менда бу истак Гоголнинг “Ревизор” ҳажвиясига ҳавас хоҳиши эмасди, албатта. Ўша замонларда ҳам колхозлар идораларини, магазинларни қандайдир текширувчилар текширардилар. Уларни ревизорлар, дейишарди. Менинг болалик тушунчамда ревизор камчиликларни аниқлаб, ҳақиқатни ўртага чиқарувчи бўлиб шаклланганди. Аслида ҳам ревизорларнинг иши шунақароқ бўлиши керак эканда. Менга эса, ана шунақа теркширишлар, кишиларни тўғри йўлга солиш каби хусусиятлар кўпроқ ёқарди. Шунинг учун менда ревизор бўлиш истаги пайдо бўлганди. Аммо ревизорлар қайси мактабда ўқишларини билмасдим. Шу билан бирга университетларнинг математика факултетига имтиҳонлар топшира оларман, деб ўзимга ишонар ҳам эдим. Шунинг учун ҳали мактабни битирмасдан, бу йил, яъни 1957 йили Самарқанд университети математика факултетига ўқишга киришга уриниб кўраман, киролсам яхши, акс ҳолда армия хизматига кетаман, хизматдан сўнг эса, ревизорликка ўқишга кираман, албатта, деб ният қилгандим.

Насиба экан, ўша 1957 йили, яъни ўрта мактабни битирган йилиёқ Самарқанд универси- тетининг математика факултетига ўқишга кирдим. Оқибатда математика бўйича мутахассис имконига эга бўлдим ва шундай ҳам бўлди. Математика мутахассислигида ишлаб топган нон билан болаларимни вояга етказдим, ўзим ҳам шу соҳада шахс сифатида танилдим.

Университетга кириш имтиҳонларини топшириб бўлганимдан сўнг, мандат комиссияси, яъни кириш имтиҳонларида йиғилган баҳоларга кўра университетга қабул қилинганликни қаид қилувчи комиссия иш бошлагунича менинг ҳаётимда яна бир қизиқ воқеа рўй берди. У ҳақда сўзлаш ҳам ибратга лойиқдир деб ўйлайман.  Имтиҳонлар топшириш жадвали бўйича менинг имтиҳонларим умумий имтиҳонлар тугаш вақтидан уч кун илгари тугади. Шу муносабат билан мандатгача менда уч кун бўш вақт қолаётганди. Кириш имтиҳонлари топишириш вақтида биз ўқишга кирувчиларга университет ётоқхонасининг ҳавлисида, очиқ далада жой қилиб беришгандилар. Ўша ҳавлида мен ҳам ётиб турардим. Юқорида номи тилга олинган мен ўсган қишлоқга қўшни “Қўрғончол” қишлоғида яшовчи Худойберди Куланов исмли бола ҳам ўша йили мен билан параллел университетнинг биология факултетида кириш имтиҳонлари топшираётганди. Ана ўша мен бўш қолган биринчи куниёқ  қаердандир, ўша бола- Худойберди  менинг олдимга келиб қолди-да, қўярда-қўймай мени ўзи яшаётган ерга олиб кетди. Аслида у бола бу ишни менга меҳрибончилигидан эмас, қора ниятда қилганлиги бироз сўнгроқ маълум бўлди. Худойбердининг акасига ўгай бўлган бошқа бир бола биздан бир-икки йил илгари келиб, Самарқанд озиқ-овқат техникумида ўқирди. Худойберди эса, ўша боланинг уйида турарди. Худойберди мени ана шу уйга эргаштириб келди. Нарсаларимни, кийимларим, китоб-дафтарларимни уларнинг уйига қўйдим. Бир эски пахтадан костюмим бўларди. Ёз бўлса-да, онам раҳматлик “Ёзда ёпинчингни унутма, қишда ўзинг биласан” нақлига амал қилиб, у костюмни менга кийдириб юборганди. Паспортим ва ҳарбийлик гувоҳномам (аскарликка чақирилишим мумкинлиги ҳақида ҳажжат. Совет замонида шунақа ҳам бир ҳужжат бўларди) ўша костюм чўнтагида турарди. У костюмни ҳам илгичга илиб қўйдим. Ўша куниёқ бекорчиликдан зерикиб эски шаҳарга (Самарқанднинг бир қисми эски шаҳар деб аталарди. У ерда сомон бозори бўларди.), сомон бозорига тушдим. Чунки бу бозорга одатда бизнинг қишлоқдан кишилар сомон олиб келиб туришарди. Ҳақиқатан, у ерда ўша куни ҳам бизнинг қишлоқдан одамлар бор экан. Улар яна сомон олиб келиш учун юк машинаси кира қилиб, қишлоққа жўнамоқчи бўлиб туришган эканлар. Улар билан мен ҳам қишлоққа кетивордим. Яхши ёмон нарсаларим, ҳужжатларим Худойбердиникида қолаверди. Қишлоқдан мандатга бир кун қолганда келдим. Яна сомончилар билан сомон бозорига келдим, албатта. У ердан чиқиб Худойбердиникига кетаётгандим, олдимдан “Кўса”лик Суяров Холбўта исмли бола чиқиб қолди. Холбўта эса, университетнинг филология факултетига ўқишга кираётганди. Аммо у мандатдан ўта олмабди. Мен ундан “Худойберди қандай бўлди?”, деб сўрадим. Чунки Биология факултетида ҳам мандат ўтиб, Худойбердининг ҳам тақдири ҳал бўлган бўлиши керак эди. Холбўта, “Худойберди ҳам мандатдан ўта олмади”, деди. Бу жавобни эшитиб, негадир юрагим шув этди. Дарҳол ҳужжатларим ёдимга тушди. Шоша-пиша Худойбердининг уйига бордим. У ерда Худойберди йўқ. Уйда унинг ўгай жияни (Худойбердининг акасининг ўгай ўғли) бир ўзи ўтирибди. Илгакда осиғлик турган костюмим чўнтагини текширдим, ҳужжатларим йўқ. Уй эгасидан “бу ерда ҳужжатлар бор эди кўрмадингми?”, деб сўрадим, албатта. У менга “билмайман, сизнинг кийимларингизга мен тегинганим йўқ”, деб жавоб қилди. Дарҳақиқат, у билмаслиги мумкин эди. Чунки мен уникига кўчиб келганимда бу бола уйда йўқ эди, ахир. Агар Худойберди ҳужжатларни бузуқ ниятда олган бўлса, у ўз нияти ҳақида бунга сўзлаб ўтирмагандир.

Қисқаси, бозорда юрагимга тушган “шув”, ғул-ғула бежиз эмас экан. Ҳужжатларимни Худойберди бахиллик қилиб, бир балога дучор қилиб кетибди, шекилли. Иш қилиб, энди менинг аҳволим таранглашди. Чунки паспортсиз ва ҳарбий хизматга лаёқатлилик тўғрисидаги ҳужжатлар бўлмаса, менинг имтиҳонларда тўплаган балларимдан қатьи назар, мени мандатда қайтаришади. Шундан сўнг нима бўлса бўлдим, сувга тушган мушукдай бўлдим, десам камлик қилади. Шу ҳолда шумшайиб университетга келдим. Бу ерда Аллоҳнинг менга буюрилган тақдирига гувоҳ бўлдим. Қарангки, математика факултетига мандат комиссияси яна икки кунга кечиктирилибди. Худойберди исмли шайтон боласи (аслида унинг исми ҳам шайтонберди бўлиши керак эди) қўлидан келганича менга душманлик қилишга уринаяпти, Аллоҳ эса, ишимни ўнгламоқда. Мана менга яна икки кунлик имкон олдимга чиқди. У ғофил банда, ўз ҳисобининг Аллоҳ ҳисоби қаршисида ҳеч эканлигини билмайди-да. Мана Қудратли Аллоҳ менинг ҳисобимга яна икки кун вақт қўшиб қўйди. Аммо бу кунлар шанба ва якшанбадан кунлари эди. Шунга қарамасдан/ бу хабарни билиб, яна сомончилар олдига қайта келдим ва ўша куни кечаси кирачи машина билан қишлоққа такрор келдим. Воқеани уйдагиларга сўзладим. Карим  акам дарҳол “Қўрғончол”га, Худойбердиларнинг уйига кетди. Аммо уни у ерда топа олмади. У топилганда ҳам масала ҳал бўлмаслиги аниқ эди. Чунки Шайтонберди ҳужжатларни қайтариб бериш учун олмаганди, албатта.

Шундай қилиб, шанба куни эрталаб акам иккимиз энди Ғаллаорол районига жўнадик. Аммо дам олиш кунлари район марказида бирорта ташкилот ишламайди. Унинг устига паспорт берадиган ташкилотнинг бошлиғи эса, район марказидан 25-30 километр узоқда яшаркан ва у дам олиш кунлари уйига кетар экан. Демак, паспорт масаласи душанбагача ҳал бўлмайдиган бўлди. Ҳарбий хизмат гувоҳномаси учун район ҳарбий комиссариятига бордик. Комиссарият-нинг ҳам началниги (бошлиғи) райком мажлисида экан. У замонларда бутун район ҳудудида компартиянинг район комитети (Райком) ягона ҳоким, ягона ҳокимият ҳисобланарди. Шундан сўнг райком эшигига келиб мажлиснинг тугашини кутдик. Бу мажлис ҳеч тугамайди. Мен эса, икки кундан буён йўлдаман, уйқунинг ҳам ҳеч тайни бўлгани йўқ. Шунинг учун скамейкада ўтириб, кўзим юмилиб-юмилиб кетади. Акамга бу ҳолатим ҳеч ёқмайди, менга ўдағайлаб-ўдағайлаб қўяди. Аммо бирор нарса, демайди. Охири, бир замон мажлис тугади. Биз ҳарбий комиссарга рўпора бўлдик. Акам бир амаллаб масалани унга англатди. Аммо комиссар бизнинг масалани эртага қолдирди. Якшанба бўлса ҳам бизга ёрдам беришни у ваъда қилди. Ўша комиссар яхши одам экан. У бизга душанбе куни келасилар, деса қўлимиздан ҳеч нарса келмасди.

Ҳарбий комиссардан бу жавобни эшитиб бирмунча суюндик. Ундан сўнг акам мени бир тўйга эргаштириб борди. Ана ўша тўй сабабчиларини бир неча йиллардан сўнг мен Самарқандда учратдим ва куёв билан анча яхши таниш ҳам бўлдик.

Мен шу тўйда ҳам “қўлтиқдан торбуз тушурдим”. Тўйда мезбонлар манзират қилиб менга ароқ тутсалар, мен бир стакан ароқни ичиб юборибман-да. Бу ҳам акамга жуда ёқмади, албатта. Тартиб қоидага кўра акамнинг олдида тап тортмай ароқни кўтариб юборишим айб ҳисобланар экан. Мен эса, унақа қоидаларни билмасдим. Ичишни эса, ўша Куропоткинода ўқиб юрганимизда бироз ўрганишгандик. У ерда биз ўзимизга-ўзимиз “бек” эдик – да, бизни ҳеч ким назорат қилмасди. Вино савил ҳам жуда арзон бўларди, ўша замонлар. Шунинг учун баъзан оз-оз вино ичардик.

Хуллас, якшанба куни Ғаллаорол район ҳарбий комиссари бизга ҳарбий хизмат гувоҳномаси ёзиб берди. Шундан сўнг ака-ука маслаҳатлашиб, мен кечқурун поезд билан Самарқандга жўнайдиган бўлдим, акам эса бу ерда, Ғаллаоролда қолиб, душанба куни паспорт масаласини ҳал қиладиган бўлди.

Душанба куни эрталаб, университетга келдим. Бу сафар биз учун белгиланган вақтда мандат комиссияси иш бошлади. Мени ҳам ичкарига чақиришди. Менда паспорт йўқ. Оллоҳ мени ислоҳ этсин, ўшанда мен Мандат комиссиясига қайсидир маънода бироз ёлғон сўзладим. Ҳозир шу ерга, мандатга келаётганимда, автобусда чўнтак ўғрилари паспортимни олиб қўйишди, дедим. Самарқандда бундай бўлишига ишонишарди. Унга қўшимча қўлимда, колхозда ишлаганлигим ҳақида меҳнат дафтарчам ҳам бор эди. Комиссияга ана шу меҳнат даф- тарчасини ва ҳарбий хизмат гувоҳномасини топширдим. Комиссияга раислик қилувчи, “ҳа, яхши, бу боланинг иш стажи ҳам бор экан, қабул қилинсин. Паспортини кейин тўғрилаб келади”, деди. Аллоҳ йўлимни очди, роса шод бўлдим. Ўқишни бошлаб юборганимдан кейин билдимки, ўша замон мандатга раислик қилган киши университет Ректори вазифасини бажарувчи Рафиқ Искандарович Искандаров, исмли домла бўлиб, у мен ўқийдиган факултетда ишлар ҳам эканлар.

Мен мандатдан энди чиқиб улгургандим, акам ҳам етиб келди. Аммо акам паспортсиз келганди. Чунки районда паспорт ёзиб берадиган шахс ўта бемаза, ярамас одам эди. Қоида бўйича қонуний паспорт ёзиб бериш учун ҳам 25 сўм пул пора оларди. У замонлар 25 сўм катта сўмма эди. Тахминан ҳозирги 50 $ миқдорида, балки бундан ҳам бксакроқ қимматга эга эди.

Ана шунақа ташвишу-сарсонликлар билан 1957 йили Самарқанд давлат университети 1-курс студентлари сафига қўшилиб қолдим.

Ўша куниёқ акам билан мен Самарқанддан тўғри Ғаллаоролга жўнадик. Чунки мен паспорт олишим ва район ҳисобидан чиқишим зарур эди. Бу ерга келсак, районда ўқитувчилар август конференсияси бўлаётган экан. Шайтонберди (Худойберди) ҳам бу конференсияда қатнашмоқда экан. Акам уни кўчада бироз кайф устида учратиб қолибди. Дарҳол уни тутиб олиб, милитсияга топшириб юборибди. Шундай қилиб, у бахилдан акам илк бор ўч олганди. “Бахилнинг боғи кўкармас, кўкарса ҳам мева бермас”, дейилади халқ мақолида. Бу чин ҳақиқатдир, болаларим. Ана ўша Худойберди мисолида мен бунинг исботини ўз кўзим билан кўрдим.

Биринчидан,  ўша йили августда мен студент бўлдим, у эса, мендан икки йил муқаддам ўрта мактабни битирган бўлса-да, бу йил ҳам ўқишга кира олмади, унинг устига устак акамнинг тепкиларини еб, яна 15 кун милитсияда ўтириб чиқди. Иккинчидан, ундан сўнг ҳам Худойберди яна қатор йиллар Самарқанд университетига ўқишга киришга уриниб кўрди, аммо бўлмади. Қизиғи, доим мандатдан қайтиб турди. Ёши ўтавергандан сўнг, у университетга сиртдан киришга урина бошлади, яна бўлмади. Бу орада мен университетни битирдим, Самарқандда ишлай бошладим. У эса, ҳамон олий мактабга киролгани йўқ эди. Ҳатто энди мен, Аллоҳга минг шукр, истасам унинг ўқишга киришига ҳалақит бера оладиган даражада бўлиб қолдим. У эса, ҳамон кириш имтиҳонлари тоширарди, аммо ўқишга кира олмасди. Ана ўша замонларда қора кўнглум унга махсус ҳалақит бер деса, тафаккурим, йўқ, ундай қилма унга Аллоҳ Ўзи ҳалақит берсин, дерди. Шунинг учун ақлимга қулоқ солиб, ўшанда мен унга ҳалақит бермай, Аллоҳга солганман ва Худойберди исмини хаёлимдан, калламдан бутунлай чиқариб ташлаганман.

Ўшанда, ҳақиқатан Худойберди Самарқанд олий мактабларининг бирортасига ҳам ўқишга киролмаганди.

Мен олим бўлиб, катта домла бўлганимда, у эса, 40-дан ошиб қариб қолганда Бухоро педогогика институтига сиртдан ўқишга киришга муяссар бўлганди. У ерда ҳам бир неча марта ҳайдалиб, сурулиб, суркалиб 10-15 йилда баъзур пединститутни битирди. Ана шу бояги мақолнинг яққол исботидир. Ҳеч бир замон бировга бахиллик қилманг. Ҳасад қилманг, доим ҳавас қилинг. Шундай яшангки, ишларингизни шундай ўрнига қўйингки, Сизга ҳам бошқалар ҳавас қилишсин. Ҳамиша, ҳар ерда муҳтожларга имконингиз қадар, қўлингиздан келгани қадар ёрдамингизни аяманг. Яхшилик дарҳол қайт маслиги мумкин. Баъзан сиз яхшилик қилган кишидан ёмонлик ҳам қайтиши мумкин. Аммо булар ўткинчидир. Яхшилик абадий, у бари – бир яшайди ва бир кун сўзсиз олдингиздан қайтади. Яхшиликларнинг Ҳисобчиси Буюк Аллоҳдир, унинг ҳисобида янгилишлар бўлмайди.

Шунинг учун имкони бўлса яхшиликлар қилишдан, имконингиз қадар кишиларга, муҳ-тожларга ёрдам беришдан ҳеч чарчамнг, болаларим!

Муҳаммад соллалоҳу алайҳи вассалом ҳазратларининг дўстларидан тўртинчиси Алининг (бизда бу муҳтарам халифа кўпроқ ҳазрати Али номи билан машҳур. Унга Аллоҳнинг раҳматлари бўлсин) машҳур насиҳатларидан бирида шундай дейиладики: “Сен бировга яхшилик, мурувват қилсангда, у кимса сенга унинг қаршилиги учун миннатдорчилик билдирмаган бўлса-да, сен барибир яхшиликлар, эҳсонлар қилишдан қайтмаслинг керак. Чунки сен билмаган бошқа бириси сенга яхшилик қилади. Сен ундан, яъни ўзинг танимаган бошқа бир яхши одамдан янада кўпроқ яхшилик олишинг, эзгулик  кўришинг аниқ. Аллоҳ мурувват кўрсатувчиларни, яхшилик қилувчи, валламат, шафқатлиларни севгувчидир“ (Шаҳид Муртазо Мутоҳҳори, “БожестВенное откро Вение и пророческая миссия“, Москва, 1998).

Мен 1955/56 ўқув йилидан, яъни Куропоткинодаги ўрта мактабга ўқишга бора бошлаганимдан бошлаб қишлоқдаги уй ишларидан анча четлашиб қолгандим. Ёзги дам олиш кунларида баъзи ишларни бажаришда қатнашиб турсамда, йилнинг асосий қисмида уйдаги молларга қараш, ўтин ташиш каби менга ёқмайдиган ишлардан узоқда бўлардим. Самарқандда университетда ўқий бошлаганимдан сўнгра эса, уй ишларидан бутунлай чиқиб кетдим десам ҳам бўлаверади.

  Рукнлар Ҳаётим ҳақида ...

Муҳокама ёпилган.